ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

لەهەرێمدا قەیرانی ئاو نیە، ئەوەی هەیە قەیرانی…!

عەبدولرەحمان عەلی 

چەند رۆژێکە بابەتێک بۆتە جێی باسی گەرمی رۆژ و نێو دەزگاکانی ڕاگەیاندنی بەهەمو جۆرەکانیەوە بەتەواوەتی تەنیوە،و خەریکە نائومێدییەکی زۆریش پەخشدەکەن، ئەویش قەیرانی ئاو و مەترسی کەمبونەوەیەتی بەتایبەتی دوای گرتنەوەی ئاوی زێی بچوک لەلایەن کۆماری ئیسلامی ئێران و پڕکردنی بەنداوی ئەللی ـ سۆیە لەتورکیا بەئاوی روباری دیجلە.

راستیەکی حاشاهەڵنەگرهەیە کە دەبێت بیزانین ئەویش ئەوەیە کە چۆن دڵنیاین و دەزانین کە شەو داهات ئەوا هەر رۆژ دەبێتەوە، و لەدوای ژمارە یەکیش دو دێت، ئاوهاش گرتنەوەی ئاو، دروستکردنی بەنداو، گۆڕینی رێڕەوە ئاوییەکانی کە دەڕژێنە هەرێمەوە شتێکی چاوەڕوانکراوبو، چونکە دەمێک ساڵە تورکیا سەرقاڵی بنیادنانی پڕۆژەیەکی گەورەو گرنگەبەناوی (گاپ)ەوە کەلە (۲۲) بەنداو پێکدێت و( ۱٤)یان لەسەرفوڕات و ( ۸)یان لەسەر روباری دیجلەن کە دو روباری هاوبەشن لەنێوان وڵاتانی (تورکیا، سوریا، عێراق)دا، ئێرانیش جگە لەگۆڕینی چەندین رێڕەوی ئاوی کە دێنە هەرێم سەرقاڵی دروستکردنی (۱٤)بەنداوی جۆراوجۆرە کە هەندێکیان تەواو بون و هەندێکیشیان کارکردن تێیاندا بەردەوامە، کە بەنداوی کەوڵەسە یەکێکە لەتەواوبوەکان و بۆ پڕکردنی ئاوی روباری زێی بچوکی بۆ گیراوەتەوە.

مەبەستی هەردو وڵات رونە کە ئامانج تێیدا گلدانەوەو پاراستنی ئاسایشی ئاوی خۆیانەو لەو پێناوەشدا چەندین ملیارد دۆلاریان خەرجکردوە، هۆکاری سەرەکی گرتنەوەی ئاو لەلایەن هەردو وڵاتەوە لەئێستادا دەگەڕێتەوە بۆ لاوازی حکومەتی عێراق و هەرێمی کوردستانیش، تەنانەت ساڵی رابردو کە لە ( ۲۲-٦-۲۰۱۷)دا بۆ یەکەمجار ئاوی زێی بچوک گیرایەوە لەلایەن ئێرانەوە هەر لەو رۆژەدا سەرۆک وەزیرانی عێراق (حەیدەر عەبادی) لە تارانی پایتەخت میوان بو، پێشتریش ئاوی ئەڵوەن و سیروان چەندجارێک گیرابوەوە، بۆیە نەک ئەم کارانەی کەهەردو وڵاتی ئێران وتورکیا کردیان چاوەڕوانکرابو بەڵکودەمێک بو دەست وپەنجەشیان لەگەڵدا نەرمکردبو.

ئەوەی مەبەستی نوسینەکەیە لەئێستادا ئەوەیە ئایا بەڕاست هەرێمی کوردستان توشی قەیرانی ئاو دەبێت؟ ئایا ئەو مەترسیە گەورەیە هەیە بۆ سەر هەڵدانی قەیرانەکە؟ بەدڵنییاییەوەو بەبڕوای بەندە ئەوەی لەهەمو قەیرانەکان قورسترو مەترسیدارترە و خاک و خەڵکی کوردستانی توشی دەیان قەیرانی هەمەجۆر کردۆتەوە قەیرانی نەبونی پلان، نەبونی ویستی راستەقینە، نەبونی دڵسۆزی و بەتەنگەوە هاتن و نەبونی یاسایەکە بۆ پاراستن و بەڕێوەبردنی ئاو…هتد.

لێرەدا هەوڵدەدەم ئاماژە بەچەند خاڵێک بکەم کە پێماندەڵێ بۆ چەندین ساڵی داهاتوش ئەم هەرێمی کوردستانە روبەڕوی قەیرانی ئاو نابێتەوە و پێویست ناکات لەوەزیاتر هاوڵاتیانی بێ بترسێنرێ و بتۆقێنرێ لەئێستاوە، کە بریتین لە؛
ــ بەپێی داتافەرمیەکان هەرێمی کوردستان خاوەنی (۳۰)سی ملیار مەتر سێجا ئاوی سەر زەوی و (٥)پێنج ملیار مەتر سێجا ئاوی ژێر زەویەو بەبڕوای شارەزایانیش هەرێم خاوەنی زۆر لەو بڕە ئاوەزیاترە کە بەفەرمی راگەیەنراوە، لەکاتێکدا پێداویستی هەرێم بۆ ئاو لەساڵێکدا ( ۸)هەشت ملیار مەتر سێجایە، واتا ئەو ئاوەی هەرێم هەیەتی بەشی پێداویستی زیاتر لەچوار هێندەی دانیشتوانی ئێستای هەرێمە گەر بەپێی ستانداردی نێودەوڵەتیش رۆژانە هەرخێزانێکی چوار کەسی یەک مەترسێجا ئاو واتا(۱۰۰۰)لیتریشیان پێ بدرێ.

