سەردێر

ناتۆ و فراوانبوونی گۆڕەپانی شەڕ لە ئەوروپا

رێكەوتنی سوید- فینلاند- توركیا

د. كامەران مەنتك

30\6\2022
گفتوگۆ دەربارەی وەرگیرانی سویدو فینلاند لە هاوپەیمانی باكووری ئەتڵەسی (ناتۆ) بەشێوەیەك لەشێوەكان واتای فراوان بوون هەڵزنانی ململانێكانی نێوان روسیاو رۆژئاوایە بۆ قووڵایی ئەوروپا، ئەگەر شەڕی ئۆكرانیا، شەڕێك بێت لە پێناو كردنەوەی دەروازەی ئەوروپاو رزگاركردنی دەرچەی دەریایی بۆ روسیا، ئەوا دوای ئەو گفتوگۆیانە ململانێكان دەگاتە دەریای باڵتیك، لەبەرئەوەی لەرووی جیۆپۆلەتیكیەوە دەریای باڵتیك سنووری ئاوی روسیایە لە رۆژئاواوە ودرێژكراوەی قووڵایی ستراتیژی ئۆكرانیایە.
لەدوای ساڵی (2000) ەوە، ناتۆ لەگەڵ هەر وڵاتێك لە ناوچەی قەوقازو ئەوروپای رۆژهەڵات، بەتایبەتی ئەو ناوچانەی بایەخی ستراتیژیان بۆ روسیا هەبووە، گفتوگۆی ئەنجام دابێت، ئەوە شەڕەكان گواستراونەتەوە ئەو ناوچانەو بوونەتە گۆڕەپانی شەڕ، لەساڵی (2008) گورجستان نیازی ئەوەی نیشان دا دەیەوێت ببێتە ئەندام لە ناتۆ، لەگەڵ دەستپێكردنی هەوڵەكانی شەڕی گورجستان دەستیپێكرد، بەهەمان شێوە لەكۆتاییەكانی ساڵی (2013) كاتێك دانوستانەكانی نێوان ئۆكرانیاو ناتۆ لە ڤزیلیۆسی پایتەختی لیتوانیا دەستیپێكرد، لەساڵی (2014) روسیا نیمچە دورگەی كریمی داگیر كرد ودەروازەی دەریای رەشی بۆ خۆی مسۆگەر كرد، لەساڵی (2022) كاتێك ئۆكرانیا سوور بوو لەسەر ئەندام بوون لە ناتۆ، روسیا هێرشی كردە سەرو بەم شێوەیە شەڕی ئۆكرانیا دەستیپێكرد، كە تاوەكو ئێستاش بەردەوامە!
ئەگەر سەرنج بدەینە شەڕی ئۆكرانیا، دەبینین شەڕەكە تا ئێستا زیاتر لەو ناوچانە چڕ بۆتەوە، كە دەكەوێتە كەنارەكانی دەریای رەش، ئەمەش واتای ئەوەیە روسیا دەیەوێت بە یەكجاری دەستی ناتۆ لەو دەریایە ببڕێت، كە ناوە ناوە مانۆری سەربازی تیا ئەنجام دەدات و هێزی بازووی خۆی تیادا نیشان دەدات.
وەرگرتنی سویدو فینلاند لە ناتۆ، كە رەنگ بێت تاوەكو ئێستا تەنیا وەكو هەڕەشەیەكی جیۆستراتیژی دژی روسیا بەكاربهێنرێت وتوانای ئەوەی نەبێت بكەوێتە بواری جێبەجێكردنەوە، گەڕانە دواوەوەیەكی بەرچاوی ناتۆیە لەبەردەم سوپای روسیاو ئابووری چین، كە ئێستا كۆی سیناریۆكە وادێتە بەرچاو چین لەدواوەی پەردەكە دەیەوێت لەرێگەی سوپای روسیاوە تەنگ بە سیستەمی رۆژئاوایی هەڵچنێت، كاتێك ململانێكان لەدەریای رەشەوە دەگوازرێتەوە بۆ دەریای باڵتیك، واتە روسیا توانیویەتی بەرەی شەڕ لەسنوورەكانی خۆی دووربخاتەوە و ئەو فشارەی رۆژئاوا بەیارمەتیدانی ئۆكرانیا دەیكاتە سەر روسیا شكستی هێناوە، بۆیە بەدوای بەرەیەكی تری شەڕدا دەگەڕێت ودەیەوێت چوارچێوەی گۆڕەپانی شەڕەكە لەبەردەم روسیا فراوان بكات، تاوەكو ئابووری روسیا زیاتر پەكی بكەوێت ولەدوا جاردا ناچار بێت مل بۆ داواكانی رۆژئاوا كەچ بكات، كە ئەمەش خوێندنەوەیەكی ناتەندروستە، چونكە وەك وەزیری دەرەوەی چین چەند ساڵێك بەر لەئێستا راشكاوانە رایگەیاند، ئەوان هەرگیز رێگە نادەن ئابووری روسیا داڕمێت!.
