ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

دیموكراسی نه ‌به‌دیلی ئیسلامه‌ و نه‌ ته‌واوكا‌ریشیه‌تی (له‌كۆمه‌ڵگه‌ی موسوڵماندا)

*جەلال ئەحمەد

ئه‌م بابه‌ته‌ قسه ‌و باسی زۆری له‌سه‌ركراوه‌و ڕاجیایی زۆریشی له‌سه‌ر هه‌یه‌، بۆیه‌ هه‌ركه‌س هه‌رچی بڵێت له‌م باره‌یه‌وه‌ له‌چوارچێوه‌ی ڕاو بۆچوون تێناپه‌ڕێت و بابه‌تێك كه‌ خۆی له‌خۆیدا فره‌ ڕه‌هه‌ند و فره‌ چه‌شن و فره‌ مۆدێل بێت، به‌دڵنیاییه‌وه‌ ڕاكانیش له‌سه‌ری جیاواز ده‌بن، جگه‌له‌وه‌ش ئه‌وانه‌ی قسه‌ی له‌سه‌رده‌كه‌ن جیاوازن له‌نێوان ئیسلامی و عه‌لمانی و لیبڕاڵ و سه‌رمایه‌دار و سۆشیالیست و نه‌ته‌وه‌ په‌رست و نێونه‌ته‌وه‌یی (ئینته‌رناشناڵ)، چه‌پ و ڕاستڕه‌و، دووباره‌ هه‌ریه‌ك له‌مانه‌ش توندڕه‌و و میانڕه‌و و شلڕه‌ویان هه‌یه‌، بۆنموونه‌ به‌ناوی ئیسلامه‌وه‌ ئه‌مپه‌ڕو ئه‌و‌په‌ڕه‌كه‌ی هه‌ر خوایان یه‌كه‌و ڕایه‌كانیان – ئاسمان و ڕێسمانن‌- بگره‌ لای هه‌ندێك له‌ خوایه‌كه‌شدا یه‌ك ڕانین ئه‌میان ئه‌ویتریان به‌كافرو زندیق و له‌دین ده‌رچوو ده‌زانێت و له‌م دنیا كوشتنی به‌ واجب ده‌زانێت بۆ قیامه‌تیش به‌ ئه‌هلی جه‌هننه‌می ده‌زانێ، به‌هه‌مان شێوه‌ش عه‌لمانی و ناسیۆنالیست و ئه‌وانی تریش .

بۆیه‌ له‌وه‌ها حاڵه‌تێكدا باسكردن له‌ هه‌ر شتێك ده‌بێته‌ جێگای ڕاجیایی بۆیه‌ من چاوه‌ڕێ نیم كۆده‌نگی له‌سه‌ر دیموكراسیه‌ت درووست ببێت، به‌ڵام به‌پێویستی ده‌زانم دید و بۆچوونی خۆم له‌سه‌ر دیموكراسی بنووسم، ئه‌و كات به‌رامبه‌ر ئازاده‌ چه‌نده‌ لای په‌سه‌نده‌ و چه‌نده‌ دژی ده‌وه‌ستێته‌وه‌ له‌و كاته‌شدا باشتر وایه‌ منیش و ئه‌ویش ڕای یه‌كتر قبوڵ بكه‌ین بۆ ئه‌وه‌ی بتوانین پێكه‌وه‌ بژین دواجاریش ڕای من و ڕای ئه‌ویش هه‌ر ڕایه‌و قسه‌ی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ نییه‌ .

سه‌ره‌تا با له‌پێناسه‌وه‌ و دواتریش له‌بنه‌ماو خه‌سڵه‌ته‌كانی دیموكراسییه‌وه‌ ده‌ستپێبكه‌ین، دواتر سه‌رنج و تێبینیه‌كان و له‌ كۆتاییشدا ده‌رئه‌نجام بخه‌ینه‌ڕوو.
له‌ پێناسه‌ی كورت و پوختی دیموكراسیدا ده‌وترێ:

الديمقراطية نظام سياسي واجتماعي، حيث الشعب هو مصدر السيادة و السلطة، فهو يحكم نفسه عن طريق ممثلين عنه، وهي تعني في الأصل حكم الشعب لنفسه  .ــ موقع ابن خلدون , اسس النظام السياسي الديمقراطي,13/2/2011.

به‌و پێیه‌،‌ دیموكراسی سیستمێكی سیاسی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ كه‌ گه‌ل خۆی تیایدا سه‌رچاوه‌ی ڕه‌وایه‌تیدانه‌ به‌ ده‌سه‌ڵات‌، واته‌ خۆی ده‌سه‌ڵاتداره‌ به‌سه‌ر خۆیه‌وه‌، له‌ڕێگه‌ی ڕه‌وایه‌تێدان به‌ ده‌سه‌ڵاتێك كه‌ نوێنه‌رایه‌تی هاوڵاتیانی ئه‌و گه‌له‌ ده‌كات و خۆی هه‌ڵیبژاردووه، واته ‌فه‌رمانڕه‌وایه‌تی هه‌رگه‌لێك مافی خودی هاوڵاتیانی ئه‌و گه‌له‌یه‌.
به‌كورتی ئه‌م سیستمه‌ له‌ حوكمڕانی بۆ ڕه‌تكردنه‌وه‌ی سیستمی پاشایه‌تی پشتاوپشتی بنه‌ماڵه‌كان وده‌سه‌ڵاتی كه‌نیسه‌ هاتووه‌، كه‌به‌ناوی خواوه‌ فه‌رمانڕه‌وایه‌تیان‌كردووه‌ و ده‌سه‌ڵاتیان بۆ خۆیان قۆرخكردووه‌ و بوون و مانه‌وه‌یان له‌ ده‌سه‌ڵاتدا له‌ سه‌رووی ویست و حه‌زو ئیراده‌ی هاوڵاتیانه‌وه‌ بووه‌ و خه‌ڵك مافی ‌‌گۆڕینیانی نه‌بووه‌.
له‌كاتێكدا ئیسلام نه‌ڕێگه‌ی به‌ گواستنه‌وه‌ی پشتاوپشتی ده‌سه‌ڵاتداوه‌ و نه‌ هیچ كه‌سێكیش(جگه‌ له‌ پێغه‌مبه‌ران) به‌نوێنه‌ری خواو (معصوم) و پارێزراو له‌ ڕه‌خنه‌ ده‌زانێت.
پیغه‌مبه‌ری خوایش(صلی الله علیه وسلم) پاش كۆچی دوایی خۆی نه‌كه‌سی ده‌ستنیشانكرد بۆ جێنشینی خۆی و نه‌هیچ میكانیزمێكیشی دیاریكرد بۆ ده‌ستنیشانكردنی ئه‌و جێنشینه‌، وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ ده‌ستكراوه‌یی موسوڵمانان له‌و باره‌یه‌وه‌، ته‌نانه‌ت پێگه‌ و نازناوی (خلیفه‌)‌‌ش دوای كۆچی دوایی ئه‌بوبه‌كر جێگه‌ی قسه‌ له‌سه‌ركردن بوو، بۆیه‌ عمری كوڕی خطاب ووتی ئه‌بوبه‌كر جێنشینی پێغه‌مبه‌ربوو (صلی الله علیه وسلم)، بۆیه‌ مافی خۆی بوو پێی بوترێ (خلیفه)‌، به‌ڵام من جێنشینی ئه‌بوبه‌كرم نه‌ك پێغه‌مبه‌ری خوا(صلی الله علیه وسلم)، بۆیه‌ نازناوی(أمیر المؤمنین)ی لێنرا.
جگه‌ له‌وه‌ش له‌ سه‌رده‌می فراوانبوونی ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵاتی ئیسلامیشدا هه‌موو ئه‌و هه‌رێم و ناوچانه‌ی ده‌كه‌وتنه‌ سنوور و ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئیسلامیه‌وه‌، بژارده‌ی یه‌كه‌م مانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتدارانی پێشوو بووه‌ له‌ده‌سه‌ڵاتدا، یان كه‌سێكیتر هه‌ر له‌ خۆیان كه‌شیاوی ئه‌و كاره‌بێت.
واته‌ ئیسلام هیچ ڕێگر نیه‌ له‌ ده‌ستنیشانكردنی ده‌سه‌ڵاتداران له‌ ناو خودی هاوڵاتیاندا به‌بێ هه‌ڵاوێردن و له‌ لایه‌ن خودی هاوڵاتیانیشه‌وه،‌ به‌ هه‌ر شێوازێكیش كه‌ خۆیان به‌ گونجاوو دادپه‌روه‌رانه‌ی بزانن.

