سەردێر

د.كاروان: پێویستە سەركردایەتی سیاسی كورد نەبێتە بەرداشی ململانێی توركیا و فەڕەنسا

خەڵك-

هاتنی ماكرۆن كاردانەوەی جیاوازی بەدوای خۆیدا هێنا، د.كاروان حەمە ساڵح چاودێری سیاسی و مامۆستای زانكۆ لە چاوپێكەوتنێكی (خەڵك)دا ئاماژە بۆ ئەوە دەكات، هاتنی ماكرۆن مەترسییەكانی عێراق و هەرێمی كاڵ كردەوە لەدوای ڕۆیشتنی ئەمریكا.

خەڵك/هاتنی ماكرۆن‌و بەشداربوونی لە لوتكەی بەغدا چ پەیامێكی تێدا بوو، لەكاتێكدا لوتكەكە بۆ وڵاتانی دراوسێ و عەرەبی بوو؟
د.كاروان:فەڕەنسا لەماوەی ڕابردوودا لە سەدەی هەژدەوە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بوونی هەبووە هاوشانی بەریتانیا لە ڕێگای ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ كاریگەری هەبووە و زیاتر لە بەریتانیاش ویستوویەتی لە ئاستی كۆمەڵگاو كلتوریش جێدەستی دیاربێت. بۆیە بوون و هاتنی فەڕەنسا نوێ نیە، یان ڕاستر نەشارەزا نیە لە دۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ناوچەكە، دەكرێت ئێستاش فەڕەنسا بیەوێت جارێكی تر‌و بۆ جۆرێكی تر ئامادەگی هەبێت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ڕووداوەكاندا، بەشداریی ماكرۆن لە بەغدا دەكرێت ئاماژەی ویستێكی فەڕەنسا بێت بۆ ئامادەیی زیاتر لە ناوچەكدا، ئیتر ئامانج و خواستەكانی چەند بۆ بەغدا سوودمەندە ئەوە داهاتوو بڕیاری لێدەدات.
خەڵك/فەڕەنسا دەیەوێت چی بەدەستبهێنێت؟
د.كاروان:بەگشتی فەڕەنسا دەیەوێت ئامادەییەكی باشتری هەبێت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، وەك چۆن بینیمان لە ڕابردوویەكی نزیكدا و لە كارەساتی تەقینەوەكەی لوبناندا، یەكەم سەرۆك بوو ڕاستەوخۆ بەدەر لە پێشبینیەكان خۆی گەیاندە لوبنان‌و هاوشێوەی خاوەن ماڵ مامەڵەی كرد، بۆیە ئەمە دەلالەتی ئەوەیە مێژوو زیندووترە لە سیاسەتی نێودەوڵەتی ئێستای فەڕەنسادا‌و دەكرێت هەر لەو ڕوانگەشەوە ڕۆڵی كاریگەرتر بگێڕێت لە عێراقدا بەتایبەت كە لە ڕووی جیۆپۆلەتیكەوە گرنگی تایبەتی هەیە كە دراوسێی ئێران‌و سوریا‌و توركیای نەیاری‌و پاشان كەنداوە، لە هەرێمی كوردستانیشەوە دەروازەیەكە بۆ سوریای كۆنە موستەعمەری. ئەمە بە كاریگەری ناوچەكەش لە ڕووی ئابووری و ووزەشەوە، بەڵام بیرمانەچیت بۆ ئەو ویستانە، مەرج نیە فەڕەنسا بتوانێت تاكلایەنانە بڕیارەكان بدات، بۆ نموونە كاتێك ڕاشكاوانە ڕایدەگەیەنێت كە “ئەگەر ئەمریكا بكشێتەوە ئێمە ناكشێینەوە”، بێ گفتوگۆ و لێكتێگەیشتن ئەمە ناوترێت، كەواتە دەكرێت هاوكێشەكان ئەگەر كەمێكیش بێت گۆڕانكاری بەخۆەیەوە ببینێت، دەكرێت ئاماژەی سیاسەتێكی نوێی هاوبەشی ووڵاتانی فەڕەنسا‌و بەریتانیا‌و ئەمریكا بێت، بەڵام ڕاستەیەكیش هەیە كە دروستكردنی بڕیار سەبارەت بە ئێستا و داهاتووی عیراق، ئەگەر پشتگوێخستنی دراوسێكانی وەك ئێران و توركیا و هەندێك لە ووڵاتانی تری لێبكەوێتەوە، ئامانج و مەبەستی ئەرێنی ناپێكێت، لە سوودی عێراق و هاووڵاتیانیشی نابێت.