ــ لەو بڕە ئاوەی کە هەرێم هەیەتی بەسەر زەوی و ژێر زەوییەوە بڕی ( ۱۲ — ۱٥ ) ملیارمەترسێجای لەدەرەوەی هەرێمەوە دەڕژێنە ناوی واتا لەباکورو رۆژهەڵاتی کوردستانەوە کە لەژێر دەسەڵاتی هەردو وڵاتی تورکیاو ئێراندایە دەڕژێتە نێو خاکی باشوری کوردستان کەهەرێمی کوردستانی ئێستایە. گەر هەمو ئەو ئاوانەشی لەو دو وڵاتەوە دەڕژێنە هەرێمەوە ببڕدرێن کە ئەوە جگە لەوەی کارێکی ئاسان نیە، پێشێلکردنی تەواوی یاسا نێودەوڵەتیەکانی ئەو ئاوە هاوبەشانەیە کە لەنێوان وڵاتاندا هەیەو پێویستە پێوەی پابەندبن، بەڵام هێشتا هەرێمی کوردستان جگە لەو ئاوانە خاوەنی زیاتر لە (۲۰)بیست ملیارمەتر سێجا ئاوی خۆیەتی کە بەشی پێداویستی زیاتر لەدو هێندەو نیوی دانیشتوانی ئێستای دەکات.

ــ یەکێک لەخاڵە گەشەکانی هەرێمی کوردستان جگە لەشێوازی تۆبۆگرافیەکەی لەڕوی جوگرافیەوە ئەوەیە کە ساڵانە بڕێکی زۆر بەفرو باران لەهەرێمدا دەبارێت کە جیاوازە لەناوچەکانی ناوەڕاست و خواروی عێراق کەبڕی دابارینی بارانی کەمەوبەفریشی لێنابارێت. دەبوایە لەئێستادا هەرێمی کوردستان لانیکەمی خاوەنی (۳٥۰)سێ سەدو پەنجا بەنداوی گەورە، مام ناوەند، بچوک و هەزاران پۆند بوایە بۆ کۆگاکردنی ئەو بارانە زۆرەی ساڵانە لێی دەبارێت، بەڵام بەداخەوە تائێستا لەهەرێمدا تەنها (۱۷) حەڤدە بەنداوی گەورە، مام ناوەند، بچوکمان هەیەو چەند دانەیەکیش لەقۆناغی تەواوبوندایە، کە بەهەمویان تەنها توانای گلدانەوەو کۆگاکردنی ( ۱۰ )دە ملیارد مەترسێجا ئاویان هەیە ، لەکاتێکدا پێویستە هێندە بەنداومان هەبوایە لانی کەمی توانای کۆگاکردنی (۲۰)بیست ملیارد مەترسێجائاویان هەبوایە.

دەکرێت نمونەیەک بهێنینەوە بۆئەوەی چیدی خەڵکی بێ هیواترنەکرێت و لەوەزیاتریش نەتۆقێنرێن ، گەر ڕوبەری پارێزگای سلێمانی بە (۲۰۰۰۰)بیست هەزارکیلۆمەتری چوارگۆشە دابنێین وساڵانە بەگشتی لەسنوری پارێزگاکەدا ڕێژەی باران بارین بگاتە (٥۰۰)پێن سەد ملیم باران کەزۆربەی ساڵەکان لەوبڕە زیاتر دادەبارێت ، بۆمان دەردەکەوێت کەڕێژەی ئاوی ئەوساڵەلەسنوری پارێزگاکەدا (۱۰)دە ملیارد مەترسێجایەو ئەو بڕەش زیاترە لەپێداویستی دوهێندەی دانیشتوانەکەی ، گەر ڕوبەری باشوری کوردستانیش بە(۸۰)هەزارکیلۆمەتری چوارگۆشە بخەملێنین کەواتە هەرێم ساڵانە بڕی ئەوبارانەی لێیدەبارێت دەگاتە (٤۰)ملیارد مەتر سێجا بەدابارینی (٥۰۰)پێنج سەدملیم بارانی ساڵانە، ئەمەجگەلەوەی لەهەرێمی کوردستاندا زۆرکەم دەستبراوە بۆئاوی قوڵی ژێر زەوی.

ـــ هەرێمی کوردستان پێویستی بەیاساییەکی تایبەت هەیە بۆ پاراستن و بەڕێوەبردنی ئاو، چونکە خاوەنی یاسایەکی تایبەت نین لەوبارەیەوە، بۆیە نەپاراستنی ئاو، وئیدارەنەدانی بەشێوەیەکی زانستی وپێویست زیاتر بونەتە هۆکار بۆکەمی ئاوی خواردنەوە وئاودارنەکردنی زەویە کشتوکاڵیەکانیشمان. ئێمە لە لیژنەی کشتوکاڵ و سەرچاوە ئاوییەکانی پەرلەمانی کوردستان لەساڵی (۲۰۱٤)پڕۆژەیەکمان بەواژۆی ئەندامانی لیژنەکە ئاڕاستەی سەرۆکایەتی پەرلەمان کرد تاکو بخرێتە بەرنامەی کار، هەر لەو ساڵە خوێندنەوەی یەکەمی بۆ کراو ئاڕاستەی لیژنە تایبەتمەندەکان کرا بۆ نوسینی راپۆرت لەسەری، دوای وەرگرتنی راو سەرنجی زانکۆکانی کوردستان، رێکخراوەکانی بواری ئاو، شارەزایانی تایبەتمەند پڕۆژەکەمان تەواو سازو ئامادەکرد ، بەڵام پەکخستنی پەرلەمان لە( ۱۲-۱۰-۲۰۱٥)و راوەرگرتنی حکومەت بۆ ئەو پڕۆژانەی کە پابەندبونی دارایی دروستدەکات بەهۆی نەبونی پارەو قەیرانی دارایی وایکردوە کە پڕۆژەکە تاکو ئێستا کە لە ناوەڕاستی ساڵی (۲۰۱۸)داین لە پڕۆژە یاساوە نەکرێتە یاساو خوێندنەوەی دوەمی بۆ نەکراوە.

ئەمە جگە لەوەی لە ساڵی (۲۰۱۷)و لەگەڵ دەرگاکردنەوەی پەرلەمان بەناوی کاراکردنەوەوە بەفەرمی لەلایەن لیژنەکانی یاسایی و کشتوکاڵ و سەرچاوە ئاوییەکانەوە، و لەڕێگەی پەرلەمانەوە داوامان لەحکومەت کردوە کە لەبەرگرنگی پڕۆژەکەو پێویست بونی هەرێم بەیاسایەکی لەو چەشنە تکایە رەزامەندی دەرببڕن، بەڵام تائێستاشی لەگەڵدابێت حکومەت و ئەنجومەنی وەزیران نە بەوشەیەک، نە بەڕستەیەکیش وەڵامی پەرلەمانی نەداوەتەوە دەربارەی پڕۆژەیاساکە، کە ئامانجی یاساکە کورت و پوخت خۆی دەبینێتەوە لە دابینکردنی ئاسایشی ئاولەهەرێم، هاوسەنگی راگرتن لەنێوان خواست و خستنەڕوی ئاو، خەمڵاندنی ئاو بۆ دواڕۆژ کە هەرێم چەند پێویستی بەئاو دەبێت.