له‌ سیستمی دیموكراسیدا هاوڵاتیان خۆیان ده‌سه‌ڵاتدارانی خۆیان داده‌نێن، له‌ڕێگه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ و له‌چوارچێوه‌ی گرێبه‌ستێكی كۆمه‌ڵایه‌تیدا و بۆ كاتێكی دیاریكراو، بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر زۆرینه‌ی هاوڵاتیان پابه‌ندی ئاینی ئیسلام‌ بوون و ڕێزیان له‌ بنه‌ماكانی ده‌گرت، ئه‌وا متمانه‌ ده‌ده‌نه‌ كه‌سانێك كه‌ سنووری بنه‌ماكانی ئایین نه‌به‌زێنن و ده‌سه‌ڵات به‌ حه‌زی ئه‌وان ده‌بێت، ئه‌گه‌ریش به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ بوو واته‌ ئه‌وان كه‌مینه‌ بوون، یان بوون به‌ كه‌مینه‌، ئه‌و كات كه‌مینه‌كه‌ به‌پێی سیستمی دیموكراسی ( وه‌ك پیكهاته‌یه‌كی ئه‌وه كۆمه‌ڵگه‌یه‌) ڕێزلێگیراو ده‌بن و مافه‌كانیان پارێزراو ده‌بێت و ته‌نها ده‌توانن ده‌ست به‌ ئاینه‌كه‌یانه‌وه‌ بگرن و واز له‌ ده‌سه‌ڵات بهێنن بۆ زۆرینه‌كه‌، له‌ ڕاستیدا موسوڵمانان له‌ كاتێكدا كه‌ زۆرینه‌ و ده‌سه‌ڵاتداربن دروشمه‌كه‌یان (فَمَن شَاءَ فَلْيُؤْمِن وَمَن شَاءَ فَلْيَكْفُرْ…الكهف /29)  ده‌بێت، ئیتر به‌ كه‌مینه‌یی به‌نیازن‌ بڵێن چی؟!.

سه‌باره‌ت به گرنگترین‌ خه‌سڵه‌ت و بنه‌ما گشتی و دیاره‌كانی دیموكراسیش، هه‌ڵوێسته‌یه‌ك له‌سه‌ر هه‌ریه‌كه‌یان به‌ جیا ده‌كه‌ین تابزانین چه‌نده‌ له‌گه‌ڵ بنه‌ما نه‌گۆڕ و جێگیره‌كان و ڕۆح و فه‌لسه‌فه‌ی شه‌ریعه‌تی ئیسلامیدا دێته‌وه‌ یان دژو پێچه‌وانه‌یه‌.

گرنگترین‌ خه‌سڵه‌ت و بنه‌ما گشتی و دیاره‌كانی دیموكراسی
1/شه‌رعیه‌تی سیستمی سیاسی، واته‌ ده‌سه‌ڵات و حوكمڕانی به‌ ڕه‌زامه‌ندی هاوڵاتیان بێت و له‌ لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ هه‌ڵبژێردرابێت.
واته پێویسته‌‌ ده‌سه‌ڵاتدار ڕه‌وایه‌تی له‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ به‌ده‌ستهێنابێت و جێگه‌ی قبووڵ و ڕه‌زامه‌ندی هاوڵاتیان بێت، نه‌ك سته‌مكارو خۆسه‌پێن بێت وبه‌زۆر و زۆرداری وڵات به‌ڕێوه‌ ببات.
له‌ ڕاستیدا جوانترین و گه‌شاوه‌ترین نموونه‌ی كرداری ئه‌م بنه‌مایه‌ له‌ سه‌ره‌تای ده‌سه‌ڵاتی ئیسلامی و له‌ لایه‌ن یه‌كه‌م ده‌سه‌ڵاتداری ئیسلامی پاش پێغه‌مبه‌ری خوا، كه‌ ئه‌بوبه‌كری صدیق بوو، گوزارشتی لێكراو كرایه‌ بنه‌ما، كاتێك له‌ وتاری ده‌ستبه‌كار بوونیدا به‌ خه‌ڵكه‌كه‌ی ووت:
ئه‌ی‌ خه‌ڵكینه‌ من كراومه‌ته‌ ده‌سه‌ڵاتدار و كاربه‌ده‌ستی ئێوه‌ هه‌رچه‌ند من باشترینی ئێوه‌ نیم، گوێڕایه‌ڵم بن تائه‌و كاته‌ی فه‌رمانی خواتان ‌به‌ درووستی به‌سه‌ردا جێبه‌جێده‌كه‌م، هه‌ركاتیش لامدا ئه‌وا ڕاستم بكه‌نه‌وه‌ …‌
داهێنانی ئه‌نجوومه‌نێكیش به‌ناوی (ئه‌هلی حه‌ل و عه‌قد) واته‌ ئه‌نجوومه‌نێك كه‌ ده‌سه‌ڵاتی به‌ستن و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی گرێبه‌ستی ڕه‌وایه‌تیدانی به‌ده‌سه‌ڵاتی كه‌سی یه‌كه‌م هه‌یه له‌ ڕێگه‌ی ده‌نگدانه‌وه‌‌، ئه‌ویش نموونه‌یه‌كی تره‌ له‌و باره‌یه‌وه‌، چونكه‌ ئه‌و ئه‌نجوومه‌نه‌ش به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان كه‌ بۆ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ له‌توانادابووه هه‌ڵبژێردراوی خه‌ڵك بوون و نوێنه‌رایه‌تی خه‌ڵكیان كردووه‌ و ئه‌وان ڕه‌وایه‌تیان داوه‌ به‌و ده‌سه‌ڵاته‌ (ئه‌م جۆره‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی ناڕاسته‌وخۆی سه‌رۆك تا ئیستاش له‌ هه‌ندێ وڵاتی دیموكراسی وه‌ك ئه‌مریكا به‌ڕێوه‌ ده‌چێت، واته‌ خه‌ڵك نوێنه‌رانی خۆیان بۆ ئه‌نجوومه‌نێك هه‌ڵده‌بژێرن كه‌ ئه‌و ئه‌نجوومه‌نه‌ كاریان ته‌نها هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكه‌).

2/ گرتنه‌ به‌ری میكانیزمی (هه‌ڵبژاردن) بۆ ده‌ستنیشانكردنی نوێنه‌رانی خه‌ڵك له‌ لایه‌ن خودی هاوڵاتیانه‌وه‌.
له‌ڕاستیدا ئه‌گه‌ر به‌دیلی هه‌ڵبژاردن بۆ ده‌ستنیشانكردنی ده‌سه‌ڵاتداران و نوێنه‌ران، ده‌سه‌ڵاتی بنه‌ماڵه‌یی و پشتاو پشت بێت یان خۆكردن به‌ نوێنه‌ری خوا و ئیدیعای شه‌رعیه‌تی ئاسمانی‌ بێت (جگه‌ له‌ پێغه‌مبه‌ران) ئه‌وا ئیسلام نه‌ڕێگه‌ی پێداوه‌و نه‌ په‌سه‌ندیشی ده‌كات.
له‌ ڕوویه‌كی تریشه‌وه‌ هه‌ڵبژاردن واته‌ ڕای زۆرینه‌، ئه‌گه‌ر پێچه‌وانه‌كه‌ی وه‌ربگرین ده‌كاته‌ خۆسه‌پاندنی كه‌مینه‌، كه‌ ئه‌وه‌ش دادپه‌روه‌ری تێدا نییه‌.
له‌گه‌ڵ ساده‌یی وسه‌ره‌تابوونی ژیان له‌و سه‌رده‌مه‌دا، نموونه‌ی ساده‌ی په‌یڕه‌وكردنی هه‌ڵبژاردنی نوێنه‌ر و (نقیب) داهێنانێكی ئیسلامی بووه‌ و ئه‌گه‌ر لێی بگه‌ڕانایه‌ ئێستا سیستمی هه‌ڵبژاردن له‌ لووتكه‌ی هه‌ره‌به‌رزی پێشكه‌وتندا ده‌بوو.

3/ هه‌بوونی ده‌وڵه‌تی یاسا، كه‌ ڕێز له‌ هاوڵاتیان بگرێت و مافه‌كانیان بۆ دابین بكات و سنووردانان بۆ تاكڕه‌وی و یاساشكێنی ده‌سه‌ڵاتداران له‌ ڕێگه‌ی دامه‌زراوه‌كانی تایبه‌ت به‌ پارێزگاری له‌ مافی گشتی و هاو‌ڵاتیان..
سه‌روه‌ریی یاسا، ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر زه‌ویدا جێبه‌جێكردنێكی هه‌بوو‌بێت ئه‌وه‌ له‌ شه‌ریعه‌تی ئیسلامدا‌ بووه‌ ، له‌ ئیسلامدا كه‌سه‌كان به‌ حه‌قدا ده‌ناسرێنه‌وه‌ نه‌ك به‌ پێچه‌وانه‌وه‌،‌ واته‌ ڕاست ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ له‌سه‌ر حه‌ق بڕوات و په‌یڕه‌وی له‌و حه‌قه‌ بكات ، نه‌ك كه‌سێك به‌حه‌ق بزانرێت بێ گوێدانه‌ ئه‌وه‌ی هه‌رچی بكات.
نموونه‌ی هه‌ره‌ به‌رزی یاسا سه‌روه‌ریش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ری ئیسلا‌م فه‌رموویه‌تی هۆكاری له‌ناوچوونی ئوممه‌ته‌ پێشینه‌كان ئه‌وه‌بووه‌، كه‌  ئه‌گه‌ر خه‌ڵكی لاواز تاوانی بكردایه‌ یاسایان به‌سه‌ردا جێبه‌جێده‌كرد به‌ڵام ئه‌گه‌ر خانه‌دان بوایه‌ چاوپۆشی لێده‌كراو وازی لێده‌هێنرا.
ده‌سه‌ڵاتدار به‌ حوكمی پێگه‌كه‌ی، پێویسته‌ له‌ سه‌ری نموونه‌ی هه‌ره‌به‌رزی پابه‌ندبوون بێت به‌و به‌رنامه‌و یاساو شه‌ریعه‌ته‌ی كه‌ به‌نیازه‌ به‌سه‌ر خه‌ڵكیدا جێبه‌جێی بكات نه‌ك به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ، ئیسلام زۆر به‌ جدی و زۆر به‌توندی پێداگیری له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ ده‌كات هه‌رله‌ مامه‌ڵه‌یه‌كی ئاساییدا، چی بگات به‌ ده‌سه‌ڵات و ده‌سه‌ڵاتداران (أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنسَوْنَ أَنفُسَكُمْ وَأَنتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ البقرة/44 ) .