خەڵك/ئەگەر ئەمریكا بكشێتەوە فەڕەنسا دەیەوێـت چی بكات لەنێو عێراقدا؟
د.كاروان:ئەگەر گریمانەیەكی لاوازیش بێت، بە دڵنیاییەوە فەڕەنسا دەیەوێت هەر لە ئەوروپاوە تەماشاكەر نەبێت، بەڵكو بەشێكی كاریگەری بێت لە پڕكردنەوەی هەر بۆشاییەك كە دروست بێت، چونكە ئەو وڵاتە بەرژەوەندی سیاسی و ئابووری لە عێراق‌و هەرێمدا هەیە كۆمپانیای گەورەی نەوت و بوارەكانیتری وەبەرهێنان دەكەن تیایدا، بۆیە لە ڕووی سیاسیشەوە لەوانەیە خواستی ئەوەی هەبێت شوێنكەوتە نەبێت.

خەڵك/دەبێت كورد چیبكات بۆ ئەو دۆخە نوێیەی كە چاوەڕوان دەكرێت؟
د.كاروان:هەندێك بابەت هەیە دەبێت كورد حەزەری لێبكات، چونكە باشوور و ناوەڕاستی عێراق تا ئێستا زیاندمەندبوون لە ململانێكانی ئەمریكا و ئێران، زۆر گرنگە سەركردایەتی سیاسی كورد نەبێتە بەرداشی ململانێی توركیا و فەڕەنسا، چونكە توركیا زۆرجاران بەرژەوەندی سیاسی و ئابووری‌و كلتوری هەیە لەگەڵ هەرێم‌و زۆر زیاتر لەوكاتانەی فەڕەنسا بەدەم هەرێمەوە بووە، ئێستاش فەڕەنسا بەو شێوەیە هاتووەتە پێشەوە لەگەڵ هەرێم، بەڵام لە ناوچەكەدا گرژیەك هەیە لە پەیوەندی توركیا‌و فەڕەنسا‌و تەنها پەیوەندی بە سیاسەتی یەكێتی ئەوروپاوە نییە، بەڵكو پەیوەندی بە ئایدلۆژیای ئەو دوو وڵاتەشەوە هەیە لەسەر بابەتەكان، بۆیە تاكە مەترسی ئەوەیە هەرێم نەكرێتە زۆنێك توركیا‌و فەڕەنسا بەرانبەر بەیەكتر بەكاریبهێنن.
خەڵك/هەرێم چۆن دەتوانێت ئەو هاوسەنگییە بپارێزێت؟
د.كاروان:كامیان زیاتر توانی بەرژەوەندییە گرنگ و دوورمەوداكانی هەرێم بپارێزێت لەگەڵ ئەودا بێت، بیرمان نەچێت فەڕەنسا ئەندامی ناتۆیەو خاوەنی ڤیتۆیە، بۆیە پێویستە وانە لە بابەت‌و ڕووداوەكانی پێشوو وەربگیرێت، هەروەها هەڵوێستی هەرێم پەیوەندی هەیە بە مامەڵەكردن لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ، ئەمریكا مامەڵەی لەگەڵ هەرێم دەكردو ململانێی لەگەڵ ئێران هەیە، بەڵام فەڕەنسا جیایە و ئەگەر شوێنگرەوەی ئەمریكا بێت كێشەی لەگەڵ ئێران نییە، هەرچەندە لەگەڵ توركیا پەیوەندی خراپە، بۆیە هاوكێشە سیاسییەكە پێویستە بەشێوەیەك بێت كە زیان بە هەرێم نەگەیەنێت.
دەبێت هەرێم لەسەر مەبنای بەرژەوەندی خۆی هاوكێشەكە دروست بكات، ئەگەرچی فەڕەنسا لەسەر ئاستی جیهان و یەكێتی ئەوروپا خاوەنی قورساییەكی گەوریەو دەبێت هەرێم سوود لەو بابەتە وەربگرێت، بەڵام توركیا وڵاتێك نییە هاوپەیمانێكی وەك فەڕەنسای هەبێت یان هەندێك بڕیار هەیە لە ئەنجومەنی ئاسایش‌و نەتەوە یەكگرتووەكان ڕەفز بكات یان بیسەپێنێت، بەڵام فەڕەنسا نكوڵی لێناكرێت بۆ پشتیوانی دۆزێكی وەكو دۆزی كورد، ئەمە لە ئاستە فراوانەكەدا، هەروەها فەڕەنسا ئاسانتر دەتوانێت هاوكاری مرۆیی‌و دارایی‌و ئابووری هەرێم بكات، هاوشێوەی داعش‌و ڕیفراندۆم، بەڵام توركیا زیاتر بەچاوێكی ئابووری‌و هاریكاری دراوسێ هاوكاری هەرێم دەكات لە چوارچێوەی عێراقدا، بۆ ئەوەی نەكرێتە بنكەیەك بۆ هێرشكردنەسەر توركیا، لەبەرانبەر هەندێك مامەڵەی بازرگانیدا كە توركیا خۆی سوودی لێوەردەگرێت، بازنەكەی فراوان نییەو توركیا باسی ویلایەتی موسڵ دەكات، بۆیە وەكو وڵاتێكی جیاواز سەیری هەرێم ناكات‌و وەكو سەردەمی عوسمانیەكان ناز بەسەر هەرێم دەكات، بەڵام فەڕەنسا وڵاتێكی ئەوروپیە‌و لە ئاستی نێودەوڵەتیدایەو زۆرجار لە بڕیارە قورسەكان بەبێ فەڕەنسا بڕیار نادرێت، بۆیە دەتوانین بڵێین پێگەی فەڕەنسا گرنگترە‌و پێگەی توركیاش لە ڕووی نزیكییەوە گرنگە.