ــ چەند ساڵێکە لەلایەن چەندین کەسی شارەزا بەڕاپۆت، پڕۆژە، دیبەیت و سیمینار لەبواری ئاسایشی ئاو، ئاسایشی خۆراک، بەنداو بوارەکانی پەیوەندیدار بە ئاو ئاودێری و ئەو سامانە گرنگەی پەیوەندی بەبەردەوامی ژیانەوە هەیە بەحکومەت و دەسەڵاتدارانی ئەم هەرێمە وتراوەو نوسراویشە، زیندوترین نمونەش لەو روەوە لێدوان و وتەو نوسینەکانی رەوانشاد نەوشیروان مستەفایە کە (۱٥)ساڵ پێش ئێستا وتویەتی، کە گەر لەوساڵەوە کە تەنها لەناوەندەوەو لەڕێگەی بوجەی عێراقەوە ( ۷٥ — ۸۰) ملیارد دۆلار وەکو بەشە بودجە هاتۆتە هەرێم ساڵانە تەنها (۳)سێ بەنداو دروست بکرایە ئەوا لەئێستادا هەرێم خاوەنی لانی کەمی زیاتر لە(٦۰) بەنداوی تەواوکراو دەبوین بۆ کۆگاکردنی ئاو تاکو لەکاتی پێویستدا بەکاربهێنرێت.

بەڵام شتێک کە لای بەرپرسانی ئەم هەرێمە بەهەند وەرنەگیراوەو تەنانەت بێ بەهاش سەیرکراوە ئاسایشی خۆراک و ئاوە، باشترین نمونەش بۆ سەلماندنی ئەم راستیە ئەوەیە کە حکومەتی هەرێم لەو کاتانەی کە پارەیەکی خەیاڵی و زەبەلاح دەهاتە هەرێم و ساڵانە دابەشی سەر وەزارەتەکان دەکرا، ئەو بودجەیەی کە بۆ وەزارەتی کشتوکاڵ و سەرچاوە ئاوییەکان تەرخاندەکرا تەنها بریتی بو لە (۲٪)ی بودجەی هەرێمی کوردستان، ئەمە لەکاتێکدایە بەپێی پێوەرە نێودەوڵەتیەکان پێویستە ئەو وڵات و هەرێمانەی کە ناتوانن ئاسایشی خۆراکی خۆیان دابین بکەن دەبێت لانی کەمی لە (۱۰٪)ی بودجەی ئەو وڵات و هەرێمە بۆ سێکتەری کشتوکاڵ تەرخانبکرێت، بەڵام لەهەرێمدا بەهەردو سێکتەری ئاو کشتوکاڵیش کە لەوەزارەتێکدا کۆکراونەتەوەو هەردو ئاسایشی خۆراک و ئاویان پێوە بەندە کە دو بەشی گرنگی پاراستنی ئاسایشی نەتەوەییمانە لەلایەن دەوڵەتمەدارانی هەرێمەوە ساڵانە لەباشترین حاڵەتدا تەنها لە (۲٪)بودجەیان بەم دوسێکتەرە بە رەوا بینیوە.

لەهەموی گرنگتر بۆهەر بابەت و سێکتەرێک بەبەهاو گرنگیەوە سەیرکردنی ئەو سێکتەرەیە، بەڵام هیچکات سێکتەرێکم نەبینیوە لەم هەرێمەدا تەنانەت سێکتەرەکانی (پەروەردەو تەندروستیش) بەگرنگ دابنرێت و پلانی کورتخایەن و درێژخایەنی بۆ داڕێژرابێت، لەوڵاتێکی وەکو ئیسرائیلدا لەبەر پاراستنی ئاو هەڵکەندن و لێدانی بیر قەدەغەیە، لەئوردن بۆ لێدانی بیرێک دەبێت پادشای وڵات واژۆی رەزامەندی لەسەر ئەو نوسراوە بکات بۆ لێدانی بیرێک، لەکەنەدا کە لەسەر دەریاچەی ئاوە گەر بیرێکی ئاوهەبێت و بیرێکی نەوت لەو نزیکە لێبدرێت و کاریگەری هەبێت لەسەر بیرە ئاوەکە ئەوا لەپێناو پاراستنی بیرە ئاوەکە بەیاسا بیرەنەوتەکە دادەپۆشرێتەوەو هەڵناکەندرێت، لەئێرانیش لەبەر گرنگیەکەی ئاو بەنداو ڕاستەوخۆ پەیوەندیدارە بەسەرۆک کۆمارەوەو ئەو بڕیاری لێدەری ئەوسێکتەرەیە.

بەڵام لەهەرێمدا جگە لەوەی ستەمێکی گەورە لەئاوکراوە بەوەی کە دابەشی وەزارەتەکانی کشتوکاڵ و شارەوانی کراوە، بەرپرسانی هەرێمەکەش نەک بیرە ئاوێک بەڵکو چەندین سەرچاوەی ئاو، و دەیان دۆنم زەوی کشتوکاڵی گرنگ و دەگمەن دەکەنە قوربانی بیر یان بیرۆچکە نەوتێک.

بۆیە بەدڵنیاییەوە لەم هەرێمەدا نە قەیرانی ئاوە و نەخەڵکیش روبەڕوی مەترسی و هەڕەشەی ئاو دەبێتەوە، بەڵکو ئەوەی قەیرانە نەبونی پلانی زانستی، ویستی راستەقینە، گرنگی پێنەدانی ئاو، خەرجنەکردنی بودجەی پێویست و نەبونی یاسایەکە بۆ پاراستن و بەڕێوەبردنی ئاو، چونکە ئەو بڕە ئاوەی هەرێم هەیەتی و ئەو دابارینە زۆرەی بەفرو باران لەهەرێمدا لەکەم وڵات و هەرێمێکدا هەبێت و ئەوەشی بونی نەبێت لەوڵاتەکانیان هەڕەشەو مەترسی ئاوە.