ئه‌بوبه‌كری صدیق، به‌ خه‌ڵكی ڕاگه‌یاند  (ئه‌ی خه‌ڵكینه‌ به‌هێزترینتان لای من لاوازترینه‌ تا مافی خه‌ڵكی لێده‌سه‌نمه‌وه‌، لاوازترینیشتان لای من به‌هێزترینه‌ تا مافه‌كه‌ی بۆ وه‌رده‌گرمه‌وه‌).
عمری كوڕی خطاب كاتێك بیستی كوڕی والی میصر سوكایه‌تی به‌ كه‌سێكی قبطی كردووه‌ و ئازاریداوه‌، زۆر تووڕه‌ بوو، سزای كوڕی والی داو سه‌رزه‌نشتی باوكیشی كرد، چونكه‌ پێیوابوو كه‌ كوڕه‌كه‌ی له‌ په‌نای ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی ئه‌ودا ئه‌و سته‌مه‌ی كردووه‌، بۆیه‌ به‌ تووڕه‌ییه‌وه‌ ڕوو به‌ والی ووتی: (متی استعبدتم الناس وقد ولدتهم امهاتهم احرارا).

4/ سه‌ربه‌خۆیی و جیكاردنه‌وه‌ی هه‌رسێ ده‌سه‌ڵاته‌كانی یاسادانان ، جێبه‌جێكردن، دادوه‌ری.
بۆ بابه‌تی سه‌ربه‌خۆیی دادگاكان وتێكه‌ڵنه‌كردنی ده‌سه‌ڵاته‌كان، ته‌نها نموونه‌ی ڕاوه‌ستانی علی كوڕی ئه‌بوطالب له‌ به‌رده‌م قازیدا، له‌ كاتێكدا ئه‌و خه‌لیفه‌ی موسوڵمانان بوو، به‌هۆی سكاڵای هاوڵاتیه‌كی جووله‌كه‌ و به‌ شایه‌ت وه‌رنه‌گرتنی حه‌سه‌نی كوڕی و حوكمكردنی قازی له‌ به‌رژه‌وه‌ندی كابرای جووله‌كه به‌سه‌ بۆ به‌ڵگه‌ له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌.
ته‌نانه‌ت عه‌لی كوڕی ئه‌بو طالب ڕازی نه‌بووه‌ كه‌ قازی به‌ (اميرالمؤمنين) ناوی ببات له‌كاتی دادگاییكردنه‌كه‌دا، وتوویه‌تی ئێستا ئێمه‌ له‌ به‌رده‌م دادگادا وه‌ك یه‌كین .

5/ ده‌سته‌به‌ركردنی ماف و ئازادییه‌كان،ئازادی ڕاده‌ربڕین، بیروباوه‌ڕ، كۆبوونه‌وه‌، ڕۆژنامه‌گه‌ری،…هتد.
له‌ ئیسلامدا مرۆڤ ڕێزلێگیراوه‌ وه‌ك مرۆڤ به‌ده‌ر له‌ بیروو بۆچوون و كارو كرده‌وه‌كانی، له‌ دنیاشدا ڕێگه‌ پێدراوه‌ بۆ هه‌ڵوێست وه‌رگرتن له‌ ئاین به‌ هه‌ردوو باری ئه‌رێنی و نه‌رێنی(….فَمَن شَاءَ فَلْيُؤْمِن وَمَن شَاءَ فَلْيَكْفُرْ…الكهف /29) و پاداشت و سزای ئه‌و هه‌ڵوێسته‌شی بۆ هه‌ڵگیراوه‌ بۆ ڕۆژی دوایی و پاش زیندووبوونه‌وه‌، هه‌وروه‌ها ئازادیشه‌ بۆ هه‌ڵبژاردنی ڕێگه‌ی چاكه‌كاری یان خراپه‌و تاوانكاری(له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ڕێگه‌ پێدراو نیه‌ بۆ زیانگه‌یاندن و ئازاردانی خه‌ڵك و سزای بۆ دانراوه‌، وه‌ك هه‌ر به‌رنامه‌و سیستمێكی تری دونیا )، له‌ ئیسلامدا به‌ زۆركردن له‌ خه‌ڵك بۆ باوه‌ڕهێنان و موسوڵمانبوون ئه‌و كه‌سه‌ ده‌بێته‌ (منافق) نه‌ك موسوڵمان، چونكه مه‌رجی‌ موسوڵمانبوون قه‌ناعه‌ت و ڕه‌زامه‌ندی و ڕاستگۆییه (وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَن فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا  أَفَأَنتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ يونس/99  (، خه‌ڵك ئازادن كه‌ باوه‌ڕ ئه‌هێنن یان نا، به‌ڵام ئازاد نین سوكایه‌تی به‌ ئاینی خه‌ڵك بكه‌ن ئه‌گه‌ر كه‌مینه‌ش بن، چی بگات به‌ ئاینی زۆرینه‌ی خه‌ڵك.
خه‌ڵكی ده‌شته‌كی ڕه‌خنه‌ی توندی له‌ پێغه‌مبه‌ر گرتووه‌ (صلی الله علیه وسلم) و ئازادیش بووه‌، قورئانیش ده‌فه‌رمووێت ئێوه‌ جنێو مه‌ده‌ن به‌ خواكانی ئه‌وان با ئه‌وانیش جنێو نه‌ده‌ن به‌ خواكانی ئێوه‌ به‌نه‌فامی، له‌ هه‌موو حاڵه‌تێكیشدا ڕای جیاواز شتێكه‌و جنێو و سوكایه‌تی بابه‌تێكی تره‌ و ڕێگه‌پێنه‌دراوه‌ .
ئه‌وه‌ش ده‌وترێ سه‌باره‌ت به‌ ڕێگه‌ نه‌دان به‌ په‌شیمان بوونه‌وه‌ له‌ ئیسلام و كوشتنی ئه‌و كه‌سه‌ی له‌ ئیسلام پاشگه‌ز ده‌بێته‌وه‌، قسه‌ی زۆری له‌سه‌ره‌و پێچه‌وانه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ڕۆحی ئیسلام و بنه‌مای (….فَمَن شَاءَ فَلْيُؤْمِن وَمَن شَاءَ فَلْيَكْفُرْ…الكهف /29) و (لَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَّفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ الشعراء/3 ).

بۆیه‌ ده‌وترێ مه‌به‌ست پێی( المرتد المحارب)ه‌ واته‌ ئه‌و موسوڵمانه‌ی پاشگه‌ز ده‌بێته‌وه‌ و له‌ به‌ره‌ی دژ به‌ موسوڵماناندا ده‌جه‌نگێت، واته‌ هه‌ر كات موسوڵمانێك پاشگه‌زبوویه‌ و له‌به‌ره‌ی دژایه‌تیكردنی ئیسلامدا وه‌ك جه‌نگاوه‌رێك دژایه‌تی ده‌كرد ئه‌و كات موسوڵمان بوونه‌كه‌ی پێشووی نابێته‌ پارێزبه‌ندی بۆی.
ئیسلام چه‌ندین بنه‌ما و ڕێنمایی بۆ گفتوگۆ و ڕاگۆڕینه‌وه‌ داناوه‌، ئه‌وه‌ش ئاماژه‌یه‌ به‌ ڕێگه‌پێدانی هه‌بوونی نه‌یار و ڕای جیاواز، تاوه‌كو ئه‌و حیواره‌ی له‌ گه‌ڵدا بكرێت، ( قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ, البقرة/111 ) (قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي ,يوسف/108 ) (إِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ سبأ/24 ) (وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ النحل/125 )

6/ ڕێزگرتن له‌ مافی پێكهاته جیاوازه‌كانی ناو كۆمه‌ڵگه‌ له‌(‌ ئاین، نه‌ته‌وه، ڕه‌گه‌ز…..هتد )‌.
هه‌ڵوێستی ئیسلام له‌م باره‌یه‌وه‌ زۆر ڕوون و ئاشكرایه‌ و یه‌كه‌م ده‌ستووری نووسراوی مه‌دینه‌ له‌ نێوان پێكهاته‌ جیاوازه‌كانی دانیشتوانی مه‌دینه‌دابوو، كه‌ تێیدا پێكه‌وه‌ژیان به‌رجه‌سته‌ بوو وه‌ هاوڵاتیبوون كرایه‌ بنه‌ما و ماف و ئه‌ركه‌كان ده‌ستنیشان كران و ( لهم ما لنا و علیهم ماعلینا ) نووسرایه‌وه‌ و كاری پێكرا.
بۆ مرۆڤه‌كان به‌گشتی(الناس سواسیە كأسنان المشط ) و بۆ نه‌ته‌وه جیاوازه‌كان ( لافضل لعربی علی أعجمی الا بالتقوی ) به‌رنامه‌ و درووشمی مامه‌ڵه‌كردن بوو، بۆ ژنان (ولهن مثل الذی علیهن بالمعروف) ڕاگه‌یه‌نرا، بۆیه‌ له‌م باره‌یه‌وه‌ هه‌رچی دابهێنرێت ناگات به‌وه‌ی ئیسلام هێناویه‌تی.

