سەردێر

20 ساڵ بەسەر ڕووداوەكەی 11ی سێپتێمبەر تێدەپەڕێت

خەڵك-

بیست ساڵ بەسەر هێرشەكانی 11ی سێپتەمبەر تێپەڕی، ئەو هێرشانەی جیهانی ڕووبەڕووی كۆمەڵێك كێشە و گرفتی نوێ كرد.

كۆمەڵێك ئەندامی ڕێكخراوی ئەلقاعیدە لە 11ی مانگی نۆی ساڵی 2001 چوار فڕۆكەی گەشتیاری پڕ لە هاووڵاتی سیڤیلیان ڕفاند و هێرشەكانیان پێئەنجام‌دان كە بوونە هۆی گیان لەدەستدانی 2977 كەس و برینداربوونی هەزاران كەس.

هێرشەكان كوشندەترین و گەورەترین ئۆپەراسیۆنی تیرۆریستی بوون لە مێژوودا بۆ سەر خاكی ئەمەریكا و ئەنجامی جۆراوجۆری سیاسی، ئابووری، ئەمنی و سەربازی بۆ ئەو وڵاتە و كۆمەڵگای نێودەوڵەتی لێكەوتەوە و دونیای لەگەڵ دوژمنێكی نوێ ڕووبەڕووكردەوە، بەپـێی ئەنجامی لێكۆڵینەوەكان 19 ئەندامی عەرەبی قاعیدە بەشداریـیان لە هێرشەكاندا كردبوو.

 

ئەو هێرشانەی ئەمەریكایان هەژاند، وەهایان لە حكومەتی ئەوكاتی ئەمەریكا كرد دەستبەجێ هەڵوێستێكی توندی هەبێت لە بەرامبەر نەخشەداڕێژەرانی هێرشەكان كە ڕێبەرانی ئەلقاعیدە بنكەیان لە ئەفغانستان بوو. بۆیە حكومەتی ئەمەریكا داوای لە دەسەڵاتدارانی ئەفغانستان كرد لەوكاتەدا تاڵیبان بوون، بن لادن و ڕێبەرانی دیكەی قاعیدە ڕادەستبكەن و هەموو بنكە و بارەگا و شوێنی مەشق و ڕاهێنانی قاعیدە لە وڵاتەكەیان دابخەن، ئەگەر نا ئەمەریكا خۆی ئەو كارە ئەنجام دەدات، تاڵیبان داواكانی ئەمەریكای ڕەتكردەوەو سەرئەنجام شەڕی ئەفغانستان هەڵگیرسا كە بووە سەرەتایەك بۆ ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی سەربازی لە دژی هەر گروپێك كە هەڕەشە بۆ سەر ئەمەریكا و وڵاتانی ڕۆژئاوا دروستبكات.

ئەمەریكا لە دوای یازدەی سێپتەمبەر
زۆرێك لە ڕەخنەگران و چاودێرانی سیاسی پێیانوایە ئەمەریكا پاش یازدەی سێپتەمبەر بوو بە ئەمەریكایەكی تەواو جیاواز لە جاران. د.ڕامین مەفاخری مامۆستای زانكۆ لە بەشی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لە بەریتانیا بە دەنگی ئەمەریكای ڕاگەیاند، لە یازدەی سێپتەمبەرەوە كە دەستپێكی شەڕەكانی ئەمەریكاشە لە دژی تیرۆریزم لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، لەوكاتەوە تاكو ئەمڕۆ ساڵ بە ساڵ باڵانسی هێز لە دژی بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا لە ئاستی نێودەوڵەتیدا ڕووی لە گۆڕانە، واتە هەندێك زلهێزی نوێ و هێزی ناوچەیی خەریكن سەرهەڵدەدەن كە هەژموونی و باڵادەستی ئەمەریكا لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دەبەنە ژێرپرسیار و بە تایبەتیش ئەگەر لە یازدەی سێپتەمبەرەوە سەرنج بخەینەسەر ڕووداوەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، دەبینین ئەمەریكا ڕۆژ لە دوای ڕۆژ ناچار دەكرێت ناوچەكە چۆڵ بكات و بەجێیبهێڵێت و دوایین ڕووداویش كە ئەم ڕاستییە دەسەلمێنێت كشانەوەی هێزەكانی بوو لە ئەفغانستان.