وتار

كەڵكەڵەی كوردبوون!

كامەران سوبحان

 

*تەنها چەند ڕۆژێكی كەم، پاش هەڵهاتنی لەدەستیی داعش، بۆ یەكەمجار بە ماكسییەكی ڕەنگ نیلیی تۆخ، قژێكی هەڵپڕوسكاویی ڕوخسارێكی ژاكاو، چاوەكانی پڕ پڕبوون لە توڕەیی، نیگاكانی دەیانویست كۆمەڵێ ئازار و ڕوداو بگێڕنەوەو نەیاندەزانیی لە كوێوە دەست پێبكەن.! كاتێ خۆی و ئامۆزاكەی هاتنە پەرلەمان، لەسەر كورسییەكە دانیشت، سەری شۆڕكردەوە بۆ لای قاچەكانیی. “چەند خولەكێ بێ دەنگیی ژورەكەی تەنی” ژورەكە هێندە بێ دەنگ بوو، هیچ شتێ نەدەبیسترا جگە لەو بێ دەنگییە قوڵەی ئەو كیژە هەڵهاتووە ئێزیدییەی دەستی داعش.! پرسیارێكی تەقلیدیی لێكرا. چۆن هەڵهاتیی؟ من چەند خولەكێكی كەم مامەوە، بە كوردییەكی ڕەوان و پڕ لە حوزن، وەڵامی دایەوەو دەستی بە گێڕانەوكە كرد.!

*ئەو كات نەك من، هیچ كەس نەیدەزانی “نادیە موڕاد” دەبێتە وەرگری خەڵاتی نۆبڵ و دەبێتە یەكێ لە بەناوبانگترین فیگەرە ژنەكانی ئێمە لەسەر ئاستی دونیا.
جاری دووەم: نزیكەی ساڵێ پاش یەكەم بینین، لە “بەرلین” بینیمەوە. لەچاو یەكەم بینیندا، زۆر گۆڕابوو. هەم لە جلوبەرگ و ڕوخسار، هەم لە قسەكردن!
جارێ سێیەم: پێش ساڵێ لەمەوبەر لە بەرلین بینیمەوە. زۆر گۆڕا بوو. هەمو شتێكی گۆڕا بوو.. ستافی لەگەڵ بوو. شۆفێری تایبەتیی، وەرگێر و سكرتێر. زۆر شتی گێڕایەوە. نزیكەی دە كەس لە دانیشتنەكەدا ئامادەبوو. “سەرۆكی پەرلەمانی كوردستان، سەرۆكی فراكسیۆنی یەكێتی. چەند نووسەر و توێژەر و ڕۆژنامەنووسێكی كورد.
*نادیە موراد، بە زمانی كوردیی باسی هەمو ئەو قۆناغانەی كرد، لە دوای هاتنی لە كوردستانەوە بۆ ئەوروپا پێی گەیشتووە. باسی بێ باكیی بەرپرسانی كوردیشی كرد، لە ئاست تاوانی فڕاندنی كچانی ئێزیدیی و ڕزگار نەكردنیی ژمارەیەكی زۆر كیژە ئێزیدییەكانی لای داعش.! من بۆ یەك چركە لەو سێ بینینەی نادیە موراددا، ئەو هەستەم لا درووست نەبوو، كە خۆی بە كورد نازانێ و خۆی بە عەرەب بزانێ.!

*ئەوە چ پەتا و بیركردنەوەیەكە، هەمو چەمك و ڕوداو و پێشهاتەكان، بە چاویلكەی كوردبوونەوە ببینرێ.! هەر ڕوداوێ، لە هەر كوێیەكی ئەم سەرزەمینە ڕودەدات، كۆمەڵێ، كە نوێنەرایەتی زۆرێ لە چینە جیاوازەكانی ئێمە دەكات، لە (نووسەر، سیاسیی، ڕۆژنامەنووس، مامۆستای زانكۆ، گوتاربێژ و چالاكوانی مەدەنیی و…هتد)چاویلكەی كوردبوونەكە دەكەنە چاویان، گەر ڕوداو و پێشهاتەكان لەگەڵ بەرژەوەندیی كورد بوون، دەبنە هاوئاواز و هۆنینەوەی پەخشانی بێتام و بێ لەزەت.!

*نابێ بەم دیدە بچوك و كورتبینانە لەم ڕوداو و دەستكەوتە گەردونە فراوانە بڕوانین. بەردەوامیش هەوڵی داتاشینی پاشگریی كوردبوون، بدەین بۆ كۆی شتەكان.سیاسەتی كوردیی، ئەدەبی كوردیی، هونەری كوردیی. دیبلۆماتیی كوردیی. نادیە موراد، بە كوردی قسە بكات، یان بە ئینگلزیی، یان بە فارسیی، چ گرفتێكە؟ گرنگ ئەوەیە، ئێستا ئەو خانمە ئێزیدییە، بووەتە سیمبولێكی مەزن و لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیی هێما و ئاماژەی بۆ دەكرێت. گەر لە سی ساڵی ڕابردوودا، كۆمەڵێ سیاسیی كورد، هێما بووبن، بۆ شكست و ناشیرینییەكانی ئێمە. ئەوا لە ئێستادا، نادیە موڕاد خۆی و ناوبانگ و نۆبڵەكەی بوونەتە، هێمایەكی گەورە و گەشاوەی نێودەوڵەتیی، لەبریی ئەوەی دانیشن، لە فەیسبووك، ئەم ڕوداوە گەورەیە بچوك بكەینەوە بۆ ئەوەی بە كوردی قسەی كردووە یان نا؟!