7/چه‌سپاندنی بنه‌مای ده‌ستووریبوون واته‌ هه‌بوونی ده‌ستوور و ڕێزلێگرتنی و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆدادگا له‌كاتی ڕاجیایی له‌ سه‌ری ، به‌و پێیه‌ی هه‌ریه‌ك له ده‌سه‌ڵات و‌ هاوڵاتیانیش پابه‌ندی به‌نده‌كانی ده‌ستووربن و له‌كاتی ناكۆكی له‌سه‌ر جێبه‌جێكردنی برگه‌كانی ده‌ستوور هه‌موان بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ لای دادگا بۆ یه‌كلایی كردنه‌وه‌ی.
ئه‌م بابه‌ته‌ یه‌كێكه‌ له‌ بنه‌ما گرنگ و هه‌ستیار و جه‌وهه‌ریه‌كان، له‌به‌ر چه‌ند هۆیه‌ك:

یه‌كه‌م/ هه‌بوونی ده‌ستوور به‌مه‌رج گیراوه‌، واته‌ پێویسته‌ وڵات ده‌ستووری هه‌بێت.
دووه‌م/ مه‌رجه‌ ڕه‌شنووسی ده‌ستوور پاش ئاماده‌كردنی بخرێته‌ به‌رده‌ست هاوڵاتیان بۆ په‌سه‌ندكردنی له‌ ڕێگه‌ی ڕاپرسییه‌وه‌، واته‌ ماده‌كانی ده‌ستوور ته‌عبیر له‌ ڕاو بۆچوونی زۆرینه‌ی خه‌ڵك ده‌كات و زۆرینه‌ به‌ ئاسانی ده‌توانن مافه‌كانی خۆیان زامن بكه‌ن و له‌ ده‌ستووردا جێگیری بكه‌ن.
سێیه‌م/ گۆڕانكاری و هه‌مواركردنه‌وه‌ی بڕگه‌كانی ده‌ستوور مه‌رج و ڕێوشوێنی سه‌ختی بۆ دانراوه ‌(له‌زۆربه‌ی وڵاتاندا)، به‌و پێیه‌ په‌رله‌مان زۆر ده‌ستكراوه ‌نییه‌ له‌ ده‌ستكاریكردنی بڕگه‌كانی ده‌ستوور.
چواره‌م/ ده‌ستوور زامنی له‌ گرێژنه‌ ده‌رنه‌چوونی ده‌سه‌ڵاتی یاسا دانانه‌، چونكه‌ ( المشروعیە ) (واته‌ دژوپێچه‌وانه نه‌بوونی هه‌ر یاسایه‌ك له‌گه‌ڵ یاساكانی سه‌رووی خۆیدا)‌ مه‌رجی ڕێگه‌ پێدانی ده‌رچوونی هه‌ر یاسایه‌كه‌، واته‌ هه‌ر یاسایه‌ك كه‌ له‌ په‌رله‌مان ده‌رده‌چێت پێویسته‌ دژو پێچه‌وانه‌ نه‌بێت له‌گه‌ڵ هیچ بڕگه‌یه‌كی ده‌ستووردا چونكه‌ ده‌ستوور له‌ یاسا باڵاتره‌.
بۆیه‌ ده‌ستووریبوون له‌ سیستمی دیموكراسیدا، هۆكارێكه‌ بۆ گونجانی ئه‌و سیستمه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌ و كه‌لتووره‌ جیاوازه‌كان و ده‌بێته‌ كاڵایه‌ك بۆ باڵاجیاوازه‌كان، چونكه‌ له‌كۆتاییدا زۆرینه‌ی خه‌ڵك جۆری بیركردنه‌وه‌و به‌رنامه‌ی ژیانی خۆیان له‌ ده‌ستووردا ده‌چه‌سپێنن و په‌رله‌مانیش ناچارده‌كه‌ن بۆ پابه‌ندبوون به‌و ده‌ستووره‌وه‌.

8/ زامنكردنی مافی نه‌یاربوون و به‌رهه‌ڵستكاری ( حق المعارضە )، واته‌ رێگه‌دان به‌ هه‌بوونی ئۆپۆزیسیۆن.
مافێكی پارێزراوی خه‌ڵكه‌، هه‌ركاتێك بینیان ده‌سه‌ڵات به‌ره‌و لادان و سته‌م ده‌ڕوات هه‌وڵی چاككردن و ته‌نانه‌ت گۆڕینیشی بده‌ن و بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش خۆیان ڕێكبخه‌ن، ئیسلام هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ (ئه‌هلی حه‌ل و عه‌قد)ی داهێناوه‌ واته‌ ئه‌نجومه‌نێك مافی به‌ستن و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وی ئه‌و گرێبه‌سته‌ی هه‌یه‌ كه‌ له‌ نێوان ده‌سه‌ڵاتدار و هاوڵاتیاندا هه‌یه‌ .

9/ ده‌ستاوده‌ستكردنی ئاشتییانه‌ی ده‌سه‌ڵات.
ئیسلام هیچ ڕێوشوێنێكی له‌م باره‌یه‌وه‌ دانه‌ناوه‌ بۆ واده‌ی مانه‌وه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتدا، به‌ڵكو زیاترگرنگی به‌ شیاوی و له‌باری ئه‌و ده‌سه‌ڵاتداره‌ داوه‌، بگره‌ له‌ئیسلامدا رێز له‌ واده‌ش نه‌گیراوه بۆمانه‌وه‌ و به‌رده‌وامبوون له‌ ده‌سه‌ڵاتدا‌، ته‌نانه‌ت خودی ده‌سه‌ڵاتداره‌كان ئه‌وه‌یان ڕاگه‌یاندووه‌ بۆ خه‌ڵك كه‌ (ئێوه‌ تا ئه‌و كاته‌ له‌سه‌رتانه‌ گوێڕایه‌ڵی ئێمه‌ بن كه‌ ئێمه‌ پابه‌ندی به‌رنامه‌كه‌ بین و ئه‌گه‌ر لاماندا ئه‌وا به‌گوێمان مه‌كه‌ن). بۆیه‌ هیچ ڕێگریه‌ك نیه‌ له‌ دیاریكردنی ماوه‌ی مانه‌وه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتدا به‌ پێی ئه‌و گرێبه‌سته‌ی له‌ نێوان خه‌ڵك و ده‌سه‌ڵاتداراندا ده‌به‌سترێت.
ئه‌وه‌ش كه‌ ڕوویدا له قۆرخكردنی ده‌سه‌ڵات و‌ گۆڕینی حوكمڕانی بۆ حوكمی پشتاوپشتی بنه‌ماڵه،‌ لادان بووله‌ بنه‌ماكانی حوكمڕانی له‌ئیسلامدا (كه‌ ده‌بێت جێنشین به‌ ره‌زامه‌ندی ئه‌هلی حه‌ل و عه‌قد دیاری بكرێت)،.
واته‌ ده‌سه‌ڵاتدارهه‌ركات لایدا به‌ركه‌نار ده‌كرێت نه‌وه‌ك كوڕاوكوڕیان به‌ پاشایه‌تی له‌ دایك ببن به‌بێ ڕه‌چاوكردنی شیاوێتی و له‌باربوونیان، ته‌نانه‌ت له‌سه‌رده‌می عمری كوڕی خطابدا كار به‌ سیستمی دیاریكردنی ته‌مه‌نی ده‌سه‌ڵاتی والیه‌كان كرا وه‌ك سه‌ره‌تایه‌ك بۆ سنوورداركرنی مانه‌وه‌ی والیه‌كان له‌ ده‌سه‌ڵاتدا .