ئەمساڵ پێش ساڵیادی هێرشە تێرۆریستیەكانی یازدەی سێپتەمبەر، ئەمەریكا لە دوای بیست ساڵ كۆتایی بە شەڕی خۆی لە ئەفغانستان هێنا و هەموو هێزەكانی خۆی لەو وڵاتە كشاندەوە، كشانەوەیەك كە بەشێك لە چاودێرانی سیاسی كۆكبوون لەسەری و بە دروستیانزانی، بەڵام لەهەمانكاتدا لەسەر ئاستی جیهان و ناوخۆی ئەمەریكا بوو بە جێگای ڕەخنە.
بەپێی ڕاپرسییەكان، ئاستی جەماوەری جۆبایدن دوای ئەم بڕیارە بەشێوەیەكی بەرچاو دابەزیوە، ڕەخنەگرانی ئەو بڕیارە پێیانوایە كشانەوەكە بووەهۆی خولقاندنی كارەساتێكی مرۆیی و بێباككردنی زۆرتری تیرۆریستان.

د.مەفاخری دەڵێت”ئەگەر ئەمەریكا بەم شێوەیە بەردەوام بێت لە كشانەوەی هێزەكانی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بۆشاییەك دروست دەبێت كە دەبێتەهۆی سەرهەڵدانی هێزە توندڕەوەكان لەو ناوچانەدا”.

چەند ساڵ پێش ڕوودانی هێرشە خۆكۆژییەكان بۆ سەر ئەمەریكا، سامۆئێل هانتینگتۆن، پسپۆڕی سیاسی و بیرەمەندەی ئەمەریكایی لە كتێبێكدا بە ناونیشانی “پێكدادانی شارستانیەتەكان و دووبارە دروستكردنەوەی ڕیزبەندی جیهانی” كە لە ساڵی 1996 بڵاوی كردبووە، باسی سەرهەڵدانی پێكدادنێكی نوێی كردبوو لە جیهاندا. ململانێی نوێـیەكان لە ڕوانگەی هانتینگتۆنەوە، ململانێی سیاسی و ئابووری نییە، بەڵكو ململانێیە لەسەر بەها كولتوورییەكان‌و جیاوازی شارستانێتیـیەكان لەگەڵ یەكتردا بە تایبەت لە ئایندا.

بۆچوونەكانی هانتینگتۆن لەم ڕۆژانەدا كە تاڵیبان وەك هێزێك دەسەڵاتی گرتووەتەوە دەست، زیاتر بووەتەوە جێگای سەرنج و زۆرێك پێیانوایە دونیا لە چەند ساڵی داهاتوودا زیاتر دەبێتە جێگای شەڕ و توندوتیژی گرووپە توندڕەوە ئاینیەكان.

د.مەفاخری لە وەڵامی ئەگەری زیادبوونی توندوتیژییەكان بەهۆی جیاوازی ئایینیەوە دەڵێت”بە هاتنەسەركاری دووبارەی تاڵیبان، دەسەڵاتی هێزە توندڕەوەكان زیاتر بووە و ئەمەش دەبێتەهۆی بەهێزبوونی زیاتری ئایدۆلۆژیا و بیری توندڕەوی چ لە باڵی سوننە و چ لە باڵی شیعەدا كە ئێران نوێنەرایەتی دەكات و ئەمەش وادەكات ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕۆژ لە دوای ڕۆژ ببێتە شوێنی نائارامی و كێشە بۆ ڕۆژئاواش”.

یەكێك لە پرسیارەكان كە لە ساڵیادی یازدەی سێپتەمبەردا لەوانەیە پرسیاری زۆرینەی خەڵك بێت ئەوەیە، ئەمەریكا تاچەند سەركەوتوو بووە لە بنبڕكردنی تیرۆر و لەناوبردن و بێهیزكردنی؟

لەو بارەوە سەردار عەبدوڵڵا نووسەر و ئەندامی پێشووی پەڕلەمانی عێراق دەڵێت”هاتنی ئەمەریكا بۆ ناوچەكە لە سەرەتاوە بە پڕۆژە بوو كە پڕۆژەكەشی تەنها لەسەر بنەمای دژایەتیكردنی تیرۆر نەبوو، بەڵكو دژایەتیكردنی تیرۆر تەنیا بەشێك لە پڕۆژەكەی ئەمەریكا بوو.
وتیشی”ستراتیژی ئەمەریكا ئەودەم بیناكردنی ڕۆژهەڵاتێكی ناوەڕاستی گەورەی ئازاد و دیموكرات بوو بەتاڵ لە دیكتاتۆرییەت و لە چەكی ناوكی و لە تیرۆر و ئەمەش سێ كوچكە بنەڕەتییەكەی باوەڕی بووش بوون، بەڵام نەیارانی ئەمەریكا و دیموكراسی دەستیاندایە یەك تاكو ئەو پڕۆژەیە تێكبشكێنن، هەر بۆیەش ئەمەریكا لەوانەیە توانیبێتی تیرۆر لاواز بكات، بەڵام نەیتوانیوە بنبڕی بكات و بە ئاسانیش ناتوانێت بنبڕی بكات”.

