سەردێر

عێراق، سەد ساڵ لەململانێی قەبیلەکان

هونەر تۆفیق

پێکهاتەی ناوچەکە ، بەر لە دروستبوونی دەوڵەتی ئیسلامیش تێکەڵەیەکی قەبیلەیی بووە لە سنووری هەردوو ئیمپراتۆری ساسانی و بەیزەنتەدا . هەردوو قەبیلەی غەسانی و مونزری لەنێوان ئەو دوو دەوڵەتەبەهێزەدا دابەشبوون بەسەریاندا . قەبیلەی غەسانی ئیمارەتی ئۆتۆنۆمیان لەباشوری ڕۆژئاوای بەیزنتەدا هەبوو ، قوستەنتینیە لەدژی ساسانیەکان پشتیوانیان دەکردن . لە رۆژهەڵاتی ئەو قەبیلەیەشدا ، ساسانیەکان پشتیوانی مەنازیرەکان بوون .
ڕێکەوتی یادی سەدساڵەی دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق ، هەمان ڕۆژی یادی ١٣٩٤ ساڵەی سەرکەوتنی بەیزنتەیە لە شەڕی نەینەوادا بەسەر ساسانیەکاندا لە ساڵی ٦٢٧ زایینیدا . ئەگەر پێشڕەوی قەبیلەی غەساسینەکان نەبوایە ، زەحمەت بوو سەرلەشکری بەیزنتەکان (هەرقل ) بتوانێت هێزەکەی ڕاهزادی ساسانی بشکێنێت کەبووە سەرەتای لاوازبوونی دەوڵەتی ساسانی . حەوت ساڵی نەبرد بەهۆی پشتیوانی قەبیلەکانی مەنازیرە و غەسانیەکان لە سوپای قەبیلەئیسلامیەکانی حیجاز ، ساسانیەکان لەبەردەم شاڵاوی ئەو قەبیلانەدا کۆتاییان پێهات .
دروستبوونی دەوڵەتی مەدینە هەر لەسەرەتاوە بەهۆی فیدراسیۆنی قەبیلە عەرەبیەکانیەوە بوو و هاوپەیمانیان لەگەڵ قورەیش و بەنوهاشمیدا بەست . لەپاش داگیرکردنی شام و ساسان ، ئەو فیدراسیۆنی قەبیلانە ناکۆکیان تێکەوت . دابەشبوون بەسەر قەبیلەی ئەمویەکان لە شام و هاشمیەکان لە مەدینە و دواتر سەرهەڵدانی عەباسیەکان لە عێراقی ئێستا .
شەڕ و ناکۆکی ئەو قەبیلانە تێکەڵاوی شەڕی ئایین و مەزهەب کرا . کوشتار و جەنگەکانیان بووە هۆی پەنابردنی عەباسیەکان بۆ قەبیلەکانی ناوەڕاستی ئاسیا، . وەکو مورتەزەقە لەدژی یەکتر بەکاریان دەهێنان، بەمەش قەبیلە تورکەکانیان هێنایە ناوچەکە، تا لە خۆشیان ( عەباسیەکان) هەڵگەڕانەوە .
قەبیلە تورکەکان خۆیان دەوڵەتێکیان دروستکرد ( ئیمپراتۆری عوسمانی) و هەموو قەبیلە عەرەبەکانیان خستەژێر ڕکێفی خۆیانەوە .
دەوڵەتی قەبیلەیی عوسمانی هێندەی تر بووە هۆی چەسپاندنی سیستەمی قەبیلەیی لەناوچەکەدا . سەرۆک قەبیلەکانیان دەکردە ئەمیر و والی و پاشا لەو ناوچانەی بۆیان دیاری دەکردن . لەناو یەکدیشدا دەیاندان بەگژ یەکتردا .
لەپاش کەوتنی دەوڵەتی عوسمانی ، بەریتانیەکان بەهەمان ئەزموونی عوسمانیەکان چەند دەوڵەتێکی تەواو قەبیلەییان لە شێوە دورگەی عەرەبی بۆ سەرۆک قەبیلەکان دامەزراند . ئال سوباح لە کوەیت ، ئال سعود لە سعودیە ، ئال قابوس لە عومان ، ئال حەمەد لە قەتەر و … هتد . عێراقیشیان دایە دەست نەوەی قەبیلەی هاشمیەکان ( فەیسەڵی کوڕی شەریفی مەکە ) بەو مەرجەی پلە و پایە و بەرژەوەندی قەبیلەکانی تری ناو عێراقی تازە بپارێزێت . قەبیلەی ڕفاعیەکان ( تاڵیب نەقیب) خۆی دانابوو بکرێتە پادشای عێراق ، لەناو قەبیلەی مەنتەفیق و ئال سەعدون و ئال هاشمیشدا هەمان نیەت هەبوو ، هەتا لەناو کوردەکانیشدا وەچەی بابانی و بریڤکانی و بەرزەنجی و جاف بەبێ پێدانی پۆست و کێکی عێراقی تازە دروستبوو بە فەیسەڵ و شانشینەکەی ڕازی نەدەبوون . ئەو ناکۆکیانەی نێوان قەبیلەکان لەسەر دابەشکردنی دەستەڵات و بەڕێوەبردن لە عێراقی تازەدا بەردەوام بوو ..
ئەم فەرهەنگە هەزار ساڵەیە لەناوچەکە و عێراقدا تا ئەمڕۆی یادی سەدساڵەی دامەزراندنی عێراق هەر بەردەوامە . قەبیلەکان بڕیاردەر و یەکلاکەرەوەی پرسە سیاسی و ئیداریەکانی دەوڵەتن . لە فۆرمی حیزب و مەزهەب و میلیشیادا هەمیشە ئامادەییان هەیە . سیستەمە قەبەلیەکەی خۆیان بەردەوامی پێدەدەن .