خەڵك/پێتوانییە خۆنزیككردنەوەی فەڕەنسا بۆ دۆشینی عێراق بێت هاوشێوەی وتەكەی تڕەمپی سەرۆكی ئەمریكا؟
د.كاروان:نكۆڵی لێناكرێت ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دوای ڕوخانی دەوڵەتی عوسمانی كەم وڵات هەیە خاوەنی سیادەی سیاسەت و ئابوری خۆیان بن، ئەگەر فەڕەنساش نەبێت شوێنێكیتر هەرێم‌و عێراق دەدۆشێت، هیچ كەسێك بە بێ ئامانج وڵاتێك ناپارێزێت، وڵاتانی كەنداو بە پارەی مانگانە‌و ساڵانە دەپارێزرێن لە ڕووی سەربازیشەوە، بۆیە بەرژەوەندیەكی گەورە هەیە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست یەكەم بۆ پاراستنی هەیبەتی خۆیان لەبەرانبەر ڕوسیا‌و چین، هەروەها ئامادەسازی وڵاتانی زلهێز بۆ ئەو سەنگەرەیە كە شەڕ لە خۆیان دووربخەنەوە، هەروەها كلتور‌و ئابووری خۆیان بڵاوبكەنەوە، چونكە دەزانن ئەم ناوچەیە دەوڵەمەندە بە نەوت و غاز.
خەڵك/ڕۆڵی توركیا‌و ئێران لە بازاری هەرێم چۆن دەبێت بەتایبەت لەكاتی هاتنی فەڕەنسا؟
د.كاروان:توركیا‌و ئێران بەشێك لە كێبڕكێكەیان لەسەر بازاڕی هەرێمە، حەقیش بەخۆیان دەدەن تا بازاڕی هەرێم مابێت كەرتی پیشەسازی و ئابووری خۆیان بەشێكی وزە مادیەكەی لە بازاڕی هەرێم وەربگرێت، هەرێمیان كردووە بە شوێنێك بۆ ساغبوونەوەی كاڵاكانیان، ئەمە وایكردووە بازاڕی ئازاد لە هەرێم خراپ شكاوەتەوە، چونكە خاڵی گرنگ ئەوەیە چۆن هاوسەنگی بپارێزێت، ئەگەر ئەم وڵاتە هاوسەنگی لەنێوان هاوردە و ناردەنی دروست نەكرد، ئەوكات ئەو وڵاتە بەبێ ئەوەی ئاگای لە خۆی بێت بەشێوەیەكی نەرم داگیردەكرێت و بڕیاری ئابووری لەژێر دەستی خۆی نامێنێت، هاوشێوەی هەرێم كە دەبینی 87% نەوت هەناردە دەكات، بەڵام بۆ هەموو كاڵاكانیتر پشت بە دەرەوە دەبەستێت، ئەمە وایكردووە ئاسایشی نەتەوەیمان هەمیشە لەژێر هەڕەشەدا بێت، ئەمجۆرە مامەڵەكردنە لەگەڵ بازاڕی هەرێم لە ڕووی ئابووری‌و نەتەویشەوە وایكرووە هەمیشە كارتێكی فشاری بەهێز لەدەستی دراوسێكاندا بێت، هەرێمیش تا ئێستا نەیتوانیوە ئەو كارتە كەمێكیشی بسوتێنێت و ببێتە خاوەنی هێزێك كە ڕووبەرووی هەر فشارێك ببێتەوە كە بەكاردەهێنرێت لەبەرانبەریدا، هۆكارەكەشی ئەوەیە بڕیاری ئابووری بەدەست خۆی نەبووە، لەدوای ڕیفراندۆم بینیمان چ دۆخێك دروست بووە.

