سەردێر

کارەسات و راپەڕینی قەڵادزێییه‌كان

سابیری سەندیکا
كاتێك كۆرپەی شار چاوی ئارامی بەسەر سنگی دایكی نیشتیمانەوە نابوو، كاتێك شەپۆلی دەریای ئاوارە و دەربەدەرەكانی تری عیراق و كوردستان بەرەو رووی ئەو شارە دەهات، كاتێك خوێندكارە شۆڕشگێڕەكانی زانكۆی سلێمانی و زانكۆكانی دیکەی عیراق دوای بڕینی سەدان هەوراز و نشێو و چیا و شیو و دۆڵ، لە دەروازەی ئەو شارە بچکۆلەیەیان دەدا، ئا لەوكاتەدا لە سپیە رۆژێكی تەماویدا چوار فڕۆكەی سیخوڕی مەرگ چێن لەماوەی چەند چركەیەك لاشەی سەدان بێ‌ تاوانیان لە خوێن گەوزاند، خەندەی بێ‌ تاوان و پاكی منداڵە ساوا و كۆرپەكانیان لەگەڵ گریانی دایكان و باوكاندا ئاوێتەكرد.

كاره‌ساتی قه‌ڵادزی
سەعات 9:43 دەقیقەی سەرلەبەیانی رۆژی چوارشەممەی 24/4/1974 پۆلێک فڕۆکەی جەنگی پێشکەوتووی دروستکراوی سۆڤیەت کە لەبەردەستی بەعسدا بوون بەچەکی قەدەغەکراوی ناپاڵم، شاری قەڵادزێیان بۆردومانکرد، ئەوکات ئەم شارە بنکەیەکی سەرەکی شۆڕشی ئەیلول و ئامێزی گەرمی زانکۆی سلێمانی بوو کە گوازرابۆوە بۆقەڵادزێ.

لەم بۆردومانەدا بە پێی راگەیاندراوێکی ئەوکاتی دەنگی کوردستانی عیراق رادیۆی شۆڕش 137 کەس شەهید دەبن و زیاتر لە300 کەسیش بریندار دەبن، دواتر بەهۆی سەختی برینەکانیانەوە بەشێکی تر لەبریندارەکان ژیان لەدەست دەدەن و رێژەی شەهیدەکان بەرزدەبێتەوە بۆ زیاتر لە 160 کەس، لەم رۆژەدا قەڵادزێ و زانکۆ شەهید دەبن، لانەی شۆڕش و لانەی مەعریفە بەیەکەوە خەڵتانی خوێن دەبن.
رژێمی بەعس بەم هەنگاوەی ویستی شارێک چاوترسێن بکات و تاکە لانەی مەعریفەش بۆ لاوانی کورد کە زانکۆ بوو لەبەین ببات، بەڵام قەڵادزەییەکان نەک هەر چاوترسێن نەبوون بەڵکو ئەم تراژیدیایە بوێری وەهای تێدا خوڵقاندن کە لە 24/4/1982 بۆ یەکەمجار و لەیادی بۆردومانەکەدا گەنجانی قەڵادزێ بەکوڕ و کچەوە بوونە سەرمەشق و ڕچەشکێن و داهێنەری خەباتی جەماوەری وەک باڵێکی تر بۆ خەباتی چەکداری بە روی پیاوانی رژێمی بەعسدا راپەڕین.

