سەردێر

سیناریۆكانی ئایندەی ئەفغانستان

ئەمریكا بە رادەستكردنەوەی ئەفغانستان بە گرووپە چەكدارەكان شكۆی خۆی شكاند

خەڵك-

هێرشی ١١ی سێپتێمبەر كە خوێناویترین هێرش بوو لە مێژووی ئەمریكادا، ئەم هێرشە لە ڕووی سرووشتی ستراتیژی هێرشەكە، سیاسەتی دەوڵەتان دژی تیرۆر، باوەڕە سەربازییەكان، توانا و دەرفەتی كارەكتەرە چەكدارەكانی دەرەوەی یاسا نێودەوڵەتییەكان و نادەوڵەتییەكان و لە رووی ئەدەبیاتی ئاساییشەوە، خاڵێكی وەرچەرخان پێكدەهێنێت.

مەڕوە سەرەن مامۆستای زانكۆی ئەنقەرە لە شیكارییەكیدا بۆ دۆخی ئەفغانستان ئاماژە بۆ ئەوە دەكات، ئەمریكا لە دوای هێرشەكان”جەنگی گەردوونی دژی تیرۆر”ی ڕاگەیاند، لەبارەی هۆكاری ئەم جەنگە، ئامڕاز و ئامانجەكەی، نەك تەنها ڕای گشتیی نێودەوڵەتیی، بەڵكو هاوكات پشتیوانیی یاسای نێودەوڵەتیشی بەدەست هێنا، ئەنجوومەنی ئاسایشی لەدوای ١١ی سێپتێمبەر زنجیرەیەك بڕیاریدا، بە پشتبەستن بە ماددەی ٥١ی میساقی نەتەوەیەكگرتووەكان، هەریەك لە دەسەڵاتی وەڵامدانەوەی هێرشەكە (ڕەوایەتیدان بە ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی سەربازیی) و مافی بەرگریی لەخۆكردنی هاوبەش كە لەنێو هاوپەیمانییەكەدا سازانی لەسەر كرابوو، بە فەرمی ناسێنرا. جگە لەوەش ناتۆ كە رێكخراوێكی ناوچەیی بوو، بۆ یەكەمجار لە مێژوویدا، ماددەی پێنجی خستە بواری جێبەجێكردنەوە كە یەكێكە لە هەستیارترین نۆرمەكانی رێككەوتننامەی دامەزراندنی هاوپەیمانییەكە، و بە پرەنسیپی “هێرش بۆ سەر یەكێكمان، پەلاماردانی هەموومانە”، بە جێبەجێكردنی هەریەك لە بنەماكانی “پەیوەندیی هاوپەیمانیی” و “بەرگریی هاوبەش” بۆ یەكەمجار بڕیاری ئۆپەراسیۆنی سەربازییدا، بەو شێوەیە ئەمریكا، لە بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر دژی قاعیدە و هاریكارانیدا.

ڕوونیشیدەكاتەوە، سیاسەتی ئەمریكا لە بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر، بەهۆی ناكۆكی لە تیۆری و جێبەجێكردندا، لە ماوەیەكی كەمدا كاردانەوەی لێكەوتەوە. لەم ئاڕاستەیەدا، ئەوە تێبینی كرا كە ئەمریكا بەخێرایی لە هێزێكی دەسەڵاتدار گۆڕا بۆ هێزێكی “داگیركەر” و “فراوانخواز”.

یەكەمیان، ئەمریكا لە یاسای بەكارهێنانی هێزدا ڕێزی لە یاسای پرنسیپی “ڕێژەیی” نەگرت. دووم، ئەمریكا بووە هۆكاری گەیاندنی زیانی فرەلایەنە بە تایبەتی “زیانی مەدەنی”.

سێیەم، ئەمریكا بەشێوەیەكی تەندروست مامەڵەی لەگەڵ “چەكدارەكان”و “زیندانەكان” كە بە دوژمن دەیناساندن نەكرد.

چوارەمین، ئەمریكا، هەوڵیدا پڕۆژەی بنیاتنانی “وڵات” “گەل” بە تێڕوانینی “وڵاتی فراوان” لە ڕێگەی سەپاندنی دامەزراوە و رێنمایی و كولتووری خۆی بهێنێتەدی، بۆ نموونە هێرشە ئاسمانییە چڕە بێشومارەكانی ئەمریكا و گیانلەدەستدانی هەزاران مەدەنی بەهۆی ئەم هێرشانەوە، بووە هۆی بێمتمانەیی و تووڕەیی زیاتری گەلی ئەفغانستان لە ئەمریكا، بەمەش یەكێك لە گەورەترین پاساوەكان بۆ تاڵیبان دروست بوو بۆ ئەوەی پشتیوانی خەڵكی بەدەستبهێنێت.

ئەو مامۆستای زانكۆ ڕاشیدەگەیەنێت، لە ٢٠١٦-٢٠٢٠، سێ هەزار‌و ٩٧٧ مەدەنی گیانیان لەدەستدا، لە سەدا ٤٠ی ئەم ڕێژەیەش منداڵان بوون. لە سەدا ٦٢ی ئەو سڤیلانە بەهۆی هێرشەكانی هاوپەیمانانەوە گیانیانلەدەستدا.

