سەردێر

لەیادی سەد ساڵەی دەوڵەتی عێراقدا؛ بەرە و گرێبەستێكی سیاسی تازە و حوكمڕانییەكی دروست

بەرهەم ساڵح

سەدەیەك (1921-2021) بەسەر دامەزراندنی دەوڵەتی عێراقدا تێدەپەڕێت كە پڕە لەوەرچەرخانی مێژوویی جۆراوجۆر كە لە سەرەتای دامەزراندنیەوە جوڵانەوەیەكی نیشتمانی ئازادیخوازی بەخۆیەوە بینیوە هاوشانی پەرەپێدانی ئابووری و سیاسی و مەدەنی و برەودان بە سیستەمی تەندروستی و فێركردن و فەرهەنگی و یەكسانی نێوان سەرجەم پێكهاتەكانیی، سەرەڕای دەستەبەركردنی رۆڵ و پێگەی شیاو بۆ ژنان، سەرنجام ئەم هۆكارانە وایان كرد عێراق ببێتە وڵاتێكی پێشەنگ لە ناوچەكە و مەڵبەندی پەرەسەندنی فیكری و شارستانی كە لە مێژووی دێرینی میزۆپۆتامیا سەرچاوەی گرتبوو.
بەڵام قۆناغەكانی دواتری بەدەر نەبوون لە لێكترازان و نوشوستی و مەرگەسات و جەنگ و كاولكاری و چەوساندنەوە و گەمارۆ و هەڕەشەی تیرۆر و تیرۆرستان.
ئێستا خەڵكی عێراق سەبارەت بە بەردەوامی قەیرانەكان و ئەو سیستەمە سیاسییانەی حوكمی وڵاتیان كردووە نیگەرانن، لە دەستتێوەردانی سەربازی‌ لە سیاسەت و كودەتا و دەستوورە كاتییەكان و جیاكاری و سەركوتكردن و مەرگەساتی هەڵمەتی كۆمەڵكوژی و شاڵاوی ئەنفال و گۆڕی بەكۆمەڵ و بەكارهێنانی چەكی كیمیایی لە هەڵەبجە و ووشككردنی هۆڕەكان.
گەورەترین وانە و پەند كە لە سەد ساڵەی رابردووی دەوڵەتی عێراق فێری ببین ‌بونیادنانی حوكمڕانییەكی دروستە؛ چونكە سەرباری دەرامەتی سرووشتی و مرۆیی و پێگە جوگرافییە گرنگەكەی، تا ئێستا ‌ ئاشتیی و ژیانێكی خۆشگوزەران بۆ هاووڵاتیانی عێراق دابین نەكراوە.
بۆیە ئێمە لەبەرەم ئەركێكی نیشتمانی گرنگداین كە بریتیە لە پێكهێنانی حكومەتێكی تازە بە ئاڕاستەی تێپەڕاندنی قەیرانەكان و پارێزگاری لە ئاشتەوایی كۆمەڵایەتی و چەسپاندنی حوكمڕانییەكی دروست، لەسەر بنەمای پێداچوونەوە بە كەموكورتییەكانی رابردوو.
ئەم هەنگاوەش پێویستییەكی مێژوویە بە ئاڕاستەی دروستكردنی كۆدەنگییەكی نیشتمانی و سیاسی و كۆمەڵایەتی، چونكە قۆناغی ئێستا قۆناغێكی هەستیارە و پێویستی بە كاركردنێكی راستەقینە‌ هەیە بۆ تێپەڕاندنی قەیرانەكان و گرێبەستێكی سیاسی و كۆمەڵایەتی، چونكە ئێستا كەس لە عێراق بە شیعە و كورد و سونە و سەرجەم پێكهاتەكانی تر بە‌م دۆخه رازی نین و پێیان وایە ناكرێ بەم شێوەیە بەردەوام بێ.
كێشەی كورد لەگەڵ بەغدا كە لەسەرەتای دروستبوونی دەوڵەتی عێراق كە تا ئەمڕۆ بەردەوامە، پێویستی بە چارەسەر و گفتوگۆیەكی جددی هەیە لە بەغدا كە زامنی شەراكەتێكی راستەقینە بكات لە رێگای چارەسەرێكی بنەڕەتی كە خزمەتی سەرجەم عێراق بكات.
هەر چەندە ناكرێ دەسكەوتەكانی دوای ٢٠٠٣ بەكەم وەربگرین كە شەش كابینەی حكومەت و پێنج خولی ئەنجومەنی نوێنەرانی بەخۆیەوە بینیوە، بەڵام‌ یەكێك لە كۆسپە گەورەكانی بەردەم حوكمڕانییەكی دروست، قەیرانی سیستەمی حوكمڕانی دوای 2003 یە، چونكە لە ئاستی داخوازییەكانی گەلی عێراق نەبوو و پێویستی بە چاكسازییەكی ریشەیی راستەقینه هەیە‌.