بۆ یەکەمجار لە مێژووی کورددا سینگی کچان بوو بە قەڵغان لە هەڵمەتدا ئه‌ویش مامۆستا سنه‌وبه‌ر و دایكه‌ ئامینه‌بوون، ‌هه‌روه‌ها برینداربوونی مامۆستا عمر نوردینی، چەندان گەڕەك بوونە تەپ و تۆز لەگەڵ چەڕە دووكەڵی بۆمبا تەقیوەكاندا بەئاسماندا چوون، 24/4 كارەساتێكی نیشتیمانی و نەتەوەیی گەورە بوو، روداوێكی جەرگ بڕ و پڕ لە مەینەتی بوو، فاشیستە هەمیشە خۆرەکانی بەغداش بەم تاوانەیان لاپەڕەیەكی رەش تریان خستە سەر مێژووی پڕ لەتاوان و زۆردارییان.
‏‎
دەتوانین بڵێین راپەڕینەكە قۆناغێكی سەرەتایی بوو بۆ راپەڕینە یەك لەدوای یەكەكانی ئێستا لەتێكڕای شار و شارۆچكە و ئۆردوگا زۆرە ملێیەكانی كوردستاندا بەرپا بوو، بۆیە ئەم راپەڕینە وەك قۆناغێكی سەرەتایی، دەكرێ‌ بكرێتە سێ‌ بەش و قۆناغی جیاواز بەم شێوەیەی خوارەوە:
‏‎
قۆناغی یەكەم: هەر لە سەرەتای خۆئامادەكردنەوە تا خۆپیشاندانی رۆژی 24/4 دەگرێتەوە.
‏‎قۆناغی دووەم: رۆژی 22/4/ 1982 دەگرێتەوە, كە بوو بە مانگرتنی گشتی قەڵادزێ‌ و ئۆردوگا زۆرە ملێ‌كانی پێماڵگ، ژاراوە و بەستەسێن، توەسوران.
‏‎
شارۆچكەی سەنگەسەریش تێكڕا بەپیر خەڵكی راپەڕیوی (قەڵادزێ‌) وە هاتن و مانگرتنی گشتیان راگەیاند و رێگاشیان گرت .
‏‎
قۆناغی سێیەم:26/ 3/ 1984 دەگرێتەوە كە راپەڕینەكە بەشێوەیەكی دیکە گۆڕدرا، دوای ملکەچكردنی رژێم بۆ داواكاریەكانی گەل، لەم ماوەیەدا چەندان كۆڕ و گفتوگۆ دەربارەی مەسەلەكان كرا و كۆبوونەوەیەكی گەورەش لەرۆژی 30/ 4دا لە مزگەوتی شەهیدان بۆ ئەم مەبەستانە ساز كرا بەمەش نەخشە دانرا بۆ راپەڕینەكانی دواتر.

نەخشەی گشتی خۆپیشاندان:
‏‎لەگەڵ ئەوەشدا چەندان جار نەخشەی گشتی خۆپیشاندانەكە ئاڵوگۆڕ و بێنەوبەرەی پێدەكراو دادەنرایەوە و هەڵدەوەشایەوە، دواكات لەسەر ئەم پلانەی خوارەوە ئۆقرەی گرت:
١- لە كات ژمێری (8)ی سەر لە بەیانیەوە خوێندكارانی خوێندنگەی ئامادەەیی و ناوەندی یەكان تاك تاك و دەستە دەستە لە خوێندنگەوە بچنە سەرقەبران ‪‬ ‬‬
٢-خۆپیشاندانەكان لە كاتژمێر (9.30) ی سەر لە بەیانی لەسەر قەبرانەوە دەست پێبكات بێ‌ دەنگی بڕوات تالای گەراج و لەوێوە یەكسەر بە سرودی(ئەی شەهیدان نامرێ ناو و نیشانتان) دەست پێبكات و بەناو بازاڕدا رەت ببێ‌ و خەڵك بە دوایاندا بچن.
‏٣- بەر لە دەست پێكردن لەسەر قەبرانەوە سرود و شیعر و دروشم بخوێندرێتەوە بۆ جۆشدان و خرۆشاندنی خوێندكاران.
٤- ئەو سرود و شیعر و دروشمانەی كە دەبوایە لەخۆپیشاندەنەكەدا بوترێ‌ بەم شێوەیەی لای خوارەوە :
‏‎
دروشمەكان :-
١- بژی یادی شەهیدانی
24/4/ 1974
٢- مردن و سەر شۆڕی بۆ فاشیستەكان.
٣- بائەم شەڕە ناڕەوایە بكەینە راپەڕینێكی جەماوەری دژی رژێمی فاشی بەغدا.
٤- زیندانیانی سیاسی ئازاد بكرێ‪.‬‬‬
٥- بائۆردوگا زۆرە ملێكان بگەڕێنەوە بۆ سەر زێدی خۆیان.
‏٦- گوللە و پەتی سێدارە ناترسێنن ئەم شارە.
٧- بیست و چواری چوارە جێ‌ كەڵبەی سەگی هارە.

