سەردێر

یاسای ژمارە 11 و پەکخستنی یاسای ژمارە 9

بەرهەم رەووف*

 

سەرنجێك لەسەر یاسای ژمارە 11ی ساڵی 2018 پەرلەمانی كوردستان كە كاركردنی بەیاسای ژمارە 9ی ساڵی 2008 پەكخست و بە هۆیەوە گرێبەستی بەكرێدان جارێكی تر كەوتە ژێر ركێفی یاسای بەكرێدانی خانووبەرەی عێراقی:-

ئاشكرایە لە ساڵی 1979 دا كاتێك لە عێراقدا یاسای بە كرێدانی خانووبەرەی عێراقی ژمارە 87 دەرچوو، ئەو یاسایە یاسایەكی استثنائی بوو لەو كاتەدا عێراق رووبەروی كێشەی نیشتەجێبوون بووەوە، وە لەبری ئەوەی حكومەتی ئەو كاتە بۆ خۆی كێشەكان چارەسەر بكات، هات دەستی وەردایە نێو ئیرادەی لایەنەكانی گرێبەستی بەكرێدان، بە دیاریكراوی لەو یاسایەدا پشتیوانییەكی دیاری كرێچی كرد.

دەرچوونی ئەم یاسایە لەو كاتەدا بووە هۆی سەرهەڵدانی دیاردەی سەرقوفلی لە عێراقدا، بە دەرچوونی ئەو یاسایە وای لێهات كە خاوەن موڵك نەیدەتوانی كرێچی دەربكات هەرچەندە ماوەی گرێبەستەكەشی تەواوبوایە، تەنیا لەو حاڵەتانەدا نەبوایە كە لەمادەی 17 یاساكە باسی كردووە.

ئەوەی لێرەدا جێگەی مەبەستی ئێمەیە كە قسە و باسی لەسەر بكەین بەدیاریكراوی ئەوەیە لەهەرێمی كوردستاندا لەساڵی 2008 وە، هەولێك هەبوو بۆ ئەوەی گرێبەستی بەكرێدان بخرێتەوە ژێر ئەحكامی یاسای شارستانی، ئەوەش بە دەرچوونی یاسای ژمارە 9 ی ساڵی 2008 ی پەرلەمانی كوردستان، بەڵام بە داخەوە دوای ئەوەی كە ئەو یاسایە دەرچوو چەند جارێك هەموار كرایەوە، ئەمە جگە لەوەی چەند ساڵێك كارپێكردن پێی راگیرا ئەوەبوو لەكۆتایدا بەدەرچوونی یاسای ژمارە 11 ی ساڵی 2018 سەرلەنوێ جارێكی تر گرێبەستی بەكرێدان گێرایەوە بۆ ژێر ئەحكامی یاسای بە كرێدانی خانووبەرەی عێراقی، ئیتر بەكرێدراوەكە بۆ مەبەستی نیشتەجێبوون بێت یاخود غەیری نیشتەجێبوون، ئەم هەنگاوەی پەرلەمان جگە لەوەی لەم بابەتەدا هەرێمی كوردستانی گێرایەوە بۆ پێش 10 ساڵ لەو لاشەوە هەموو هەوڵەكانی خولەكانی تری پەرلەمانی بە شكست گەیاندو جارێكی تر كێشەی نێوان كرێچی و خاوەن موڵكی قوڵتر كردەوە .