ئاشكراشیكرد، شوێنێكی وەك ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێویستی بە گۆڕانكارییەكی بنەڕەتی هەیە و ئەم گۆڕانەش لە باوەڕەكانی بووشدا هەبوو، بەڵام لەگەڵ هاتنی ئۆباما، ئەمەریكا پاشەكشەی كرد لەو باوەڕەی كە بە گۆڕانكاری هەیبوو لەو ناوچەكەدا، یەكێك لە كێشەكانی ئەمەریكا ئەوەیە كە بە گۆڕینی سەرۆك لە وڵاتەكەدا، ستراتیژییەكانیان دەگۆڕێت و ئەركەكەیان زۆرجار تەواو ناكرێت و بە ناتەواوی ناوچەكە بەجێدەهێڵن.

جەخت لەوەش دەكاتەوە، بە كشانەوەی هێزەكانی ئەمەریكا لە سەردەمی ئۆبامادا، ناوچەكە بوو بە شوێنی هێزەكانی دیكە، لەوانە ڕوسیا و چین وەك ڕكابەری ئەمەریكا و ئەمەش دەسەڵاتی ئەمەریكای لە ناوچەكەدا لاوازكردووە و ئەگەر ئەمەریكا بەم شێوەیە بەردەوام بێت لە سیاسەتكردنی، ئەوا خۆشی تووشی كێشە دەبێت و دەبێت بزانێت كە ئەو قەیرانانەی كە بەجیاندەهێڵێت، بە ئاسانی لە كۆڵی نابنەوە و ئەمە جاران نییە كە دەگوترا ئوقیانووسەكان ئەمەریكا دەپارێزن و لە دوای یازدەی سێپتەمبەرەوە دەركەوت كە ئەوە درۆیەكی گەورەیە و كەس پارێزراو نیـیە.

سەردار عەبدوڵا دەشڵێت”ئەمەریكا ئەركێكی ئەخلاقی و جیهانی لەسەرە سەبارەت بە ئاسایشی نەتەوایەتی خۆشی، ئەركەكەشی لە دەرەوەی ئەمەریكایە و ئەگەر لەو ئەركانە شان خاڵی بكات، ئەوا هەم لە ئاستی نێودەوڵەتیدا و هەم لە ئاستی نێوخۆیشدا تووشی كێشە دەبێتەوە”.

سەبارەت بە كشانەوەی هێزەانی ئەمریكا لە عێراق و دووبارەبوونەوەی سیناریۆی ئەفغانستان، سەردار عەبدوڵڵا ڕایگەیاند، عێراق ناكەوێتە ژێر دەستی هێزە توندڕەوەكان، چونكە دەوڵەتەكانی ئەم ناوچەیە بەشی ئەوە هێزیان هەیە كە ڕێگری بكەن لەوەی عێراق بكەوێتە دەستی هێزی توندڕەو.

وتیشی”كشانەوەی ئەمەریكا لە ئەفغانستان تێكەڵكردنی كارتەكانە لە ئاستی نێودەوڵەتی و لە ئاستی ناوچەیشدا و جۆرێكە لە هەڵچوون و داچوون بەرەو داڕەشتنەوەی سیستەمێكی تازەی جیهان و ئەمەریكا لە ئەفغانستان هۆیەكانی كشانەوەی زۆر بوون، جیاواز لە عێراق و سوریا كە هۆیەكانی مانەوەی لەو ناوچانەدا زۆرن”.
ڕوونیشیدەكاتەوە، ئەمەریكا ناتوانێت ئەم ناوچانە بەجێبهڵێت، هیچ نەبێت لەبەر ئیسرائیل و كونتڕۆڵكردنی سەرچاوەكانی وزە و لەبەر ئەو ململانێیەی لەگەڵ ئێراندا هەیانە.