سەردێر

ڕێكخراوێك ئەو زیانانە دەخاتەڕوو كە توركیا بە سروشتی كوردستانی گەیاندووە

خەڵك
ڕێكخراوێكی ژینگەیی بڵاویدەكاتەوە، توركیا جەنگ دژی ژینگە و هەسارەی زەوی دەكات و دەیەوێت ژینگەی كوردستان تێكبدات و لە ژیان دایماڵێت، هاوكات ئەو ڕێكخراوە لە بڵاوكراوەیەكدا زیانەكانی توركیا بۆ هەرێمی كوردستان دەخاتەڕوو.

ڕێكخراوی سروشتی كوردستان، لە بڵاوكراوەیەكدا دەڵێت، هەر داگیركارییەك پێش ئەوەی داگیركردنی خاك بێت، وێرانكردنی ژینگە و شێواندنی سروشتە، لە جەنگدا تەنها مرۆڤەكان نامرن، ژینگە و زیندەوەرانیش دەمرن، هەوا پیس دەبێت و ئاو ژەهراوی دەبێت، خاك لە ناودەچێت.

ڕێكخراوەكە لە بەشێكی دیكەی بڵاوكراوەكەدا دەڵێت، ئەم جەنگەی دەوڵەتی توركیا كە دەیان ساڵە دەستی پێكردووە, جەنگە دژی ژینگە و هەسارەی زەوی، توركیا دەیەوێت ژینگەی كوردستان تێكبدات و لە ژیان دایماڵێت، ڕووەك و گیانلەبەرەكانی لە ناو ببات.

بۆردومان و هێرشەكان:
ڕێكخراوەكە دەڵێت، بەپێی ئاماری وەزارەتی پێشمەرگە, لەساڵی ٢٠١٥ەوە تا كۆتایی ساڵی٢٠١٩ سوپای توركیا ٦٩٨جار هێرشی ئاسمانی و٥٥٥ جاریش لەڕێگەی تۆپخانەكانییەوە هێرشی كردووەتە سەر خاكی كوردستان. بەتەنها لە ‌ساڵی٢٠٢٠دا، ١٣٠٠جار هێرشی ئاسمانی و١٢٠جار هێرشی زەمینی لە ڕێگای فڕۆكەی جەنگی و تۆپ هاوێژەكانیانەوە ئەنجامداوە.

زیاتر لە٤٠ڕۆژیشە سوپای توركیا بەچڕی بۆردوومانی ناوچەكانی(ئاڤاشین, گوندەكانی كێستە، هرورێ، چەلكێ، ئورە، ئەدنێ، سەرەڕۆ، دشیشێ، میسكە لە سنوری ناحیەی كانی ماسی)دەكات.
سوپای داگیركاری توركیا هەموو جۆرە چەكێك لەسەر خاكی كوردستان تاقیدەكاتەوە, ئەو چەكانەی بەكاریان دەهێنێت بریتین لە: چەكی قەدەغەكراوی كیمیاوی, تانكا ئۆبۆس، هاوەن، فڕۆكەی ئێف١٦، هێلیكۆپتەری سیكۆرسكی و كوبرا، دۆشكە, درۆن و چەندەها جۆر چەكی دیكە.

زیانی تۆپباران و بۆردوومانەكان لەسەر ژینگە:

بەپێی داتاكانی وەزارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەكانی ئاو( دوو ملیۆن و پێنج سەد هەزار )دۆنم دارستانی سروشتی و(سی وپێنج هەزار)دۆنم دارستانی دەستكرد لە باشوری كوردستان هەیە. بەهۆی بۆردوومان و هۆكارە ناوخۆییەكان لە ماوەی ١٠ساڵدا, زیاتر لە(یەك ملیۆن و سێ سەد هەزار )دۆنم دارستان و پوش و پاوەن سوتاون، بەڕێژەی لە(٣٥%)ی هۆكاری ئەو ئاگركەوتنەوانە لە ئەنجامی بۆردوومانەكانی توركیا و ئێران بووە، كە زیانی بەهەزاران دۆنم لە دارستانی سروشتی و ڕەز و باخ و زەوی كشتوكاڵی و چەندین جۆر گیانلەبەری كێوی و ماڵی گەیاندووە. لە ماوەی ٥٠ساڵی ڕابردووشدا لە٥٠%ی دارستانەكان لە كوردستان و عێراق لەناوچون.

بەپێی ڕاپۆرتی ڕێكخراویCPT لە ماوەی٤٠ ڕۆژی ئۆپەراسیۆنەكەدا ٧،٠٠٠ دۆنم زەوی كشتوكاڵی بەھۆی بۆردوومانەكانەوە سوتاون و لە٩ ڕۆژی سەرەتای ئۆپەراسیۆنەكەشدا، ١،٣٠٠ پورەی ھەنگی ھەنگەوانانی گوندنشینانی كانی ماسی و ئاڤاشین لەناوچوون. لەگەڵ وێرانبونی پڕۆژەیەكی سەرەكی ئاو لە گوندی ئەدنێ لە ناحیەی كانی ماسی كەئاوی ٩ گوندی تری دابین دەكرد.