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

مەرگی هێواش یان كۆنگرەی ئازاد‌و گۆڕانكاری، یەكێتی كامیان هەڵدەبژێرێت؟

 ژوان ئەحمەد سەعید

بەر لە چەند مانگێك لە روخانی یەكێتی سۆڤێت، بۆریس یەلتسن ی سەرۆك مەرسومێكی دەركرد كە بە كردار كاری حزبی شیوعی لە كارخانەو زانكۆكان‌و گشت شوێنكارەكانی تری روسیادا قەدەغە كرد وەك هەنگاوێك بۆ چاكسازی، بەڵام ئەو مەرسومە بوێرانەیەی یەلتسن لە هەندێك لایەنەوە پێویست نەبون، چونكە حزبی شیوعی یەكێتی سۆڤێت كە سەردەمانێك چەكێكی ڕێكخراوەیی ترسناك‌و كاریگەر بوو، كەوتبوە بارودۆخێكی خراپ‌و لەگیانەڵادا بوو لەڕوی هەژمون‌و گونجان لەگەڵ ئاراستە‌و بیركردنەوەی كۆمەڵ، بەویش بە هۆكاری دڕندایەتی‌و نەبونی توانای زۆر تیایدا بە جۆرێك كە ئیدی خەڵك گوێیان پێنەدەدا.
ساڵانێكە هەمان سیناریۆ لە تەواوی جیهاندا دەبینین، هەندێك حزب كە سەردار‌و گەورە‌و مەزن بون لە وڵاتەكەیاندا، توشی شكست‌و پاشەكشەی مەترسیدار دەبنەوە، هەندێكیان بە پلان هەڵدەستنەوەو هەندێكی تر لە قوڵایی خەونەكانیاندا ئامادە نین بێداربن تا كۆتایی دێن، ئەگەر ئەوەی حزبی شیوعی سۆڤێتی لێكدانەوەیەكی لۆژیكی بۆ بكرێت، ئەوا كشانەوەی حزبەكانی وەك فەرەنسا‌و هیند‌و پاشان بەراورد كردنیان بە لای خۆمان هەروا سانا نیە، بە تایبەت لە بەرامبەر حزبە كۆنەپارێزەكان وەك دەگوترێ ئەم پاشەكشەیە بكەیت.
لە فەرەنسا ئیمانوێل ماكرۆن پاش یەك ساڵ لە تەمەنی بزوتنەوەكەی توانی زۆرینە بەدەست بهێنێت، بەوەش توانی ئەگەرچی بە رواڵەتیش بێت حزبی سۆسیالیست رەوانەی زبڵدانی مێژوویی ترۆتسكی بكات، حزبی كۆماریخوازەكانیش كە سەر بە چەپە میانرەوەكانە دۆخی لەو باشتر نەبوو.
لە وڵاتانی تازەپێگەیشتوش، لە هیندستان، حزبی كۆنگرەی هیندی، حزبەكەی جەواهیر لال نەهرۆی یەكەمین سەرۆك وەزیر، ئەو حزبەی سەركردایەتی هندستانی كرد بەرەو سەربەخۆیی، ئەم حزبە لە سایەی سەركردایەتی لاوازی بنەماڵەیی لەلایەن سۆنیا گاندی ( هاوسەری راجیف گاندی سەرۆك وەزیری پێشوو و نەوەی جەواهیر لال نەهرۆ‌و ئەندێرا غاندی سەرۆك وەزیر) هەروەها رائول ی كوڕی، وای بەسەرهاتوە كە ناتوانێ لەو شوێنانەش پارێزگاری لە قەڵەمڕەوی‌و دەنگەكانی بكات كە بە مۆڵگە‌و سەربازگەی حزبی كۆنگرە دادەنرا‌و تەنانەت باس لەوە دەكرێت حزبی بهاراتیا جاناتا لە ئێستاوە سەركەوتنی لە هەڵبژاردنی 2019 دا مسۆگەر كردوە.
لە ئەفریقای باشور، حزبی كۆنگرەی نیشتمانی ئەفریقی، كە سەركردایەتی وڵاتەكەی كرد بۆ ڕزگاربون لە سیاسەتی ئاپارتاید، دوای 18 ساڵ لە رۆیشتنی نیلسۆن ماندێلا لە سەرۆكایەتی، حزبەكە خەریكە هەرەس دەهێنێت بە هۆی سەركردایەتی پەڕپوت‌و گەندەڵكارانەی جاكوب زومای سەرۆكی پێشووی وڵات، ئەگەرچی سیریل رامافوزای سەرۆكی نوێ كەمێك هیوای بەخشی بەڵام هێشتا ئەو هیوایانە بۆ چاكسازی نەبونەتە راستی بە تایبەت لەناو حزبدا كە هێشتا سایەی زومای بەسەرەوەیە.
لە كەنەدا پارتی پارێزگاران بە تەواوی لەسەر شانۆی سیاسی سڕایەوە پاش ئەوەی لە پرۆسەی هەڵبژاردندا شكستی گەورەی توش بوو، بە جۆرێك لە كۆی 151 كورسی تەنیا دوو كورسی لەدەست نەدا.
شیكردنەوەی جیاجیا هەیە بۆ شكست‌و پاشەكشەی ئەو حزبە زەبەلاحانەی دونیا، بەڵام بەپێی وڵاتان ئەو هۆكارانە جیاوازن، بۆ نمونە لە حزبی كۆنگرەی هیندی، خۆسەپاندنی بنەماڵەیی بوە هۆی شكست، لە جەواهیر لال نەهرۆ بۆ راجیف‌و تا دەگاتە رائول، بنەماڵەی غاندی وەك ئەوە سەیری سەركردایەتی حزبی كۆنگرەیان دەكرد كە مافێكی بۆماوەیی یە‌و ناكرێت رەت بكرێتەوە، بەبێ ئەوەی توانا‌و لێوەشاوەیی ئەندامانی بنەماڵە لەبەر چاو بگیرێت ( بەشێك لەمەش لە حزبەكانی خۆمان بەدی دەكرێت).
لە حزبی كۆنگرەی نیشتمانی ئەفریقی سەپاندنەكە شێوەیەكی دیكەیە، كە دەچێتەوە سەر ئەوەی لە حزبی شیوعی سۆڤێتی رویدا، كە بریتی بوو لە هەست كردن بەوەی دەوڵەت‌و هەرێمەكان موڵكی خۆیانەو ئیدی گەندەڵی‌و چەتەیی‌و سەرانە سەندن ببوە مافێكی پێدراو بە هەڵبژاردن بۆیان، ئەمەش حزبی لە لایەنگرە راستەقینەكانی دورخستەوە‌و تەنیا گروپێك لە ملكەچ‌و كاسەلێس مانەوە بۆ پیاهەڵدانی سەركردەكانیان، بۆیە لایەنگرانیش یەك ڕێگەچارەیان بۆ ماوەتەوە كە بە شوێن حزب‌و بەرنامەیەكی جێگرەوەدا بگەڕێن‌و هەرچی نوێ یە بە هیوای چاكسازی تاقی بكەنەوە ( ئەمە تا رادەیەك دەچێتەوە سەر دۆخی حزب لای خۆمان).