ئەم هەنگاوەش بە گێڕانەوەی متمانەی خەڵك بە سیستەمی سیاسی و پارێزگاری لەسەروەری دەوڵەت و كۆتایی ھێنان بە پێشێلكارییەكان دێتەدی.
وەك دەزانن بۆ كۆتای هێنان بەم دۆخە هەڵبژاردنێكی پێشوەختەمان ئەنجامدا، وەكو بەدەنگەوەهاتنێك بۆ داواكارییەكانی شەقام و رێزگرتن لە كۆدەنگی نیشتمانی و ئەنجامدانی چاكسازییەكی بنەڕەتی‌، ‌چاوەڕوانین رێوشوێنە یاساییەكانی پڕۆسەی هەڵبژاردن تەواوبن و بە گوێرەی بەركەوتی دەستووری حكومەتێكی نوێ پێكبێنین.
سەرباری قەیران و هێرشە تیرۆرستییەكان و ئەو شەپۆلی توندوتیژییەی وڵاتی گرتۆتەوە، مایەی دڵخۆشیە عێراقییەكان لە بری پەنابردنە بەر جەنگ و ململانێ بۆ چارەسەركردنی گرفتەكان، پەنا دەبەنە بەر میكانیزی ئاشتییانەی هەڵبژاردن، لە هەمان كاتیشدا كەمی بەشداری هاووڵاتییان لە پڕۆسەی هەڵبژاردندا نادیدە ناگرین، چونكە پڕۆسەی هەڵبژاردن لە خودی خۆیدا كۆتا ئامانج نییە، بەڵكو ئامانجی سەرەكی و بنەڕەتی دەستەبەركردنی ئاشتی و ئارامی و بەشداری بەرفراوانی عێراقییەكانە‌ لە پڕۆسەكەدا، تاوەكو لەو رێگەیەوە هاووڵاتییان بتوانن بژاردەكانی بەردەمییان زیاتر بكەن و لە رێگەی پتەوكردنی پایە سەرەكییەكانی حوكمڕانییەكی تەندروست، خواست و هیوا و ئاواتەكانیان بێننەدی.
گەندەڵی ئاستەنگێكی دیكەی بەردەم بەر جەستەكردنی حوكمڕانییەكی دروستە‌، ئافاتێكی مەترسیدارە و پەیوەستە بە توندوتیژی و تیرۆرەوە، سەرچاوەی نەهامەتی پەرتەوازەییە و ئاشتی كۆمەڵایەتی دەخاتە مەترسییەوە و عێراقیش دەخاتە بەردەم جیاكاری و نادادپەروەری.
دەبێت لە رێگەی دامەزراوە فەرمییەكان و چالاكییە كۆمەڵایەتی و مەدەنییەكانەوە، كاری جددی و پێكەوەیی بكەین بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم گرفتە، ئەم جەنگە جەنگێكی نیشتمانیه ‌و بێ سەركەوتن لەو جەنگەدا ناتوانین لەئاست چاوەڕوانی خەڵكدا بین، دەبێت سەرچاوەكانی گەندەڵی ووشك بكەین و پارە بەتاڵانبراوەكانیش بگێڕێنەوە.‌
پێویستە لە قۆناغی ئایندەدا كار بۆ هەمواركردنەوەی ئەو بەندانەی دەستوور بكەین كە لە‌ ئەزموونی كاركردنەوە دەركەوتووە كە هۆكاری هەندێ قەیران و تەنگژەن و بەربەستن لە بەردەم پڕۆسەی سیاسی، دەبێت شۆڕشێك لە بواری یاسا تەشریعییەكاندا بەرپا بكەین كە وڵامدەرەوەی پێداویستییەكانی ئەم سەردەمە بێت و هاوسەنگی كۆمەڵگەش بپارێزێت، چونكە ئەو گوڕانكارییە زۆرانەی بەسەر عێراقدا هاتوون لە چوارچێوەی سیستەمە یاساییەكانی پێشوودا هاوتەریب نەبوون لەگەڵ پەرەسەندنە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكان، وەك یاسای سزادانی عێراقی بە نموونە.
ئەركێكی ترمان بریتیە ئەنجامدانی پەرەپێدانی ئابووری چونكە ناكرێت چی دیكە پشت بە ئابووری بەرخۆر ببەستین كە 90% لەسەر داهاتی نەوت بێت، داتاكانیش ئاماژە بەوە دەدەن كە خواست لەسەر نەوت لە كەمبوونەوه ‌دایە‌ و جیهان بەرە و پشتبەستن بە ووزەی پاك هەنگاو دەنێت، ئەمەش دوور و نزیك كاریگەری خراپی دەبێت لەسەر ئابووری عیراق.