‌بۆردومانەكان بووە بەهۆكاری كەوتنەوەی ئاگر, بەهۆیەوە كاریگەری خراپی لەسەركەمبونەوەی درەخت و لەناوچونی ڕوبەرەسەوزاییەكان و بەرزبونەوەی پلەی گەرمی و لەناوچونی(گیانەوەری كێوی) و جۆری ڕووەك دروستكردووە و ڕێژەیەكی زۆر لە گازە ژەهراوییەكانی تێكەڵ بەهەوا كردووە. ئەو زەویە كشتوكاڵیانەشی دەسووتێن كاریگەری لەسەر سیفەت و پێكهاتەی خاكەكەی لە ڕووی فیزیایی، بایۆلۆجی و كیمیایی دروست دەكات، ئەو بەروبوومانەشی تێیاندا دەچێندرێن گەشەیان كەم دەبێت و زۆركات چەكەرە ناكەن, كاریگەری لەسەر ئەو بەروبوومانەش دەبێ كە لە وەرزی داهاتوودا دەچێندرێن.
تەنها زەوی كشتوكاڵی و پوشی وشك لەوەرزی هاویندا ئاگریان نەگرتووە, بەهۆی بۆردومانی فڕۆكە جەنگییەكانەوە, گیای سەوز و درەختی تەڕ و ئەوانەی لە دەم ئاون، ئاگریان گرتووە و سوتاون, ئەگەر ماددەیەكی تێزابی لەگەڵ نەبێت، ئاگری تێبەرنابێ، ئاگر لە چەندین جێگە بەربووە كە لەنێو ئاودایە و بەتەواوی سووتاوە!!

لەناوبردنی دارستانەكان:
دارستانەكان خاوەن ئیكۆسیستیمێكی تایبەت بە خۆیەتی, چەندەها فرەزیندەوەر لەسەر گەڵا و نێو ڕەگ و ژێر سێبەر و شێ و ساباتەكەی بەردەوامی بەژیانی بایۆلۆژی خۆیان دەدەن، جگە لەوەی بڕێكی زۆر لە دووەم ئۆكسیدی كاربۆن هەڵدەمژن كە بۆ كرداری ڕۆشنەپێكهاتن پێویستن، ئەو گازەی ڕۆڵی گەورە لە قەتیسبوونی گەرمی خۆر لە گلۆباڵدا دەبینێ.

ھەروەك چۆن دەوڵەتی توركیای داگیركار(٣١٤٤٠٠)درەختی زەیتونی لە عەفرینی خاكی ڕۆژئاوای كوردستان بڕییەوە و بوو بەهۆی سوتاندنی سێ بەشی زەوییە كشتوكاڵییەكان، كە بە١١هەزار هێكتار دەخەمڵێنرا, توركیا دارستانەكانی باشوری كوردستانیش دەسوتێنێ و درەختەكانی دەبڕێتەوە و ڕوبەرە سەوزاییەكانی لەناو دەبا.

ئەو هەڵمەتە ڕێكخراوە ترسناكەی توركیا, كە زیاتر لە یەك ساڵە بۆ بڕینەوەی درەختەكان, لە ڕێگەی سێ كۆمپانیا دەستی پێكردووە, بووە بەهۆكاری لەناوبردنی ڕوبەرێكی فراوان لە دارستانەكان و لە هەرسێ دەروازەی(خەفتانین – دووتازە – مزوری) لە خاكی كوردستان:
• دەروازەی یەكەم لە حەفتانین تا گوندی كەشان بە قولایی ١٢كم.
• دەروازەی دووەم لە گوندی دووتازە لە ناوچەی زاپ.
• دەروازەی سێیەم لە مزوری بۆ زناری كێستە و هرورێ و دشیشێ.
دەوڵەتی توركیا لە باكوری كوردستان تەنها بۆ دروستكردنی ڕێگا درەختەكان دەبڕێت. لە باشوری كوردستانیش هەموو درەختەكان دەبڕێتەوە, لە ڕێگەی سێ كۆمپانیاوە ئەنجامی دەدەت, دوو كۆمپانیا لە باكوری كوردستان و یەك كۆمپانیا لە باشوری كوردستان لە قەزای(زاخۆ).

ڕۆژانە لە نێوان (٣٥٠بۆ٤٥٠)تەن درەختی سروشتی خۆڕسك لە جۆری(بەڕوو) لە چیا و كوێستان و دارستانەكان, بەنوێترین ئامڕاز دەیبڕنەوە و بەگڵابە و مەكینە و عارەبانە لە خاكی باشوری كوردستانەوە, دەیانبەن بۆ (وان و گەڤەر و ئامەد و هەكاری و شرناخ) لە توركیا و دەیفرۆشن.