مەرگی حەتمی یان بورانەوە؟؟!!
بەڵام مەرگی حزبەكان هەمیشە حەتمی نیە لە جیهانی سیاسەتدا، حزب هەیە بەر لە گیانەڵا فریای بەخۆداچونەوەو چاكسازی دەكەوێت‌و خۆی لە مەرگی بێباكی ڕزگار دەكات، بەوەش خزمەت بە خۆی‌و وڵاتەكەشی دەكات.
بۆ نمونە حزبی شۆڕشگێڕانی دامەزراوەیی لە مەكسیك بۆ ماوەی 71 ساڵ سەرداری وڵات بوو، هیچ هێزێك نەیتوانی شانبەشانی سیاسەت بكات یان ڕكابەری بكات، بەڵام لە ساڵی (2000) نوچێكی گەورەی دا‌و كەوتە دواوە، بە جۆرێك كە زۆر لە لێكۆڵەر‌و چاودێران مەرگی ئەو حزبەیان جاڕدا‌و پێیان وابوو كە هەرگیز ناتوانێت جارێكی تر هەستێتەوە یان دەسەڵات بگرێتەوە دەست.
بەڵام ئەم حزبە بە بەرنامەیەكی تۆكمە توانی لە ساڵی 2012 بگەڕێتەوە دەسەڵات كاتێك ئینریكی بینیا نیتۆ گەیشتە سەرۆكایەتی وڵات‌و تا كۆتایی 2018 لەدەسەڵات مایەوەو لە ماوەی دەسەڵاتیدا ئاستی توندوتیژی كەم كردەوەو جەنگی بەرامبەر بە ماددەی هۆشبەر راگەیاند، بەر لەوەی لە 2018 مانوێل لۆپێز ئۆبرادۆ بەسەریدا سەركەوێت كە سەر بە پارتی نوێبونەوەی نیشتمانی یە.
لەوانەیە هەر ئەم ئەگەرە هۆی ئەوە بوبێ كە بنەماڵەی غاندی‌و زوما گوێیان بە داڕزانی حزبەكەیان نەدابێ بەوەی هیوایان هەبێت كە حزبەكەیان دەتوانێ لەناو گۆڕستانی سیاسی هەستێتەوە، بەڵام تا ئێستا ئایندەیان نادیارە.

یەكێتی پاشەكشەی بەردەوامی جەماوەری؟؟
یەكێتی نیشتمانی كوردستان، بە سەرۆكایەتی جەنابی مام جەلال، لە مێژوو‌و خەبات هیچی لەو حزبانەی وەك كۆنگرەی هیندی‌و كۆنگرەی نیشتمانی ماندێلا كەمتر نیە، سەركردایەتی چەندین قۆناغی هەستیاری لە مێژووی كوردستاندا كردوە.
لەدوای هەرەسی شۆڕش، یەكێتی شانی دایە بەر هەستانەوەی شۆڕش، لە دوای ئەنفال‌و كیمیاباران خۆی ڕاگرت، ئەندازیاری ڕاپەڕین بوو، نەخشە داڕێژەری دروست كردنی حكومەتی هەرێم بوو، هەڵگری بەیداخی فیدراڵیەت‌و مافی چارەی خۆنوسین بوە، لە عێراقی دوای 2003 یش رۆڵی كاریگەری هەبوە، لە گشت ئەو قۆناغانەش روبەروی چەندین پیلانگێڕی بۆتەوەو بە سەركەوتووی لێی دەرچوە هەر لە كارەساتی هەكاری تا ناپاكی 31 ی ئاب.
بەڵام یەكێتی لە قۆناغی دەسەڵات، بە تایبەت دوای پرۆسەی ئازادی عێراق‌و بە بە تایبەتتریش پاش نەخۆش كەوتنی مام جەلال، تا دێت لەو یەكێتی یە دور دەكەوێتەوە كە سەرەتا دامەزرا‌و لەناو خەڵك بوو، ئەویش شیكردنەوەی خۆی هەیە كە نوسەر‌و رۆشنبیران تا هاوڵاتی سادە دركی پێ دەكەن چونكە لەناوخۆماندان.
یەكێتیەكانی سەرەتای راپەرین، سەركردەكانی ئەو سەردەمە، تەنانەت سەركردەكانی دوای شەڕی ناوخۆ، هیچ سیمایان ناچێتەوە سەر ئەوانەی ئێستا دەیانبینین، ئەو كات لەناو خەڵك بون‌و ئێستا لە سەرو خەڵك‌و دور لە خەڵكن.
تەنیا سەركردە‌و كادران نین، بەڵكو یەكێتی خەریكە دەبێـە مۆدێلێكی خراپتری تەوریس‌و ئاكاری خراپی حزبە كلاسیكیەكانی دیكە، بە جۆرێك بە تەواوی خۆی لە نوێكردنەوەو چاكسازی دورخستۆتەوە، وا بۆ نزیكەی دەهەیەكە نە كۆنگرەی بەستوە‌و نە لە ئاسۆشدا هیوایەك بەدی دەكرێت بۆ كۆنگرە، بێگومان جۆری كۆنگرەكەش هەر هیوابەخش نیە!!
هۆكارە خودی‌و تایبەتەكان زۆرن كە سەركردەكان چیان بەسەر یەكێتی هێناوە، ئەمەش زەمینەیەكی بابەتی خولقاندوە كە یەكێتی توشی ئیفلیجی كردوە، بەوەی حزبێك داینەمۆی گۆڕانكاری بوو لە عێراق‌و كوردستان، پەلوپۆی پەیوەندی تا ئەوپەڕی وڵاتانی زلهێزی جیهان رۆیشتبوو، ئێستا ناتوانێت لەناو خۆیدا بڕیار بدات، دیسپلین‌و پەیڕەوی ناوخۆ دیل‌و زەلیل كراوە‌و سەركردەكانی بە خواستی خۆیان بڕیار دەدەن.
باسەكە لەوە تێپەڕیوە كە چەند كوڕی ئەو بەرپرس یان كچی ئەم بەرپرس یان برازا‌و خوشكەزای هێنراونەتە پێشەوەو بونەتە بەرپرسی كەسانی ماندوو، لەوەش تێپەڕیوە كە چەند كەسی تێكۆشەر‌و پێشمەرگەی دێرین‌و زیندانی سیاسی دەبینیت بێدەرتان فرمێسك بۆ رابردوو هەڵدەڕێژێت.
هۆكاری ئێستای یەكێتی تێكەڵەیەكە لە ئەزمونی هەموو ئەو حزبانەی باسمان كرد، لەجیاتی بنەماڵەیی، تەوریسی سیاسی‌و دەسەڵاتی بنەماڵەكان بونی هەیە، گەندەڵی‌و بێباكی نەك سەركردایەتی بەڵكو ئاستەكانی تریشی گرتۆتەوە، چ لە حزب یان لە حكومەت، ئەمەش رەنگدانەوەی هەبوە لەسەر سۆز‌و لایەنگری جەماوەر بۆ یەكێتی.
ئەگەرنا هیچ لۆژیكێك ئەوە ناگرێتەوە لە شارێكی وەك سلێمانی، كە لە شەڕی ناوخۆدا خێزانەكان لە دەمی خۆیان دەگرتەوەو نان‌و هێلكە‌و خواردنیان بۆ پێشمەرگەی یەكێتی ئامادە دەكرد، شارێك دوای 31 ی ئاب سەركردەكانی یەكێتی بە كۆڵ دەهێنێتەوە ناو بارەگاكانیان، شارێك كە سەربازگەی قایمی یەكێتی بوە لە 1976 بۆ دوای ڕاپەڕین، ئێستا دەنگ نەدات بە یەكێتی.
لەوانەش بگەڕێ رەنگە هەندێك پێیان وابێ ڕستەی سۆزدارین، بابێینە سەر ژمارە:
یەكێتیبەرامبەر بە پارتی لە هەڵبژاردنەكاندا دەنگی بەم شێوەیە بوو:
1992 :
پارتی 437.889 دەنگ
یەكێتی: 423.833 دەنگ