هۆكاری یەكەمی بوونی ئەمریكا لە ئەفغانستان نەهێشتنی هەڕەشەی قاعیدە و تاڵیبان بوو، لەكاتێكدا ئامانجی ئەمریكا ئەوە بوو ئەفغانستان لە وڵاتێكی “شكستخواردوو”و “ڕووخاو” ڕزگار بكات و دەوڵەتێكی نیشتمانیی بۆ ئەفغانییەكان بنیاد بنێت تاكو سەقامگیریی و ئاشتی بۆ ناوچەكە بگێڕێتەوە، بەڵام لە ١١ی سێپتێمبەر و دوای ٢٠ ساڵ ئەمریكا ئەفغانستانی ڕادەستی تاڵیبان كردەوە. هەرچەندە وا لێكبدرێتەوە كە پێویستە دوای ٢٠ ساڵ لە ماوەی داهاتوودا سەیری كارەكانی تاڵیبان بكرێت كە داخۆ گۆڕاوە یان نا، بەڵام تاڵیبان لە گەڕی دانوستانەكانی ئاشتیدا بە هیچ جۆرێك باسی لە پڕۆسەی هەڵبژاردنی دیموكراتییانە و ڕەچاوكردنی ڕێژەی پێكهاتە نەتەوەییەكانی دیكە لە پێكهێنانی حكومەتی ڕاگوزەری ئەفغانستاندا نەكردووە.

 

ئەو سیناریۆیانەی چاوەڕێی ئەفغانستان دەكەن

د.مەروە ڕایگەیاند، كاتێك هەڵسەنگاندن بۆ دۆخی ئێستا و ئەو كاراكتەرانەی لە گۆڕەپانەكەدان دەكرێت، دەتوانرێت باس لە سێ سێناریۆی سەرەكی بكرێت.

یەكەمیان، ئەوەیە تاڵیبان بەراورد بە ساڵانی نەوەدەكان سازشئامێزتر بێت و بەم هۆیەشەوە خۆی لەگەڵ جیهاندا بگونجێنێت. هۆكاری سەرەكی ئەمەش بریتییە لەوەی كە پێكهاتەی ئەو وڵاتە بە تەواوی بە دەرەوە بەستراوەتەوە، بە جۆرێك ئەفغانستان ئەستەمە بتوانێت بەرگریی لەخۆی بكات و بۆخۆی پێداویستییە سەرەكییەكان لە خۆراكەوە تا جبەخانە دابین بكات. بۆیە ئەوە دەبینرێ كە تاڵیبان نیازیوایە پێداویستییەكانی خۆی بەلانی كەمەوە بۆ ماوەیەكی كەم بە ڕێگەی كەناڵی دیپلۆماتی یان میكانیزمی دانوستان، بەدەستبهێنێت.

دووەمیان ئەوەیە، كاراكتەری دیكە پەرە بە جەنگی بریكار دەدەن و پشتیوانی لە گرووپە چەكدارەكانی دەرەوەی دەسەڵاتی دەوڵەت دەكەن. ئەمەش تاڵیبان دەخاتە دۆخێكەوە كە نەتوانێت بەرگریی لە وڵات بكات و میكانیزمی بەرخودان لە ناوەوەی وڵات بەهێزتر بێت. بەمەش بە ڕاپەڕینی ئەو گەلانەی مافی نوێنەرایەتیكردنیان پێنەدراوە، ئەفغانستان دەخزێندرێتە شەڕی ناوخۆ و چاوەڕێی دەستوەردانی هێزێكی بیانی دیكە دەكرێت.

سیناریۆی سێیەمیش، ئەوەیە تاڵیبان لەوە تێدەگات كە ناتوانێت ببێتە تەنها كاراكتەری سەرەكی و ناچار دەبێت لەگەڵ كاراكتەری دیكەی ئەفغانستان هەماهەنگی بكات. ئەم هەماهەنگییانەش ئەگەری هەیە سێ جێگرەوە بهێنێتە ئارا كە بریتین لە: سیستمی كۆنفێدراڵی” ئەگەر حكومەتێكی بنكەفراوان پێكنەهێندرێت، یان گۆڕانی میكانیزمی ئیدارە خۆجێیەكان (بۆنموونە دانانی هەڵبژاردنی فەرمانڕەوای ویلایەتەكان) یان دابەشبوونی ئەفغانستان بۆ دوو بەشی باكوور و باشوور كە ئەمەش لە ڕوانگەی ناوچەكەوە دەبێتەهۆی دروستبوونی كێشەی زیاتر”.

ئەمریكا دوای ٢٠ ساڵ لە ڕووداوەكانی ١١ی سێپتێمبەر، ناچاربوو لە ئەفغانستان بكشێتەوە. لەوەش خراپتر ئەوەبوو كە ئەفغانستانی ڕادەستی ئەو لایەنە كرد كە ماوەی ٢٠ ساڵ بوو لە دژی دەجەنگا بەمەش لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیی گورزێكی گەورە بەر شكۆی ئەمریكا كەوت، دوای ٢٠ ساڵ ئەفغانستانیش بووە دەوڵەتێكی تێكشكاوتر. لە دووەم قۆناغی دەسەڵاتی تاڵیباندا یان ئەم تێكشكاوییە نۆژەن دەكرێتەوە یان ئەفغانستان دەبێتە خەرجییەكی جیۆپۆلەتیكی سەختتر بۆ ناوچەكە، كەمكردنەوەی ئەم خەرجییەش پەیوەستە بە دامەزراندنی حكومەتێكی بنكە فراوان لە لایەن تاڵیبان، پەنانەبردنەبەر دەسەڵاتی زۆرەملێ و ڕێككەوتنی جیۆپۆلەتیكی وڵاتانی ناوچەكە.