تاوانی بڕینەوەی درەختەكان, بەتەنها تاوانی لە ناوبردنی دارستانەكان نییە, بەڵكو قڕكردنی ژیانی گیانلەبەرانی كێوی و تەواوی زیندەوەرانە, بەتاڵانكردنی سروشتی كوردستانە. توركیای داگیركار بەم دەستدرێژییەی بۆسەر ژینگە و سروشت.

تاوانە ژینگەییەكانی توركیا بەگوێرەی یاسا نێودەوڵەتییەكان:
بەگوێرەی یاسا نێودەوڵەتیەكان دەستدرێژییەكانی دەوڵەتی توركیا، تاوانی جەنگ و تاوانی دژی مرۆڤایەتیە، چونكە وێرانكردنی بە بەرنامەی ژینگەی كوردستانە :
بەگوێرەی ڕێكەوتننامەی چوارەمی جنێڤ ساڵی١٩٤٩ مادەی٥٣ ،وە پرۆتۆكۆڵی یەكەمی پاشكۆی ڕێككەوتننامەكانی جنێف لەساڵی١٩٧٧ مادەكانی٣٥ و٥٤ و٥٥، ھەروەھا پەیماننامە نێودەوڵەتیەكانی تایبەت بەپاراستنی ژینگە لەوانە :
پەیماننامەی ساڵی١٩٧٦ تایبەت بەقەدەغەكردنی ھەركارێكی سەربازی یان دوژمنكاری بۆ تەكنیكی گۆڕینی ژینگە، پەیماننامەی ساڵی١٩٨٠ تایبەت بەقەدەغەكردن و سنورداركردنی چەكی كلاسیكی و ھەروەھا پرۆتۆكۆلی ساڵی١٩٩٩ پاشكۆی پەیماننامەی لاھای ساڵی١٩٥٤، ھەموویان جەخت لەوە دەكەنەوە كە پێویستە وڵاتان لەكاتی جەنگ و ململانێی چەكداری یان دەوڵەتی داگیركار لەكاتی داگیركردنی خاكی وڵاتێكی تر ژینگە و سەرچاوە سروشتیەكان بپارێزن و وێرانیان نەكەن و نەیانكەن بەئامانجی كردەوەی سەربازی.
مادەی ٨ برگەی ٢/ب/٤ لە پەیڕەوی ناوخۆی دادگای تاوانەكانی نێودەوڵەتیش ئەو كردەوانەی كەزیانێكی فراوان و درێژخایەن بەژینگەی سروشتی دەگەیەنن, بەتاوانی جەنگ ھەژماری كردون و سزای بۆ داناون و بكەرەكانی ڕوبەڕوی لێ پرسینەوەی سزایی دەكاتەوە.
هەروەها پێشێلكردنی ماددەی 33ی دەستووری عێراقیشە, كە باس لە فەراهەمكردنی ژینگەیەكی تەندروست و پارێزگاریكردن لە هەمەجۆری زیندەوەران كراوە وەك ئەركی دەوڵەت.
داوا لە توركیا دەكەین و بانگی گەلەكەمان و لایەنە پەیوەندیدارەكان دەكەین:
• داوا لە توركیا دەكەین ئۆپەراسیۆنە سەربازییەكانی لە خاكی كوردستان ڕابگرێت و بەردەوام نەبێت لە جینۆسایدكردنی ژینگەی كوردستان.
• بانگی گەلی كوردستان و بازرگانان دەكەین هەڵوێست وەربگرن و هەڵمەتی گەورەی بایكۆتی كاڵا و كەرەستەی توركی بكەن و چیتر بازرگانان نەبن بەهۆی سوتاندنی سروشت و لە ناوبردنی ڕوبەرە سەوزاییەكانی كوردستان, لە ڕێگەی بوژاندنەوەی بازاڕی توركیا.
• بانگی ئەو وڵاتانە دەكەین كە بەردەوامن لە هاوكاری سەربازی توركیا، هاوكاریەكانیان بۆ توركیا ڕابگرن.
• بانگی گەلەكەمان لە هەر چوارپارچەی كوردستان و تەواوی جیهان دەكەین دژی ئیكۆسایدی كوردستان هەڵوێست وەربگرن و جوڵەی شەقام دەستپێ بكەن.
• بانگی بێدەنگ نەبون و هەڵوێست ئەكەین لە چوار سەرۆكایەتیەكەی هەرێمی كوردستان و عێراق, نەتەوە یەكگرتووەكان و نوێنەریان لە عێراق، ئەنجومەنی ئاسایشی نێونەتەوەیی, ئەندامانی یەكێتی ئەوروپا, ڕێكخراوەكانی نێونەتەوەی و كومەڵگەی مەدەنی كوردستان و عێراق و جیهان, ڕێكخراوەكانی ژینگە لە كوردستان و عێراق و جیهان دەكەین, دژی جینۆسایدی ژینگەی كوردستان.
ڕێكخراوی سروشتی كوردستان – بۆردی باڵا