ئێستا پاش ئه‌م هه‌ڵوێسته‌یه‌ به‌گشتی ده‌گه‌ینه‌ چه‌ند سه‌رنج و ده‌رئه‌نجامیك:
1/ ئیسلام وه‌ك ئه‌وه‌ی ئاینێكی ئاسمانیه‌و به‌ بڕوای ئێمه‌ی موسوڵمان خوای به‌دیهێنه‌ری زه‌وی و ئاسمان داڕێژه‌ریه‌تی، به‌دووره‌ له‌ هه‌موو نوقسانی و كه‌م وكورتیه‌ك، بۆیه‌ باسكردن له‌ ئیسلام و دیموكراسی به‌ واتای ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ ئیسلام نوقسان بێت و به‌ دیموكراسی زاده‌ی بیری مرۆڤه‌كان نوقسانی شه‌ریعه‌تێكی خوایی پڕبكرێته‌وه‌.
به‌ڵكو ئیسلام بۆ ئه‌وه‌ی گونجاوو له‌ بار بێت بۆ سه‌رده‌مه‌ جیاوازه‌كان، به‌ جۆرێك داڕێژراوه‌ كه‌ بابه‌ته‌كانی (عقیدە و عبادات و أخلاق) له‌به‌رئه‌وه‌ی جێگیرن، حوكمه‌كانی به‌ تێرو ته‌سه‌لی باسیان لێكراوه‌ و بوار بۆ ڕاو بۆچوون و كات و سه‌رده‌م دانه‌نراوه‌، به‌ڵام بابه‌ته‌كانی شێوازی حوكمڕانی و كاروباری ژیانی دنیای مرۆڤه‌كان، له‌به‌رئه‌وی په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ به‌ گۆڕانكاری له‌ كات و سه‌رده‌مه‌كاندا، بۆیه‌ ته‌نها هێڵ و بنه‌ما گشتییه‌كانی وه‌ك(عدل و شوری و…) باسی لێكراوه‌و وورده‌كاریه‌كانی جێهێڵراوه‌ بۆ مرۆڤه‌كان.

2/دیموكراسی به‌گشتی وه‌ك دۆخی شلی مادده‌ وایه‌ كه‌ ده‌ڵێ شێوه‌ی ئه‌و ده‌فره‌ وه‌رده‌گرێ كه‌ له‌ناویدایه‌، (حكم الشعب للشعب) له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كدا كه‌ باوه‌ڕیان به‌ هیچ ئاین وه‌ به‌رنامه‌یه‌ك نه‌بێت كه‌ سنوورداریان بكات، ئه‌وا دیموكراسی لای ئه‌وان ده‌بێته‌ هه‌واو ئاره‌زوو و ڕێكه‌وتنی خۆیان، له‌سه‌ر هه‌رچی رێككه‌وتن ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ شه‌ریعه‌ت و به‌رنامه‌ی ژیانیان، بۆیه‌ بۆ ئه‌وان دیموكراسی ده‌بێته‌ دین چونكه‌ خۆیان دینێكیان بۆ خۆیان دیاری نه‌كردووه‌، به‌ڵام بۆ گه‌لێكی وه‌ك ئێمه‌ كه‌ هه‌میشه‌ لادان له‌ بنه‌ماكانی ئایین هێڵی سووری ده‌سه‌ڵات وخه‌ڵكیش بووه،‌ ئه‌وكات دیموكراسی لای ئێمه‌ ده‌بێته‌ شێوازو ئامرازی به‌ڕێوه‌بردنی ده‌سه‌ڵات نه‌ك، دین و شه‌ریعه‌ت .

3/دیموكراسی چه‌ندین مۆدێلی جیاوازی هه‌یه‌ و پێناسه‌ی جۆراوجۆری بۆكراوه‌ له‌لایه‌ن خودی په‌یڕه‌وكه‌رانییه‌وه‌ بۆیه‌ ڕاجیایی هه‌یه‌ له‌سه‌ر خه‌سڵه‌ت و بنه‌ماكانی دیموكراسی هه‌ندێك به‌ (5)وهه‌ندێك به‌(8)وهه‌ندێك به‌ (10)بنه‌ما ده‌ستنیشانی ده‌كه‌ن، ئێمه‌ش وه‌ك هه‌رنه‌ته‌وه‌یه‌كی سه‌ر زه‌وی بۆمان هه‌یه‌ كار به‌ مۆدێلێك له‌ دیموكراسی بكه‌ین كه‌ گونجاو و كۆك بێت‌ له‌ گه‌ڵ ئاین و نه‌ریتی كۆمه‌ڵگه‌ی خۆمان و ‌وه‌ك هه‌ر بابه‌تێكی تازه‌ و سه‌رده‌م سوود له‌ چاكه‌كانی وه‌ربگرین و خۆمان له‌ زیانه‌كانی به‌دووربگرین .
بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش پێویسته‌ له‌ سه‌ر پێكهاته‌ جیاوازه‌كان جورئه‌تێكی حه‌كیمانه‌ و دڵسۆزانه‌ به‌ خه‌رج بده‌ن، له‌ پێناوی به‌رژه‌وه‌ندی گه‌له‌كه‌یان و كۆتایی هێنان به‌و دابڕان و شیر و تیر له‌یه‌ك ساوینه و كار بۆ پێكهاتن له‌ سه‌ر خزمه‌تكردن به‌ هاوڵاتیان و ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی وڵات بكه‌ن، نه‌ك گه‌ڕان به‌شوین جیاوازی و پێداگیری له‌سه‌ر هۆكاره‌كانی ناكۆكی.‌
ئێمه‌ لای خۆمانه‌وه‌ مۆدێلێك له‌ دیموكراسی به‌ گونجاو ده‌زانین كه‌ڕێكخه‌ری سیستمی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و ئیداری سه‌رده‌میانه‌ بێت كه‌ له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنی ژیاندا گو‌نجاوبێت و كاروباری دنیای خه‌ڵكی پێ ڕێكبخه‌ین تا ئه‌وسنووره‌ی به‌زاندنی بنه‌ماكانی ئایینی زۆرینه‌ی خه‌ڵكی تیا پارێزراوبێت و مافی پێكهاته‌كان و وڕێزو كه‌رامه‌ت وشكۆی تاكی تیا پارێزراو بێت.
ئه‌مه‌ش پێویستی به‌ جورئه‌ت و متمانه‌ به‌خۆبوون و نه‌ترسان له‌پێشكه‌وتن هه‌یه ‌له‌سه‌ر بنه‌مای (الحكمە ضالە المؤمن أنی وجدها فهو احق بها) واته‌ (حیكمه‌ت و دانایی وونبووی موسوڵمانه‌و له‌ هه‌ر كوێ و لای هه‌ركه‌س بینیه‌وه‌‌ ئه‌و شایه‌نتره‌ به‌و حیكمه‌ته‌ )

4/ ڕاسته‌ ده‌وترێ دیموكراسی حوكمی زۆرینه‌یه‌، به‌ڵام یه‌كێك له‌ بنه‌ماكانی دیموكراسی ڕێزگرتنه‌ له‌ كه‌مینه‌كان و پاراستنی مافه‌كانیان، بۆیه‌ لام سه‌یره‌ ئێمه‌ی موسوڵمان سه‌ری زمان و بنی زمانمان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زۆرینه‌ی ڕه‌های گه‌لی‌ كورد موسوڵمانه‌ كه‌چی به‌قه‌ده‌ر كه‌مینه‌یه‌ك متمانه‌مان به‌ خۆمان نی یه‌، خێرا خۆمان لێ بچووك ده‌بێته‌وه‌ ده‌ڵێین، ئه‌گه‌ر زۆرینه‌ له‌سه‌ر هاوڕه‌گه‌زبازی ڕێككه‌وتن ئه‌وا ده‌بێ بكرێ به‌ یاسا .
من ده‌ڵێم ئه‌گه‌رزۆرینه‌ی گه‌لی كورد له‌سه‌ر هاوڕه‌گه‌زبازی ڕێككه‌وتن ئه‌وا ئێمه‌ نه‌ماوین و ئه‌گه‌ر پێغه‌مبه‌ریش بین وه‌ك لوگ پێغه‌مبه‌ر (سه‌لامی خوای له‌سه‌ربێت) هه‌ڕه‌شه‌ی شاربه‌ده‌ربوونمان لێده‌كرێت (أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِّن قَرْيَتِكُمْ  إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ, النمل/56 )   كه‌چی ئێمه‌ هه‌ر بیر له‌ خۆ فه‌رزكردن ده‌كه‌ینه‌وه‌، پێم سه‌یره‌ خه‌ڵك به‌گژی هه‌وردا ده‌چێت ئێمه‌ش به‌ زۆرینه‌ی ڕه‌های خه‌ڵكیشه‌وه‌ ده‌ترسین ژێر پێ بخرێین، له‌ڕاستیدا ئه‌وه‌ كرانه‌وه‌ به‌ڕووی دیموكراسیدا نه‌بووه‌ كه‌ موسوڵمانی ژێر ده‌سته‌ كردووه‌، به‌ڵكوبه‌شێكی پیلانی زلهێزه‌كانه‌و به‌شێكیشی ده‌رئه‌نجامی بیری توندڕه‌ویی و كافركردنی خه‌ڵك و به‌ ئه‌ژدیها وێناكردنی ئیسلامه‌، كه‌ خه‌ڵك ئه‌مڕۆ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ موسوڵمانه‌ به‌ڵام ده‌نگ و متمانه‌كه‌ی به‌ ئیسلامیه‌‌كان نیه‌ چونكه‌ ده‌ترسن ئێمه‌ به‌ناوی ئیسلامه‌وه‌ ئازادییه‌‌كانیان لێ به‌رته‌سك بكه‌ینه‌وه‌.

ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ ده‌یبینین له‌ ئه‌وروپا و ڕۆژئاوای دیموكراسیدا، نموونه‌ی پارێزراوی مافی كه‌مینه‌یه‌، چی بگات به‌ زۆرینه‌ ئێمه‌ خۆمان شاهیدی ئه‌وه‌ین ئه‌و موسوڵمانانه‌ی له‌ وڵاتی به‌ناو ئیسلامی خۆیان ژیانیان نه‌پارێزراوه‌، به‌ هه‌مان ستایل و پابه‌ندبوونه‌كانی خۆیانه‌‌وه‌ په‌ناده‌به‌نه‌‌ ئه‌و وڵاتانه‌و خۆیان و ماڵ و منداڵیان له‌وێ ژیان به‌سه‌رده‌به‌ن .

5/ ڕازیبوون به‌ دیموكراسی وه‌ك میكانیزم و مۆدێلیك له‌ به‌ڕێوه‌‌بردنی وڵات و ده‌سه‌ڵاتداری، به‌ مانای ده‌ست هه‌ڵگرتن له‌ ئیسلام و حوكمی ئیسلام نییه‌ به‌ڵكو ڕێككه‌وتنه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی خه‌ڵكی تیایه‌ و ده‌رچوونیش نییه‌ له‌ ئیسلام .
بۆیه‌ من به‌ موسوڵمانان ده‌ڵێم نیگه‌ران نه‌بن دیموكراسی كوفر نییه‌ ئه‌گه‌ر په‌یڕه‌وكه‌رانی بۆ خۆیان كافر نه‌بن، هه‌روه‌ها به‌ دیموكراسخوازانیش ده‌ڵێم بێ خه‌م بن ئیسلامه‌تی له‌ دیموكراسی زیاتر مافی زۆرینه‌ و كه‌مینه‌ و تاكیشی تیا پارێزراوه‌ .
بۆ نموونه‌ له‌ ئیسلامدا مه‌سیحییه‌كی كه‌مینه‌ ماڵ و ژیان و كه‌رامه‌تی پارێزراوه‌ و له‌وه‌ش زیاتر مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ یاساكانی ئایینه‌كه‌ی خۆی به‌سه‌ردا جێ به‌ جێ بكرێت كه‌ ئه‌مه‌ له‌ ئه‌وروپا و ڕۆژئاوا بۆ موسوڵمان ده‌سته‌به‌رنه‌كراوه‌ و یاسای كارپێكراو هه‌مان یاسای ده‌وڵه‌ته‌.

6/ هه‌موو ئه‌وه‌ی وترا مه‌به‌ست لێی خودی ئیسلام و دیموكراسییه‌ وه‌ك‌ به‌رنامه‌ و سیستم، نه‌ك ئه‌و نموونانه‌ی به‌ناوی ئیسلام یان دیموكراسیه‌وه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا سه‌رقاڵی كوشتن و بڕین وسته‌مكاری و تاڵانكردنی خێرو بێری وڵاتن و له‌سه‌ر ئه‌رزی واقع شتێك په‌یڕه‌و ده‌كه‌ن هیچ شتێك نیه‌ جگه‌ له‌ ئاره‌زوو هه‌وه‌سی شێتانه‌ بۆ حوكم و ده‌سه‌ڵات و سته‌مكردن و تاڵانكاری و ئه‌وه‌ی بوونی نه‌بێت به‌رنامه‌و سیسته‌م و مافی خه‌ڵك و حساب كردنه‌ بۆ ئاین و نه‌ته‌وه‌ و ئاینده‌ وبه‌رژه‌وه‌ندی و داهاتووی گه‌له‌كه‌یان‌..
بۆیه له‌ كۆتاییدا‌ ده‌توانین بڵێین : دیموكراسی داهێنان و ئه‌زموونێكی به‌رهه‌می ژیریی مرۆڤه‌كانه‌، نه‌به‌دیلی ئیسلامه‌ و نه‌ ته‌واوكا‌ریشیه‌تی
به‌ڵكو سیستمێكی په‌سه‌ندی ڕێگه‌ پێدراوه، ‌ وه‌ك میكانیزمێك بۆ حوكمڕانی له‌ كۆمه‌ڵگه‌ موسوڵمانه‌‌كاندا.

*سه‌رنووسه‌ری گۆڤاری ڕابه‌ر، دامه‌زرێنه‌ر و سه‌رپه‌رشتیاری كۆمپانیای كوردان بۆ به‌رهه‌مهێنانی میدیایی

وتار

مەنبەج ، وێنەیەکی تاریک لە نێوان تورکیا و ئەمریکادا

هونەر تۆفیق

ساڵی ١٩٧٤ وەزیری دەرەوەی ئەمریکا هێنری کیسنجەر سەردانی تورکیای کرد، بۆ ئەوەی ئەنقەرە ڕازی بکات هێرش نەکاتە سەر قوبرس، چونکە ئەمریکا لەنێوان دوو دۆستی ئەندامی ناتۆدا ( تورکیا و یۆنان ) ناتوانێت هیچیان لەدەستبدات، کیسنجەر لەپاش گەڕانەوەی بۆ واشنتۆن، بە کۆشکی سپی گوت : تورکەکان بەڵێنیان پێدام کە هێرش نەکەنە سەر قوبرس، بەڵام بڕوایان پێناکەم، پێدەچێت لە هەفتەی داهاتوودا قوبرس داگیربکەن، ئەوەش ڕویدا .

ماوەی دوو ساڵە پەیوەندی نێوان ئەمریکا و تورکیا لەسەر تێڕوانینی جیاوازیان بۆ شەڕی ناوخۆی سوریا ئاڵۆزی گەورەی تێکەوتووە، لەپاش هەڵگیرسانی شەڕەکەوە نەخشەی سوریا لەهەر لایەکەوە سەیری دەکرێت ستراتیژێکی تایبەتی هەیە،  لەباکورەوە جۆرە ستراتیژێکە بۆ هێزە دەرەکیەکان

( ئەمریکا ، ڕوسیا ، تورکیا ، ئێران ، سعودیە ) جیاواز لە باشوور، ڕۆژهەڵاتی فورات لە ستراتیژدا جیاوازە لە خۆرئاوای فورات، لەهەندێک شوێندا شارۆچکەیەک لەناو بەرژەوەندی سەربازی و سیاسی ئەو هێزانەدا دەبێتە پێگەیەکی ستراتیژێکی هەستیار، لە نمونەی شارۆچکەی مەنبەج،
مەنبەج وێنەیەکی تاریکە لە پەیوەندی نێوان تورکیا و ئەمریکادا، لەستراتیژی هەرکامیاندا بێت، جیاوازە لە کۆبانێ و عەفرین، دەشێت مەنبەج خاڵی یەکلاکەرەوەی ئەو ناڕوونی و پێچانەبێت لەنێوان هەردوو هێزدا .

لەکاتێکدا وەزیری دەرەوەی تورکیا ، ئەمریکا تۆمەتبار دەکات بەوەی ئەمریکاییەکان ڕاستگۆنین لەگەڵیاندا، چونکە پشتیوانی لە هێزەکانی پەیەدە دەکەن، کونسوڵی ئەمریکا لەهەمان ڕۆژدا (رۆژی هەینی ) بۆ یەکەم جارە سەردانی دەروازەی سمێلکا دەکات لەنێوان هەرێمی کوردستان و رۆژئاڤادا .

چونی ستیڤ ڤەیگن، بۆ سمێلکا و بەسەرکردنەوەی ئەو دەروازەیە و پشکنینی ئیدارە و چۆنیەتی بەڕێوەچوونی پەیوەندیەکان کە کۆمەکە سەربازیەکانی ئەمریکا بۆ رۆژئاڤای لێوە دەپەڕێتەوە، مانا و هێمای سیاسی و سەربازی خۆی هەیە، پەیامێکە بەتایبەت بۆ تورکیا کە ئەمریکا لەو دەروازەیەوە دەتوانێت ئیدامەی شەڕێک بکات کە هەرگیز ئامادەنیە ڕووبەڕوو و ڕاستەخۆ بێت لەگەڵ ئەنکەرەدا، بەڵام ئەگەر تورکیا بەرپای بکات، پردی سمێلکا دەبێتە پردی کاروانێکی بێ کۆتایی بۆ کۆمەکی یەپەگە و ئەو هێزانەی لەبری ئەمریکا شەڕی تورکیا دەکەن لەپێناو بەرگری لە خاکەکەی خۆیاندا .

بەپێی هەڕەشەکانی ئەردۆغان و سوپاسالارەکەی بێت، تورکیا ئەو هێرشە چاوەڕوانکراوەی بۆ سەر مەنبەج دەستپێدەکات، پێناچێت ئەمریکا وەکو عەفرین گڵۆپی سەوز بۆ تورکیا دابگیرسێنێت و داوا لە هێزە هاوپەیمانەکانی بکات وەکو عەفرین، مەنبەج بۆ تورکەکان چۆڵ بکەن، چونکە لەدەستدانی مەنبەج لە ستراتیژی سیاسی و سەربازی ئەمریکادا واتا لە دەستدانی کۆی خۆرهەڵاتی فورات، کە دەکاتە بەیەکجاری دەرکردنی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی لە سوریا.

لەناو ئەو وێنە تاریکەی مەنبەجدا، تورکیا سەرەتا لە بۆردمانی کەمپی مەخمور و چیای شەنگالەوە سەرەتای جەنگەکەی ڕاگەیاند، کونسوڵی ئەمریکاش لە هەولێر بەسەردانکردنی دەروازی سمێلکا وەڵامی یەکەمی تورکیای دایەوە کە ئامادەی ئەو جەنگەین .