ئاشكرایە لای هەمووان یەكێك لە ئامانجەكانی یاسا بۆ جێگیربونی دۆخە هیچ مەعقول و مەنتیقی نیە یاسایەك لە ساڵی 2008 ەوە بەردی بناغەی بۆ دابنێی، بەڵام دواتر لە(كن فیكون) وەك دەڵێن بگەرێیتەوە بۆ چوارگۆشەی یەكەم ئەمەش وەك ئەوە وایە هیچت نەكردبێ، بەمەش ناجێگیری لە دۆخە یاساییەكاندا دروست دەبێت، بۆیە رەوایەتی یاسایی لەم هەموارەدا بەدیناكرێت راستە هیچ یاسایەك عەدالەتی رەهای تیدا نیە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا پێویستە هەر یاسایەك كە دەردەچێت رێژەیەكی باش لە دادپەروەری پێوە دیار بێت، لە كاتێكدا نە ئەم یاسا نوێیە و نە یاسای بەكرێدانی خانووبەرەی عێراقی ئەو دادپەروەریەی كە پێویستە هەبێت لە نێوان لایەنەكانی گرێبەستی بە كرێداندا بەدیناكرێت، چونكە لە بنەمادا یاسای بەكرێدانی خانووبەرەی عێراقی یاسایەكی (استثنا‌ء) بووە و زەرورەتێكی كاتی بووە بۆ تێپەراندنی دۆخێكی دیاریكراو، بە ئاشكرا یاسای ناوبراو پشتیوانی لە لایەك كردووە دژ بە لاكەی تر، چونكە ئەگەر وانیە ئەسڵ ئەوەیە كە وادەی گرێبەستی بەكرێدان كۆتایی بێت خاوەن موڵك مافی خۆیەتی داوای گەراندنەوەی بە كرێدراوەكە لە كرێچی بكات، بۆیە سەرلەنوێ گێراندنەوەی گرێبەستی بەكرێدان بۆ ژێر ئەحكامی یاسای بە كرێدانی خانووبەرەی عێراقی ئەوا درێژەپێدانە بە ئەو نابەرامبەریەی كە لەو یاسایەدا هاتووە .

كاتێك كە سەیری هۆكارەكانی دەرچواندن (اسباب الموجبة) دەكەین هاتووە، كە ئەم یاسایە لەپێناو هێنانەدی هاوسەنگی لەنێوان خاوەن موڵك و كرێچی هاتووە لەكاتێكدا وەك وتمان گێرانەوەی گرێبەستی بەكرێدان بۆ ژێر ئەحكامی یاسای بەكرێدانی خانووبەرەی عێراقی خۆی لەبنەمادا نابەرامبەر و نا هاوسەنگە، چونكە بەپێی ئەو یاسایە هەتاوەكوو كرێچی شوێنەكە بەكاربهێنێت و بەردەوام بێت لەپێدانی كرێ با ماوەی گرێبەستەكەش كۆتایی هاتبێت خاوەن موڵك بۆی نیە داوای بە كرێدراوەكەی لێبكات .

كەواتە هیچ مانایەك بۆ بوونی هاوسەنگی لە ئیرادەی لایەنەكان نامێنێتەوە جگە لەوەی ئەم یاسا نوێیە جارێكی تر لەم بابەتە یاساییەدا هەرێمی كوردستانی زۆر گێرایەوە دواوە لەو لاشەوە جارێكی تر سەر لەنوێ درێژە دەداتەوە بە قوڵبوونەوەی كێشەكانی كرێچی و خاوەن موڵك، هەروەها كاریگەری نەرێنی دەبێت لەسەر بوژانەوەی ئابووری و وەگەرخستنی سەرمایەو وەبەرهێنان، چونكە بە ڕای ئێمە سەرمایە گوزار هیچ كات ئامادە نیە تەلارێك یان باڵەخانەیەك دروست بكات كە دواتر نەتوانێت كرێچیەكانی دەربكات لە تەواوبوونی ماوەی گرێبەستەكەدا، جگە لەوەش یەكێكی تر لە گەورەترین مەترسیەكانی ئەم یاسایە سەرلەنوێ سەرهەڵدانەوەی بابەتی سەرقوفڵی یە، كە كێشە و هەرایەكی زۆری نابۆوە لە رابردوو ئێستاشدا، بۆیە بە رای ئێمە پێویست بوو پەرلەمانی كوردستان لەبری ئەوەی جارێكی تر گرێبەستی بەكرێدانی خانووبەرە بخاتەوە ژێر ئەحكامی یاسای بەكرێدانی خانووبەرەی عێراقی باشتر وابوو لە بیری دەركردنی یاسایەك بوایە كە كێشەی سەرقوفڵی چارەكردایە بەوەش ئەبوو بە هەنگاوێك و بنەمایەكی باش بۆ ئەوەی گرێبەستی بەكرێدان لە ژێر چەتری ئەحكامی یاسای شارستانی بمایەتەوە بۆ هەتاهەتایە.

*پارێزەری ڕاوێژکار