كەواتە ئەگەر هەوڵەكانی سویدو فینلاند ببێتە هەوڵێكی جدی ولەناتۆ وەربگیرێن، ئەوە روسیا هەرگیز دوودڵ نابێت لەوەی گۆڕەپانی شەڕەكە بگوازێتەوە ئەو دوو وڵاتە، ئەمەش واتای ئەوەیە هاوشێوەی هەردوو جەنگی یەكەم ودووەمی جیهانی، چەخماخەی شەڕێكی گەورە لە ئەوروپا لێدەدات، كە من گومانم هەیە ببێتە شەڕێكی جیهانی، بە چەمكە تەقلیدیەكەی، هەرچەندە ئەگەری فراوانبوونی ئەو شەڕەش رۆژ بە رۆژ زیاتر دەبێت!.
رۆڵی توركیا لەم نێوەندەدا چیە؟
توركیا بەهۆی پێگە جیۆستراتیژیەكەیەوە، دەیەوێت یاری لەسەر ئەو ململانێیەی نێوان روسیاو رۆژئاوا بكات وگەورەترین قازانج بەدەست بێنێت، دیارە توركیاش بەرژەوەندیەكانی خۆی لە لێدانی كوردو گۆڕینی دیمۆگرافیای كوردستان دەبینێتەوە، ئەمە جگە لە بەدەستهێنانی بەرژەوەندیە ئابووریەكانی، بۆئەم مەبەستەش هیچ دەرفەتێك لەدەست نادات، هەر لە بەكارهێنان وهەڕەشەكردن بە ئاڕاستەكردنی شەپۆڵی كۆچ بەران بەرەو ئەوروپا تا دەگاتە كڕینی رۆكێتی (س -400). بەرامبەر ئەمەش رۆژئاوا دەیەوێت تا ئەو رادەیەی بۆی دەكرێت لەرێگەی توركیاوە یاری لەسەر گواستنەوە وهێنان وبردنی گۆڕەپانی شەڕەكە بكات، بەو پێیەی توركیا دەكەوێتە نێوان ئاسیاو ئەروپا، بەڵام رەنگ بێت ئەو كارە وا بەئاسانی مەیسەر نەبێت، لەبەرئەوەی لەو خاڵەدا بەرژەوەنەدیەكانی روسیا وبا بڵێین بەرەی ئاسیایی لە كورد نزیكتر دەبێتەوە وفشارەكانی توركیا لەسەر رۆژئاوا وباشووری كوردستان، یاخود بەشێوەیەكی گشتی لەسەر مەسەلەی كورد كەمتر دەبێتەوە، ئەگەر ناتۆ هەموو دەرگاكانی بەرامبەر كورد دابخات وبەو چرووكیە مامەڵە لەگەڵ دۆسیەی نەتەوەیەكی بن دەست وزوڵم لێكراو بكات، ئەوە بەرژەوەندیە جیۆستراتیژیەكانی روسیا لەوە دەبێت لەكورد نزیك بێتەوە، لەبەرئەوەی هەڕەشەكانی توركیا بۆ روسیاش جدی دەبێت ودەیخاتە كونجێكەوە، دیارە ئەمەش مەترسی خۆی هەیە، لەبەرئەوەی لە هەردوو حالەتدا وهەردوو بەرە دەیانەوێت كورد وەكو كارتێك بەكاربهێنن، بۆیە دەبێت كورد لەو گەمە جیهانیە بەوردی تێبگات وبەشێوەیەكی تەندروست مامەڵەی لەگەڵدا بكات، ئەگینا لەنێو ئەو بەرداشەدا بەشێوەیەكی زۆر ترسناك دەهاڕدرێت!.
هەرچۆنێك بێت دەبێت كورد واز لەوە بێنێت، كە رۆژئاوا ئێمەی فرۆشت ودەستەوەستان دانیشێت وخەریكی كڕووزانەوە بێت، دەبێت بزانێت چۆن شوێنی خۆی لەنێو ئەو گەمە جیهانیەدا دەكاتەوە، لەكۆتایدا زیاتر نزیكبوونەوەی توركیا لە ئەوروپا، مەرج نیە روسیا ناچار بكات، هەموو شتێك بۆ توركیا بكات، بۆیە كەلێنێكی باش هەیە بۆ كورد بۆئەوەی لەسەر ئەو ژێیەدا یاری بكات ومانەوە وبەرژەوەندیەكانی خۆی لەگەڵ ئەو سیستەمە جیهانیە نوێیەی لە فۆرمۆڵە بووندایە بپارێزێت!.