لە سایەی رێككەوتننەكانی تایبەت بە ژینگە و وەرچەرخانی ئابووری جیهان بەرەو پشتبەستن بە ووزەی تازە، دەبێت پلانی سەراپاگیری پێشوەختەمان هەبێت، ئەمەش‌ گرێدراوی گەورەترین مەترسییە كە هەڕەشە لە ئایندەی وڵاتەكەمان دەكات كە گۆڕانی كەشوهەوا و لێكەوتە خراپە ئابوورییەكانییەتی بۆ سەر وڵاتەكەمان.
دیاردەی بەرزبوونەوەی پلەی گەرما و ووشكەساڵی و گەردەلوولە لماوییەكان لە بەرزبوونەوەدان، زەوییە كشتوكاڵییەكانمان بە هۆی بە بیابانبوونەوە لە مەترسیدان، لە ئەنجامی دورستكردنی بەنداوەكان لەسەر لقەڕژێنەكانی دیجلە و فوڕات، بەشە ئاوی عێراق كەمی كردووە، بۆیە زۆر پێویستە وەك ئەركێكی نیشتمانی رووبەڕووی گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا ببینەوە، پێویستە لە رێگەی دارشتنی پلانی ستراتیژییەوە خاكی میزۆپۆتامیا ببوژێنینەوە و هەمەچەشنی ژینگەكەی وەك باخەكانی خورما و زۆنگاوەكان و دەشت و چیا سەركەشەكانی كوردستان پارێزگاری لێ بكەین.
یەكێك لەو رەخنانەی لە عێراقی تازە دەگیرێت ئەوەیە كە سودی لە پێگە جوگرافییەكەی وەرنەگرتووە كە دەكەوێتە ناوجەرگەی ناوچەكەوە، لەگەڵ دراوسێكانی كەوتۆتە جەنگ و ململانێی بێهودەوە، ئەمەش كۆسیستەمی هەرێمی ناوچەكەی بەرەو داڕووخان بردووە، ھەر ئەمەش بۆتە هۆی پەرتەوازەیی و لێكترازان و رەنگدانەوەی خراپی هەبووە بۆ سەر ناوچەكه ‌و عێراق.
پێویستە سیاسەتی دەرەوەی دوور‌ لە میحوەربەندی و ململانێكان دابڕێژینەوە، پەیوەندییەكی هاوسەنگ لەگەڵ هەموواندا بنیات بنێین، عێراق كە پێشتر ناوەندێك بووە بۆ ململانێ و ناكۆكییەكان، دەبێت بیگۆڕین بۆ پردی پەیوەندی و بەیەكگەیشتنی بەرژەوەندییە هاوبەشەكانی نێوان دەوڵەتانی ناوچەكە، كە لە بەرژەوەندی ئەوانیش دایە عێراق بە رۆڵە میحوەرییەكەی‌ جارانی هەستێت لە ناوچەكەدا و نەهێڵێت خاكەكەی ببێتە گۆڕەپانێك بۆ ململانێ ئەوانی دیكە، نابێت رێگە بدەین دەوروبەر كێشەكانیان لەسەر خاكی وڵاتەكەمان یەكلایی بكەنەوە، دەبیت بەغدا بكەینە چەقی بەیەكگەیشتنی كەلتوورە جیاوازەكان هەروەك پێشتر پایتەختی شارستانیەت و مەلبەندی فرەیی و لێبووردەیی بووە.
عێراق لە ساڵوەگەڕی دامەزراندنیدا رووبەڕووی گەلیك ئاڵێنگاری مەترسیدار بۆتەوە، ھەروەھا ئستحقاقی گەورەشی لە بەردەمە، دەستدرێژی بۆ سەر سەروەری دەوڵەت و دەستوور، سەرچاوەی گرفت و كێشە جۆراوجۆرەكانی وڵات و بگرە خودی ناوچەكەشە، لە ئەزموونی ئەو سەد ساڵەوە دەركەوتووە كە عێراقێكی سەقامگیری خاوەن سەروەری تەواو كە لەگەڵ گەل و دەوروبەرەكەیدا ئاشتییانە هەڵبكات، دەوڵەتێك دەستوور رێوێنی بێت، دەوڵەتێك بێ خزمەتكاری خەڵكەكەی بێت و یاسا تێدا سەروەر بێت، رێز لە مافەكانی مرۆڤ بگرێت و بنەمای هاووڵاتیبوون بچەسپێنێت، پشتیوانی بكات لە سیستەمی فێركردن و گەشەپێدان و پێشكەوتن، دەوڵەتێك بنیات بنێین كە شایستەی ئێستا و ئایندەمان بێت.
نەمری و سەربەرزی بۆ سەرجەم شەهیدانی عێراق كە لە پێناو ئازادی و دیموكراسی و بەرگری لە نیشتمان گیانی خۆیان بەخشی.