سەردێر

پێش وەختەی هەڵبژاردنی پێش وەختە

ئازاد ئیبراهیم ئەحمەد

پرسی “هەڵبژاردنی پێش وەختە”، وایلێهاتووە وەک چەمکێکی داتاشراوی دەسەڵاتە خۆرهەڵاتییەکان دەربکەوێت، چونکە لەئێستادا زۆرترینجار دەسەڵاتەکانی خۆرهەڵات هانای بۆ دەبەن وەک چارەسەرییەک بۆ زۆر قەیرانی سیاسی و دارایی ناوخۆی وڵاتەکانیان.

هەرکاتێک دەسەڵات لەوڵاتانی خۆرهەڵاتدا هەستی بەوەکرد کە شکستی هێناوە و نزیکە لەهەرەسهێنان، ئامادەی دەست لەکارکێشانەوەی خۆی نابێت، بەڵکو دێت و پرسی هەڵبژاردنی پێشوەختە دێنێتە ئاراوە، ئەمەش لەلایەک بۆ داپۆشینی کەموکورتییەکان و لەلایەکیشەوە بۆ درێژکردنەوەی عومری سیاسی و دەساڵاتداری زۆر حیزب و کەسە.

پێچەوانەی تەواوی وڵاتانی خۆرهەڵات کە هەڵبژاردنی پێش وەختە بەچارەسەر بۆ زۆر قەیران و کێشەی ناوخۆیی وڵاتەکانیان دەزانن، لەواقیعدا هەڵبژاردنی پێشوەختە وڵات زیاتر و زووتر لە ڕوودانی قەیران و پێکدادانی ناوخۆیی نزیک دەکاتەوە.

ئەو ناکۆکییە سیاسی و داراییەی ئێستا لەنێوان لایەنە سیاسییەکانی عێراقدا هەیە هەڵبژاردنی پێش وەختە دنەی دەدات کە ڕێکنەکەون و تاکو ئەندازەیەک نەرمی بۆ یەکتر نەنخوێنن، ئەمەش بەو مانایەی کە هێزە سیاسییەکان دەیانەوێت لە ڕێگای دژایەتی یەکتر و ڕێکنەکەوتن و دەستبادانی یەکترەوە لەسەر ئاستی نەتەوەیی و مەزهەبی و ناوچەیی، لە هەڵبژاردنی پێش وەختەی 10ی مانگی تشرینی یەکەمی 2021 زۆرترین دەنگ بۆ خۆیان مسۆگەر بکەن، ئەگەر ئەم هەڵبژاردنە پێش وەختەیە لەگۆڕێ نەبوایە، ڕەنگە ڕێککەوتنی نێوان هەرێم و ناوەند ئاسان بوایە و کاتی کەمی بویستایە.

پێش وەختەی هەڵبژاردنی پێش وەختە تەنانەت دۆخی ئەمنی عێراقیشی خستۆتەبەردەم مەترسی هێزە تیرۆریستی و چەکدارەکان، هەموو ئەو هێز و لایەن و پێکهاتە و قەوارە سیاسیە بچوکانەی دەزانن لەهەڵبژاردنی پێش وەختەدا زیانیان پێدەگات و ناتوانن دەنگی پێویست بەدەستبهێنن، هەوڵی ئەوە دەدەن دۆخی ئەمنی عێراق تێکبدەن و نەهێڵن هەڵبژاردن لەو کاتەدا ئەنجام بدرێت وەک لەئێستاوە پێشبینی ئەوە دەکرێت هەڵبژاردنی پێش وەختە لەکاتی خۆیدا و لەمانگ 10دا ئەنجام نادرێت.

هەڵبژاردنی پێش وەختە نەک سیحری تێپەڕاندن و کەمکردنەوەی قەیرانەکانی نییە لە عێراقدا، بەڵکو بەجۆرێک لەجۆرەکان هۆکارە بۆ زیادکردنی قەیران و زووتر نزیکبوونەوەی عێراق لەڕوودانی قەیران. لەئێستاشدا کە عێراق بەرەو هەڵبژاردنی پێش وەختە هەنگاو دەنێت، ئەوەندەی بەرەو ناو قەیرانی زۆرتر و پێکدادانی زیاتر دەچێت هێندە بەرەو کۆتایی ئەو تونێلە پڕ قەیران و ناکۆک و فرە پێکدادانە ناچێت کە بووەتە شوناسی عێراقییەکان.

زۆرێکی هێز و لایەنە سیاسییەکانی عێراق بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ هەڵبژاردنی پێش وەختە وەک بانگەشەیەکی خودی هەڵبژاردنەکە خۆی بەکاردەهێنن، چونکە لەئێستاوە هەموو دژایەتییەکی ئەوی بەرامبەر و هەموو پێداگرییەک لەپرسە جیاوازەکانی وڵاتدا، بۆئەوەیە لەهەڵبژاردنی پێشوەختەدا بەرهەمەکەی بچننەوە، ئەمەش وایکردووە ڕێککەوتنی نێوان لایەنەکان قورس بێت و زمانی ئاشتی و تۆلێرانس و نەرمی نواندن لەنێوان هێزو پێکهاتە سیاسییەکانی عێراقدا نەمێنێت، لەم کاتەشدا کە هەموو لایەنەکان لەناو لوعبەیەکی سیاسی لەم شێوەیەدان، ئەوا عێراق کەوتۆتەنێوان هەم پێکدادانە ناوخۆییەکەوەو هەم جەمسەربەندییە جیهانییەکەیشەوە، بەمەش عێراق بەرەو قەیرانی زیاتر دەچێت نەک کۆتایی قەیرانەکان لەڕێگای هەڵبژاردنی پێش وەختەوە.