سەردێر

دۆسێ نەوت وغازی كوردستان و لێكەوتەكانی

د. لەتیف جەمال رەشید 

ماوەیەكە بەهۆی قەیرانی دارایی ولێكەوتەكانی مەلەفی نەوت وغاز، و پەیوەندییەكانی نێوان هەولێر وبەغدا بۆتە باسی گەرمی میدیاو وهەموو دانیشتوانی هەرێمی كوردستان، ودەرەوەی هەرێمیش.
سەبارەت بە مووچەی فەرمانبەران و مووچەخۆران هەرێم كە مافێكی ڕەوای خەڵكە وەك پێویست وبەشێوەیەكی تەواو ولەكاتی خوێدا دابەش ناكرێت، ودابەشكردنیشی زۆر جار بەلێبڕینەوە دەبێت.
ئەمە خۆی لە خۆیدا كارێكی ناشەرعیە وە دەگمەنە لەسەر ئاستی وڵاتانی تر كە حكومەتێك هەبێت مووچەی كارمەندەكانی كەم بكاتەوە وبیبڕێت، بەم شێوازە مامەڵەكردن لەگەڵ حكومەتێكی شەفاف و بەرپرس روونادات، هەتاوەكو ڕژێمە دیكتاتۆرەكانیش ڕەچاوی ئەوە دەكەن كە دانیشتوانی وڵاتەكەیان مووچەیان بدرێتێ‌ بەشێوەیەكی ڕێك و پێك. ولە هەندێك وڵات بەرپرسەكان وە كاربەدەستان زۆر جار دەستبەرداری مووچەی خۆیان وئیمتیازیاتیان دەبن یاخود كەمی دەكەنەوە بۆ ئەوەی بتوانن مووچەی خەڵكی پێ دابین بكەن، بەتایبەتی بۆ كەم دەرامەتان.
زۆر بەداخەوە لە هەرێمی كوردستان بەرپرسەكان بوونەتە بارگرانی بەسەر شانی خەڵكەوە، وە لە پێناو پاراستنی بەرژەوەندی و ئیمتیازاتی خۆیان، و دار و دەستەكەیان باری سەرشانی خەڵكیان وا گران كردووە كە خەڵك لەوە زیاتر توانای بەرگریكردنی نەماوە.
لەو خاڵانەی كە زۆرجار باس دەكرێت، مامەڵەكردنی حكومەتی هەرێم بە دۆسیەی غاز و نەوت و گومرگ و خاڵە سنوریەكانە، كە ئەو بابەتانە كێشەیەكی گەورەی لە نێوان حكومەتی هەرێم و حكومەتی فیدراڵی دروست كردووە. كە لە دوای ساڵی 2014ەوە زەق بۆوە، لە دوای هەناردەكردنی نەوت لە لایەن حكومەتی هەرێم بەشێوەیەكی سەربەخۆ، وە واژوكردنی چەندین گرێبەست و ڕێكەوتن نەوەتی بەبێ‌ گەڕانەوە بۆ پەرلەمان و حكومەتی فیدراڵی، وەك لە دەستوری عێراقیدا ئاماژەی پێدراوە.
دۆسیەی نەوت ئێستاش ووردەكاریەكانی بەشاراوەیی ماوەتەوە، كە زۆربەی حزبە سیاسیەكان و پەرلەمان ورێكخراو و لایەنە پەیوەندیدارەكانی ناو حكومەتی هەرێم لێی بە ئاگا نین. جگە لەوەی ئەنجومەنی نوێنەران و حكومەتی ناوەندی بە بازرگانیەكی نا شرعییان دایاناوە، چونكە ڕەزامەندی لە حكومەتی ناوەندی و ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق وەرنەگرتووە. هەتاوەكو جەنابی سەرۆك مام جەلال بە نامەی فەرمی سەرۆكی هەرێمی لێ ئاگادار كردبۆوە كە دەبو حكومەتی هەرێم بە پێی دەستوری عێراق بەو كارە هەڵنەستایە، بۆ ئەوەی كە سەروەت و سامانی نەوەكانی داهاتوومان بەهەدەر نەدرێت وە نەخرێتە خزمەتی دەوڵەتانی تروە، و گەلی