خەڵك/توركیا پەیوەندی لەگەڵ فەڕەنسا خراپە، بە ئاسانی ڕێگا دەدات بازاڕەكەی دوای هاتنی فەڕەنسا نەمێنێت، كە هەرێمە؟
د.كاروان:توركیا بە ئاسانی ڕێگا نادات فەڕەنسا ڕۆڵی كاریگەری لە بواری ئابوری و سیاسی هەبێت لە هەرێم یان جێ پێی بچووك بكاتەوە، ئەگەر بێتو ڕێكەوتن نەكات، ئەگەر سیاسەت وەك خۆی هەموو چاوەڕوانیەكی لێبكەین، دەشكرێت هەرێم ببێتە ئەو خاڵەی فەڕەنسا‌و توركیا تیایدا پێكبێن.

خەڵك/لەماویەكی كورتمەودادا هاتنی ماكرۆن چ سودێكی هەیە؟
د.كاروان:دەتوانین بڵێین لە دەنگۆی كشانەوەی ئەمریكا لە عێراق، پەیامی فەڕەنسا كە دەڵێت، ئێمە ناڕۆین ئەمە لەماوەیەكی كورتمەودا بۆ دۆخی دەروونی دانیشتوانی هەرێم‌و عێراق شتێكی خراپ نیە، بەڵام دڵنیایی تەواویش نیە بۆ سەقامگیری سیاسی و ئابووری‌و ئاسایشی ووڵاتەكە. چونكە ئەركە گەورەكە لەسەر لێپرسراوان و سەركردەكان و پارتە سیاسیەكانی عێراق و هەرێمدایە. خاڵێكی تری گرنگ لە كورتمەودا دەكرێت وەك پشتیوانی لێكبدرێتەوە، هاندان و جەختكردنەوە و پشتیوان ماكرۆن بوو بۆ ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پێشوەختەی عێراق كە بڕیاری لێدراوە.
دەتوانین بڵێین لە پاڵ ئامانجەكانی تریدا، مەبەستی هاتنی ماكرۆن بۆ عێراق و هەرێم، جارێكی تر نیشاندان‌و زیندووكردنەوەی ئامادەیی مێژووی ئەو وڵاتەیە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، هاوكات پەیامێكیشە بۆهەندێك وڵات كە هەركات بیەوێت دەتوانێت ڕۆڵ بگێرێت و چاوەڕێی فەرموو ناكات.