لە هەردوو هەڵبژاردنی 2005 و 2009 لەگەڵ پارتی بە یەك لیست دابەزین بە هۆی ڕێكەوتنی ستراتیژی.

لە هەڵبژاردنی 2013:
پارتی: 743.984 دەنگ
یەكێتی: 350.500 دەنگ

لە هەڵبژاردنی 2018:
پارتی: 688.984 دەنگ
یەكێتی: 319.912 دەنگ
ئەگەر بەراوردێك بكەیت لە نێوان تەنیا پارتی‌و یەكێتی، تەنانەت بە لەبەرچاوگرتنی گشت فاكتەرەكانی جیابونەوەو گەشەی حزبەكانی تریش، یەكێتی نەیتوانیوە پارێزگاری لە دەنگەكانی خۆی بكات چجای ئەوەی زیادی بكات یان گەشەی پێ بدات، سەرەڕای ئەوەی لە 1992 تا ئێستا 26 موالیدی تریش داخڵی هەڵبژاردن بون بەڵام یەكێتی پشكی تیا نیە.
باسی هەڵبژاردنی پارلەمانی عێراق هەر ناكرێ چونكە جیاوازی‌و داكشانەكە ڕێژەیەكی زۆر زیاترە.
ئەوەی كە ئێستا سەركردەكان خۆیان یان كادرانی یەكێتی پێ سەرمەست دەكەن گوایا یەكێتی سەركەوتوە كە (21) كورسی بەدەست هێناوە لە هەڵبژاردنی پارلەمانی كوردستان، جگە لە خۆفریودان هیچی تر نیە، چونكە یەكێتی، هەڵبژاردن لە دوای هەڵبژاردن دەنگی كەمی كردوە تا دەگاتە ئێستا، جگە لەوەی پارتی دوو هێندەو زیاتریش كورسی لە یەكێتی هێناوە، هەڵبەت بەرپرسیارێتی گەورەش لەمەدا سەركردایەتی یەكێتی یە لە جێگری سكرتێر بۆ خوارەوە.