هەرچەندە بەغدا و قاهیرە و فەرەنسا بە توندی ئیدانەی ئەو بوردمانانەی تورکیایان کرد و حکومەتی هەرێمی کوردستان هیچ هەڵوێست و ڕوونکردنەوەیەکی نەدا، بەڵام ئێران و ڕوسیا بە هەستیاری سەیری ئەو وێنە تاریکە دەکەن، جیاواز لە هێرشی تورکیا بۆ داگیرکردنی عەفرین لە هێرشی مەنبەج دەڕوانن .

دەمێکە هەر یەک لە ڕوسیا و ئێران چاوەڕوانی تێوەگلانی ڕاستەوخۆی تورکیا دەکەن لە زۆنگاوی شەڕی ناوخۆی سوریادا،  یاخود باشترە بڵێین دەمێکە دەیانەوێت تورکیا باجی بەرپاکردنی شەڕی ناوخۆی سوریابدات، بەتایبەتی لەم کاتەدا کە پەیوەندی هەریەک لەمیسر و سعودی عەرەبی بەتورکیاوە لەو پەڕی ئاڵۆزی و دژبووندایە .

سعودی عەرەبی دەیەوێت مەنبەج ببێتە خاشقچیەکەی تورکیا، وەک چۆن بەهۆی کوشتنی خاشقچیەوە سعودیە ناچار بە تەنازول کرا لە شەڕی ناوخۆی یەمەندا، سعودیەش بۆ تۆڵەی یەمەن، لە شەڕی مەنبەجەوە دەیەوێت تورکیا ناچار بە تەنازول لەشەڕی ناوخۆی سوریادا بكات .

بۆیە تێکڕای هێزە دەرەکیەکانی شەڕی سوریا بەو پەڕی هەستیاریەوە چاوەڕوانی ئەو حەماقەتەی ئەردۆغانن کە ڕەنگە ببێتە سەرەتایی کۆتایی شەڕی ناوخۆی سوریا .

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

تەنگژەكانی بەردەم حكومەتی هەرێم

سەروەت تۆفیق

لە رۆژانی رابردوو مانۆڕی دیپلۆماسی لایەنە براوەكانی هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان دەستی پێكردووە، بە ئامانجی ئەوەی پێش قسەو باسكردن لە پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەت، كەشی سیاسی هەرێم بانگەشەی هەڵبژاردنەكانی ماوەی رابردوو تێبپەڕێنێت، تا بەهیوای ئەوەی بتوانن لێكتێگەیشتنێكی نوێ لەنێوان لایەنەكان بێتە ئاراوە.

هەرچەندە بەبڕوای بەشێك لە چاودێرانی سیاسی وایان بە گونجاوتر دەزانی، كە پێكهێنانی حكومەتی نوێ لەبەر ئەنجامی هەڵبژادنی پێشوەختە، یان لەكاتی خۆیدا ئەنجامبدرایە، واتە چاوەڕێی دەرئەنجامی هەڵبژاردنەكانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق نەبوونایە، بەو ماناو دەلیلەی بەشێك لە كێشە ئیدارییەكان كۆتا دەهاتن، ئەم كاری بە وەكالەت كارییە لە وەزارەتەكان و بەرێوەبەرایەتییە گشتییەكان كۆتاییان پێ دەهات، هەم ئەو چەقبەستووی كەمی خزمەتگوزاری و بازاڕ وەستاندنەی بەجۆرێك لە جۆرەكان چارە دەكرد، لەلایەكی ترەوە لانیكەم چاوێك لە حكومەتی ناوەندی كرابایە، كە هەڵبژاردن وەك دیوە دیموكراسییەكەی لەكاتی خۆیدا ئەنجامبدرایە.

لەبەر ئەنجامەكانی هەڵبژاردنەكان و دیفاكتۆی واقعی هەرێمی كوردستانەوە دەردەكەوێت كە حكومەت بە زۆرینە پێكنایەت، بەڵكو دەبێ هێزە ئەساسیەكان پێكەوە حكومەتێكی تاڕادەیەك بنكەفراوان لەو هێزانەی كە مەیلی بەشداری حكومدارێتیان هەیە پێكبهێنن، بۆیە لە ئەگەری بەشداریكردنی (بزووتنەوەی گۆڕان)، ئەوا سێ لایەنەكەی تر (كۆمەڵی ئیسلامی، یەكگرتووی ئیسلامی، نەوەی نوێ) وا پێدەچێ كە ببنە ئۆپۆزسیۆن، بەڵام ئەوەی گرنگە لێرەدا ئەوەیە، كە ئایا ئەو هێزانەی كە بەشدار دەبن لە حكومەت بەكارو فعلی بەشدار دەبن و خاوەن دەسەڵات دەبن؟ یان وەك پێشتر دەبیستراو دەوترا، راستە لە حكومەتین، بەڵام شتێكی ئەوتۆمان دەسەڵات نییە … !
ئەم قسەیە، گەر بۆ پێشتر راست بووبێ، ئەوا لە ئێستادا نەخێر، چونكە فەرموون لە دانوستاندنەكان باسی كێشەوگرفتەكان بكەن، چارەیەكی بنەڕەتی بۆ بەشداربوونی كارا بدۆزنەوە، گریمان گەر وانەبێ و بەشداری كاراو فعلی نەبێ، ئەوا لە خراپترین گریمانەدا دوور نییە سیناریۆكانی ساڵانی رابردوو دوبارە ببنەوە، هەرچەندە پێشتر بەو بێ دەسەڵاتییەش دەستلەكاركێشانەوە رووینەدا، بگرە پاساوی جۆراوجۆریشی بۆ دەهێندرایەوە. بۆیە قسەكە ئەوەیە، كە بێ دەسەڵات بووی لە سنوری دەسەڵاتی ئیدارەی وەزارەت و بەڕێوبەرایەتییەكان، ئیدی بەشداریكردن لە حكومەت هۆكاری چییەو سودی چییە؟ گەر دەسەڵاتی راستەقینە بەپێی سنووری دەسەڵاتدارێتیش درا بەو هێزانەو كاریان نەكرد، ئەوا بەرپرسیارێتی دەكەوێتە سەرشانیان، و بەشێكی گرنگی حوكومداری دەبن. كە ئەوەش رێگە راستەكەیە.
یاخود دەوترا، كە ئەو هێزانەی بەشدارن لە حكومەت نابێ لە لایەكەوە لە دەسەڵاتدا بن، لە لایەكیترەوە وەك ئۆپۆزسیۆن مامەڵە بكەن، بەڵام دەگونجێت، ئەم فكرەیە بۆ بە دامەزراوەكردن بیركردنەوەیەكی هەڵە نەبێ، واتە دەگونجێ بۆ هەموو هێزەكان، كە پەنا ببەنە بەر ئەم جۆرە مامەڵەكردنە، چونكە كاری دەسەڵاتی جێبەجێكردن جیاوازە لە كاری دەسەڵاتی یاسادانان، بەومانایەی ئەندام پەرلەمان تەنها ئەركی دەركردنی یاساو گفتوگۆكردنی بودجەو دەستخۆشی و پێداهەڵدان و چەپڵەلێدان نییە، بۆ دەسەڵاتی جێبەجێكردن بۆ ئەو كارانەی كە كردوویانەو دەیكەن، بەڵكو ئەركێكی گەورەتریان هەیە، كەخۆی دەبینێتەوە لە ئەركی چاودێری كردنێكی تۆكمەو كاریگەر بەسەر دەسەڵاتی جێبەجێكردنەوە، واتە دەبێ كاركردنی حكومەت جیابكرێتەوە، تا باشترین پڕۆژەكان پێشكەش بكات، كە سودی بۆ بەرژەوەندی گشتی و هاووڵاتیان هەبێت و بكرێت.