‏‎سرودەكان:
‏‎ئەی شەهیدان نامرێ‌ ناو و نیشانتان.
‏‎ئەی رەقیب و هەرماوە قەومی كورد زمان.
‏‎لەگەڵ چەند سرودێكی نیشتیمانی دیکەدا.
‏‎
خۆپیشاندان:-
‏‎24/4/1982 لە كاتژمێری 8 ی سەر لە بەیانیەوە خوێندكاران پۆل پۆل بەرەو ئارامگەی شەهیدان خێزەرەیان بەست .
‏‎
دیمەنەكانی گۆڕستانەكە:-
‏‎ئەو روژە هەموو شتێك نائاسایی بوو، شار دەتگوت خۆڵی مردوانی بەسەرداكراوە، بێ‌دەنگ، هەستێكی لێوە نەدەهات و لەوە دەچوو توڕەییەكی مەزن لەناخیدا حەشار درابێ‌، لە ئارامیی پێشهەڵكردنی گێژەڵۆكە دەچوو، تەنانەت گۆڕستانەكەش وەكو جاران نەمابوو، لەجیاتی بێ‌دەنگی و ئارامی، ئاپۆرایەكی زۆر و حەشامەتێكی لەئەندازە بەدەری بوو.
‏‎
تێكڕای خۆپیشاندەران بەردیان لەناو لەپی دەستیان گرت و بەیەكیاندا دەدا و دەستیان كرد بە وتنی سرودی ئەی رەقیب هەر ماوە قەومی كورد زمان. سرودەكە بەیەك دەنگی و تەقەی بەردەكان سەدایەكی وای پەیدا كرد كە دڵی رەقی فاشیستەكانی دادەچڵەكاند؟
‏‎
ئینجا لەدوای یەك دروشمەکانی هێزی گەل لەبن نایە شەهیدبوون دكتۆرایە.
‏‎لەپاشان خۆپیشاندەران لەسەر ئەم خاڵانە پێك هاتن.
١- پێكهاتنی كۆمیتەیەك لە (10 – 15) كەس بۆ گەڕان بەشوێن بریندار و شەهیداندا.
٢- نەناشتنی تەرمی شەهیدەكان پێش بەردانی گیراوەكان وە تێكڕای گیراوەكان بە زووترین كات .
٣- وەرگرتنی بەڵێن لە رژێم كە هیچ كەس نەگیرێت دوای خامۆش بوونەوەی خۆپیشاندانەكە بەتۆمەتی بەشداربونیان.
٤- هێنانی ئەو بریندارانەی كەلە ماڵانن بۆ خەستەخانە بەبێ‌ ئەوەی دەستیان بەسەردا بگرێت ‪.‬‬‬
٥- دوای بەردانی گیراوەكان ناشتنی تەرمی شەهیدەكان بەقەڵەباڵغیەكی زۆر و بە خۆپیشاندانەوە ‪.‬‬‬
‏‎مانگرتنەكەی 25/4/ 1982.
‏‎
رۆژی 25/4 مانگرتنی گشتی راگەیاندرا، كۆمیتەی سەرپەرشتی كردنی راپەڕینەكە نامەی بۆ زۆربەی فەرمانگەكانی رژێم نارد بۆ داخستنی دەوامەكانیان هەربۆیە زۆربەیان داخران.

‏‎دیمەنی مزگەوتەكە:
‏‎ لە(24/5) وە مزگەوتەكە و كۆڵان و شەقامەكانی دەوروبەری ببوونە شوێن كۆڕی راپەڕینەكە، دیواری دەرەوەی مزگەوتەكە، دەیان تابلۆی كاریكاتێر و پۆستەر و دروشمی پێدا هەڵواسرابوو، وێنەی چەند شەهیدێكیش بەسەر دەرگای مزگەوتەكەوە دانرابوو لەسەروی هەمووشیانەوە دیمەنی شەهیدی نەمر (عەلی عەسكەری) هەڵواسرابوو، سەركەوتنەكانی راپەڕینەكە لە ئەنجامی ئەو راپەرینە مەزنە و پڕشكۆیەدا گەلێك سەركەوتن بەدی هات كه لەسەرئاستی نیشتمانی و نەتەوەیی چ لەئاستی ناوچەیی، دەتوانین گرنگترنیان لەم خاڵانەی خوارەوە كۆبكەینەوە.
١- روخاندنی دیواری ئەو ترسەی كە چەندان ساڵ لە نێوان دەزگاكانی ئاگر و ئاسندا بەهۆی سەدان رایەڵگەی جاسوسی و سیخوڕییەوە هەموو كون و قوژبنێكی ئەم وڵاتەیان تەنی بوو، بچوكترین دەنگی ناڕەزایی بە توندترین شێوە وەڵام دەدرایەوە بەڵام لافاوی راپەڕینەكە كەندوكۆسپی دوو دڵی و راڕایی و متمانە نەكردن بەیەكتری، لە گەڵ خۆیدا رادا.
٢-راپەڕینەكە سەرهەڵاتنی گزنگی خۆرێكی نوێی لە خەباتی گەلەكەمان راگەیاند.