یەكێتی چی دەكات؟
بەپێی هەموو پێوەر‌و لێكدانەوەیەك، پێویستە ئەوانەی لافی خاوەندارێتی یەكێتی لێدەدەن، هەڵوەستەیەكی جدی لە ئاستی ئەم پاشەكشە بەردەوامەی دەنگی یەكێتی بكەن، هۆكار‌و ڕیشەكەی دیاری بكەن‌و چارەسەری بۆ بدۆزنەوە، راستە بۆ ئەم قۆناغەش دۆخەكە وا دەخوازێت بەپێی دەنگ مامەڵە لەگەڵ یەكێتی نەكرێت‌و بون‌و پێگەكەی لە زۆنی سەوز بۆتە پارسەنگی دەنگەكان‌و ئەبێت وەك دیفاكتۆ مامەڵەی لەگەڵ بكرێت، بەڵام بۆ داهاتوو بەو شێوەیە بەردەوام نابێت.
بەشێك لە چارەسەرەكان چارەسەری بڕیاردان‌و ڕەفتارین، بە تایبەت لەوانەی كە لەناو یەكێتی لە كەیسی گەندەڵی یان بازرگانی تێوەگلاون‌و وێنەیەكی خراپیان بۆ یەكێتی دروست كردوە لەبەردەم جەماوەردا.
بەشێكی تریش پەیوەندی بە تەمەنی سەركردایەتی یەكێتی‌و نەبەستنی كۆنگرەوە هەیە، چونكە هەموو ئەوانەی بە ناوی خوێنی نوێ خزێنرانە ناو سەركردایەتی یەكێتیەوە، لە ڕاستیدا نەوەی نوێ‌و خوێنی نوێ نین، بەڵكو نەوەی دوەمی شۆڕشگێڕەكان خۆیانن كە بۆ بەردەوامیدان بە بون‌و بەرژەوەندی خانەوادەكانیان دانراون، جگە لەوەی لە بواری فكری، بە هیچ گەنج‌و بیركردنەوەی نوێیان نیە، چجای ئەوەی پرۆژەی نوێ‌و گەنجانەیان هەبێت.
تاكە چارەسەر بۆ دۆخی چەقبەستوو و خراپی یەكێتی، بەستنی كۆنگرەیەكی ئازاد‌و چارەسەر ئامێز‌و گۆڕانكاریە، كۆنگرەیەك كە دەست بخاتە سەر برینەكان، گۆڕانكاری لە پەیكەرەی یەكێتی، شێوازی ئیدارەدانی یەكێتی، شێوازی كاری ڕێكخستن، هەروەها گۆڕانكاری لە سەركردایەتی یەكێتیدا بكات، كە مەرج نیە گۆڕانكاریەكە تەنیا پەیوەست بێت بە تەمەنەوە، بەڵكو پەیوەستە بەگۆڕینی ئەوانەی كە ڕەفتار‌و كردەوەكانیان بۆتە هۆی ناشرین كردنی وێنەی یەكێتی، لە قۆرخ كردنی بازاڕ‌و دروست كردنی كۆمپانیا‌و تێوەگلان لە سەودانامەی گوماناوی بازرگانی‌و شەراكەت‌و سەرانە سەندن لە سەرمایەدارە گوماناویەكان.
بەگوێرەی گشت هەڵوێست‌و كۆبونەوكانیش بێت، تا ئێستا كۆمیتەی سەركردایەتی یەكێتی بڕیاری نەداوە كۆنگرە بكرێت، ئەگەر كۆنگرەش ببەستن ئەوا لیستێكی ڕەشی خۆیان دەبێت كە لەناو كۆنگرەدا تەنیا بە دەست بەرزكردنەوەو دەنگدانی ئەندامانی كۆنگرە سپی دەكەنەوە وەك پارە گوماناویەكان‌و بگرە بەشێكیان ترسیان هەیە ئەگەر كۆنگرە ببەستن پێگەكانیان لەدەست بدەن، ئەگەر دواتریش بڕیار بدات ئەوا وەك بڕیارەكانی بۆریس یەلتسن تەنیا بڕیاری پێش مەرگ‌و بێكاریگەری دەبێت، خۆ ئەگەر ئەوەش ببێتە ڕاستی، ئەوا مانای وایە یەكێتی لە دوڕیانی كۆنگرەی گۆڕانكاری‌و مەرگی هێواشدا، ڕێگەی مەرگەكە هەڵدەبژێرێت، بەو هیوایەی كە مەرگ نەبێت‌و تەنیا غەیبوبە‌و بورانەوە بێت.
بەڵام ئایا كەستان بینیوە لە گۆڕستانی كۆما ( غەیبوبە) هەستابێتەوەو توانیبێتی باشتر لە جاران كاربكات؟؟ بە هیواین یەكێتی ئەو ڕێگەیە هەڵنەبژێرێت‌و تا زووە بڕیاری كۆنگرەی گۆڕانكاری بدات‌و كادرانیش لەو كۆنگرەیەدا بە چاوی ویژدانیانەوە یەكێتیەكەیان شەن‌و كەو بكەن، ئەوانە سزا بدەن كە بەرپرسن لەم رۆژە‌و كەسانێكیش بكەنە شۆفێری شەمەندەفەرەكەی یەكێتی كە بتوانێت بەرەو كەنارێكی ئارامتر‌و پڕ دەسكەوت بۆ حزب‌و خەڵك ئاراستەی بكات.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ئێمە خاوەنی کام جۆر لە ڕاگەیاندنی نا پێویستین؟

نیان مەحمود

دامەزراندن و بەڕێوەبردن و بەرەوپێش چوونی هەر ووڵات و کۆمەڵگەیەک،چاودێری ئاستی ڕۆشنبیری و جۆری سیاسەتی ئابووری و پەروەردەی کۆمەڵایەتیی،دەبێت لە میدیاکەیەوە ببینی و ببیستی و پێت بگات.

لەحاڵی حازردا ئێمە خاوەنی جۆرێک لە میدیاین بەتایبەت میدییای بینراو (تیڤی)یەکانمان، ئەوەندە کاڵ و کرچ و بێماناو بێ ئامانج، بەرنامەو پرۆگرامی بێ پلان ئەدات بە بەرگوێ و دیدمانا،گەشتوین بە جێیەک کە سەرمان بە بێ ماناییەکەی نەسووڕمێ و،دڵمان بەهەواڵی سەیرو دڵتەزێنی دانەچڵەکێ، خاوەن میدیاو بەڕێوەبەری تیڤی یەکان بەتایبەت،تەنها ئامانجییان بەرزکردنەوەی لیڤلی بێ، بەبێبنەما، وە لایک و کۆمێنت ودامەزراندنی کەناڵێک لەسەر بناغەی لە فڵان کەناڵ باشتر، ئەمە نەک هەر خزمەت ناکات بەڵکوو ئەوەی لێ دەردێت کە تەنها سەرنج ڕاکێشان ئامانج دەبێت و لەکۆی هەموو تیڤیەکان،هەمووی دەبێتە نا پێویست.
ڕێگرتن یان بەردەوامی نەدان بەم جۆرە میدیا و میدیکارانە، دوو خاڵی سەرەکی و گرنگی پێویستە:-
یەکەم :ڕێسا و یاسا، پلانی درێژخایەنی پێویست لە پاڵ ئامانجی دیاریکراو.
دووهەم:میللەتی ئاگا و هۆشیار کەلەڕێی ڕۆشنبیری تاکەکانیەوە ڕەواج بەم ناپێویستی و سەرلێشێواویەی میدیا بەتایبەت (تەلەفزیۆن) کە کاریگەرترینیانە نەدات.

بەبڕوای ئێوەی خوێنەر ئێمە خاوەنی چ جۆرە ڕاگەیاندنێکین؟
ئەکرێت بڕوات وابێت میدیا و میدییاکاری لەئێستایا ناپێوویستە؟
ئێمە خاوەنی چ جۆرە ڕاگەیاندنێکین؟ ئایا میدیا میدیاکار بەرهەم دێنێت؟ یان میدیاکار میدیا درووست دەکات؟ دەکرێت کام سەرنج گونجاو بێت بۆ میدیای کوردی؟

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
کام لەم وەزارەتانەی کابینەی ٨ لە ئاست خزمەتکردن بە هاولاتیان جێدەستی دیار بووە؟

کوردستان

دوایین