لەلایەكیترەوە نابێ هێزەكانی ناو دەسەڵات، ئەو هێزانەی دەرەوەی دەسەڵات (ئۆپۆزسیۆن) وەك دوژمن وێنا بكەن و بیانناسن، لەكاتێكدا ئەوانیش دەنگ و رەنگ و متمانەی بەشێك لە هاووڵاتیانیان بەشێوەیەكی شەرعی بەدەستهێناوە، ئەوە جیالەوەی كە لە هەر وڵاتێكدا بوونی ئۆپۆزسیۆن وەك بناغەو كۆڵەكەیەكی گرنگی ئەو كۆمەڵگەو سیستمە حكومداریەتییە دێت، كە لە ژێر سیستمی دیموكراسی گەشەدەكەن و رێز لە راو فكری جیاواز دەگرن، واتە بۆ هاووڵاتی ئەوە گرنگ نییە، كە كێن ئەوانەی لە دەسەڵاتدان، بەڵكو ئەوە گرنگە بۆی كە كێ رێز لە مافەكانیان دەگرێت، كۆمەڵگە بەرەوپێشەوە دەبات، لەبەر رۆشنایی چەمكەكانی مافی مرۆڤ و دیموكراسی و پێشكەوتنی هەمەلایەنەی ئابووری، كۆمەڵایەتی، رۆشنبیری، كولتوری، هێمنی و ئاسایشی گشتی و خزمەتگوزاریە مرۆیی و شارستانییەكانی تر …
پێویستە وردترو باشتر گوێبگرێ لە داخوازی هاووڵاتیان، بەومانایەی چەند ساڵە گەندەڵی هەیەو هەمووان هەواریان لێ بەرزبۆتەوە، كە وانابێ و وا نەكرێ باشە. یان ئەوە رێگە هەڵەكەیەو فەرموون رێگەی دیكەش هەیە …؟! كەچی بەداخەوە گرفتی سەرەكی ئەوەیە، كە ئەو هەموو نوسین، قسەكردن، دیالۆگ، كۆنفراس، دیدار، كۆڕ، كتێب، توێژینەوەی زانستی ئەكادیمیاكان و بڵاوكراوە و كۆبوونەوانەی كەسانی خاوەن ئەزموون و قەڵەمی خەمخۆرو ئەكادیمی دڵسۆزو گەنجانی بەتوانا هەوڵی بۆ دەدەن، تا كۆی پڕۆسەی حكومدارێتی و بەڕێوەبردن دوور لە گەندەڵی و خزم خزمێنەو ناشەفافیەت و بیری تەسكی حزبایەتی لەنێو حكومەت و دەسەڵاتدارێتی مۆدێرن نەهێڵن، كەچی تێبینی دەكرێت كەس و لایەنێك نییە، باش و دڵسۆزانە گوێیان بۆ بگرێت، كە بەرژەوەندی گشتی وادەخوازێت جدی بن لەوكارانە، نەك وانیشان بدرێت كە زۆر سەرسامی ئەم خەڵكە نیەت پاكانە نەبن، چونكە ئەوان جیاوازن بە بەراورد بە كەمینە بەرژەوەندیخوازەكان، كە باكیان بە گوزەران و ژینگەی كۆمەڵایەتی و سیاسی و بەهێزی حكومەت نییە، لەكاتێكدا كەم نین ئەوانەی كە بە دوور لە كینەو بوغزی سیاسی و شەخسی رێگەی دروست نیشان دەدەن. بۆیە كاتی ئەوە هاتووە حكومەت بە ویژدانتر لە خەمی گشتی و بەرژەوەندی گشتی خزمەتگوزاری و پێداویستییە سەرەتایی و سەرەكییەكانی هاووڵاتیاندا بێت، واتە لە دروشمەوە بۆ كرداری راستەقینە هەنگاوەكان خێراتر بكرێت.

بەكورتی دۆخی ناوخۆی هەرێم و بەغداو ناوچەكەش وادەخوازێت، كە هەر دەسەڵاتەو كاری خۆی بكات، تەركیز لەسەر چاكردنەوەی هێڵە گشتییە نیشتیمانییەكان بێت، نەك بە لارێدا بردنی تەركیزەكان بەبیانووی جۆراوجۆر، چونكە دەبێ هەموو هێزەكان بێ جیاوازی لەوە تێبگەن، گەر حكومەتێكی بەهێز لە نیشاندانی هاوكاری و كاری پێكەوەی بۆ بەرەو بەدیهێنانی دادپەروەری كۆمەڵایەتی كۆشش نەكەن، مەسەلەی گەندەڵی و ناعەدالەتی كۆمەڵایەتی چارە نەكرێت، ئەوا ئەم هەڵبژاردنەی تر رێژەی دەنگدان چەندانجار لەوە كەمتر دەبێ، كەبیری لێدەكرێتەوە.

ئەمە خۆی جۆرو وێنەیەكی روونە لەبێ متمانەی نێوان حزبەكان و حكومەت و هاووڵاتیاندا. بۆیە هەلی باش لەبەر دەستدایە، تا كاری پێكەوەی لەنێوان سەرجەم لایەنەكان بكرێت. بۆیە واپێویست دەكات لە راستەوە بۆ چەپ گۆڕانكاری لە كۆی سیستمی ئیدارەداندا بكرێت، بۆ بەرەو باشتربوون و خزمەت لەپێناو گشتی، نەك دەستەو تاقمێكی دیاریكراو، گەر وانەكرێت دوور نییە لە ئایندەدا هاوسەنگی هێز گۆڕانكاری بەسەردا نەیەت، یاخود هێزگەلی نوێی رادیكاڵ و توند لە پەیام ناردن دروست نەبێ، كە دواجار ئەمەش نەك نابێتە هۆی ئەوەی كە كێشەكان چارەسەر بكات، بەڵكو كێشەی گەورەتری لێدێتە بەرهەم. بۆیە پێویستەو گرنگە ئەو نائومێدیەی خەڵك بڕەوێتەوەو هەرچی زووترە پێداچوونەوەیەك بەكۆی كێشە هەنووكەییەكاندا بكرێ، چونكە هەم بۆ هاووڵاتیان، هەم بۆ حكومەت و دەسەڵات و حزبەكانی دیكەش قازانج و پڕ بەرهەم دەبێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

بەڵێنی كەسایەتی سیاسی بۆ گرنگە؟

نیان مەحمود

لە سیاسەت و حزبایەتی کردندا،  خاڵێک کە شارەزاییمان لەسەری کەمە و یاخود لای ئێمەی کورد بە گرنگ نەزانراوە دەروونناسی سیاسیە، کە بڕیار وو شکۆی کەسێتی هەرە گرنگترینیانە، کاتێک کەسێک دەبێتە ڕێبەرو ڕابەر، نەتەوەیەک یان چەند نەتەوەیەک ئیدی ژمارەکە وەک دانیشتوان و وەک شوێنکەوتووان هەر چەندبێت چاو لەدەمی كەسایەتی سیاسین .

بۆ سیاسەت کردن لای ئێمە لە دووڕیان دایە؟ چونکە گرنگی گوفتار و بەڵێن لای کەسایەتی سیاسی کوردی لە نزمترین ئاست و چاوەڕوانی هاووڵاتی و هاونیشتیمانیە، ووتەی ڕابەرێک بەبێ (کردە) واتە شکاندنی بەڵێنەکەی، لەدەستدانی متمانەی کەسێتی خودی کەسایەتیەکەیە پاشان کەسایەتیی لە پێگە سیاسیەکەیدا، بۆ هەر مرۆڤێک وتەو بەڵێنی کەسەکەیە کە لەکەسێکی تر جیای دەکاتەوە، خەڵک یا میللەت کاتێک ناتوانێت جیا کاری لەنێوان کەسێتیە سیاسیەکاندا بکات، تووشی باروودۆخێک دەبێت کە دەگاتە بێ باوەڕی بە دۆخ و وڵات و سیستمەکە.

فەلسەفەی بێ فەلسەفەیی لەجۆری سیاسەت کردندا لای ئەحزابی کوردی بەتەواوی بۆتە مۆدێل و مۆرکی حزبیی نائاگایی وە گەورەکردنی چەند نەوە بەبێ پرەنسیپ و هەڵسەنگاندن و ڕەچاونەکردنی کەسایەتی وەک (کەس، مرۆڤ، عاقڵ)وە پێچەوانەی یاسای دەروونی مرۆیی،کاریان وەک كەسایەتی سیاسی وە بەهەند وەرنەگرتنی شکۆ و کەسێتیان لەسەر حیسابی لایەنە سیاسیەکە.

ئەم باسە دەمانگەیەنێتە خاڵێک کە سیاسیە کانمان کەسێتی خۆیان وون دەبێت و هەموو شکۆ و بەڵێنیان سفر دەبێتەوە کاتێک گرنگی یەکەم دەبێتە پێگە و حزب و دەرخستنی ووڵات یا هەرێمەکە بە بێ جێبەجێ کردنی بەڵێن و ئامانجی دیاری کراو، دواجار ئەم بێ متمانەییە یە کە نائومێدی بۆ میللەتێک بێ بەرهەمی ناوخۆیی دێنێت، نەوەی تەمەڵ و بێ بەرهەم و کۆمەڵگەی بێ ئامانج دێتە بەر، هەمیشە چاو لەدەست بۆ سنوورەکان.

بۆسەی ترسناکیش ئەوەیە کوردستان وەک هەمیشە و بەمۆدێلی ڕۆژ گۆڕەپانی ململانێی سیاسەت و جەنگی دراوسێ یە، ئێستا بۆدەرچوون لەم باروودۆخەی خەڵک پێوویستمان بە سەرکردەیە، سەرکردەی کردە،  سەرکردەیەکی چۆن؟ کە لەووتارەکانی داهاتوو خاڵ بەخاڵی ڕیز دەکەین.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
کام لەم وەزارەتانەی کابینەی ٨ لە ئاست خزمەتکردن بە هاولاتیان جێدەستی دیار بووە؟
  • وه‌زارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەکانی ئاو 84%, 32
    32 84%
    32 - 84% هەموو دەنگەکان
  • وه‌زارەتی دارایی و ئابووری 8%, 3
    3 8%
    3 - 8% هەموو دەنگەکان
  • وه‌زارەتی بازرگانی و پیشه‌سازی 8%, 3
    3 8%
    3 - 8% هەموو دەنگەکان

کوردستان

دوایین