كوردستانیش لە سودەكانی بێبەش ومەحرووم بكرێت. سەرەڕای نەبوونی شەفافیەت وخراپ بەكارهێنانی دۆسیەی نەوت و غاز، دەبوو زۆر باش لایەنە ئەرێنی و نەرێنیەكانی لێكبدرێتەوە كە كار گەیشتە ئەو ئاستەی سیاسەتی ئابوری سەربەخۆ لە هەرێمی كوردستان ببێتە مایەی بارگرانی وە قورسكردنی ئەركەكانی سەرشانی هاوڵاتیانی، دەبوو پێداچوونەوەی پێبكرێ وە لەبەردەم پەرلەماندا بڕیاری بەردەوام بوونی یان تەسلیمكردنی بە حكومەتی عێراق لێبدرایە، و بەڕەزامەندی هەردوولا شرعیەتی پەرلەمانی بدرێتێ بۆ چارەسەركردن.
ئێستاش كە باسی گرێبەستی 50 ساڵەی نەوت (كە نابێت پێی بوترێ گرێبەست) دەكرێت لەگەڵ توركیادا لە بنچینەدا شێواز و جۆری واژووكردنی ئەو گرێبەستە پێچەوانەیە لەگەڵ دەستوری عێراقدا، وە لەگەڵ یاسادا یەك ناگرێتەوە وە حكومەتی هەرێمی كوردستان كە بەشێكە لە عێراق دەتوانێت لێی پاشگەز ببێتەوە بێ ئەوەی هیچ سزایەكی یاسایی بكەوێتە سەرشانی، هەر بۆیە دەبێت چەند خاڵێكی گرنگ هەیە ڕەچاو بكرێت بۆ چارەسەركردنی بارودۆخەكە لە هەرێمی كوردستان، لە ڕووی ئابوری و سیاسی و كۆمەڵایەتیەوە:-
١. دروستكردنی متمانە لە نێوان هاوڵاتیان و حكومەتی هەرێم لەلایەك ولە نێوان هەرێم و حكومەتی ناوەند لەلایەكی تروە وتەنها گرنگی نەدرێت بە حزبایەتی،، وە ڕاسپاردنی ئەو ئەركە بەخەڵكانی شارەزا و پسپۆر، بۆ هێنانەدی بەرژەوەندی گشتی نەك ئیمتیازیتی لایەنێك .
٢. بەرپاكردنی شەفافیەتی تەواو لە دۆسیەی نەوت و غاز و داهاتەكانی تر وە خستنە ڕوی بڕی قەرز و داهات وئیمتیازات لە بەردەم پەرلەمان و حكومەتی ناوەند.
٣. رێكەوتن لەگەڵ حكومەتی ناوەندی لەسەر هەموو گرێبەستەكانی نەوت و غاز و كۆمپانیا كەپەرلەمان و حكومەتی ناوەندی دەنگی لەسەر دەدات.
٤. دستنیشانكردنی وەفدێكی باڵا لە كەسانی پسپۆر و شارەزا بۆ گفتوگۆ و یەكلایی كردنەوەی دۆسێ نەوت وغاز وشایستەداریەكانی هەرێمی كوردستان وكێشە هونەری و ئیداریەكان لەگەڵ حكومەتی ناوەند.
٥. لێپرسینەوە وداگایی كردنی ئەو بەرپرسانەی كە ئەم بارودۆخە ئابووری وداراییە ناهەموارەیان خوڵقاندووە و بوون بە هۆی ئەم وەزعە، وپێویستە موئەسساتی دەوڵەت دروست بكرێت.
٦. بەرپاكردنی سیاسەتێكی دارایی واقیعی و شەفاف لەدۆسی نەوت وغاز، ودەستكەوتی دارایی، بە تایبەت لەم كاتەدا كە هەرێمی كوردستان و ناوچەكەو عێراقیش لە ڕووی دارایی وئابوورییەوە ڕوو بەڕووی بۆتەوە.
٧. یەك خستنی هەوڵەكان لە گەڵ حكومەتی ناوەند بۆ تەشریع كردنی یاسای نەوت وغاز، چونكە نەبوونی ئەو یاسایە بۆتە هۆی دروست بوونی كۆمەڵێك گرفت كە ئەبوایە لە ساڵی ٢٠١٧ وە ئەو قانونە تەواو بكرایە..