سەردێر

“هەرێم دەچێتە پاڵ توركیا”

خەڵك-سەعد مەلا عەبدوڵڵا گوڵپی

 

دوای لەكارخستنی حەیدەر عەبادی سەرۆكی وەزیرانی پێشووی عێراق لێكدرایەوە كە كار بۆ ڕێكخستنەوە و چارەسەركردنی گرژی و ئاڵۆزییەكانی ناوخۆی عێراق دەكرێت، بەڵام ئەوەی لە واقیعدا دەبینرێت كێشەكان زیاتر كەڵەكەبوونیان بەخۆیانەوە بینیوە و چاودێرانی سیاسیش ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن، عێراق بەرەو داڕوخانێكی خراپ هەنگاو دەنێت، هاوكات بەرپرسانی عێراقیش ئەوەیان نەشاردووەتەوە كە عێراق لە دۆخێكی خراپی سیاسی و ئابووریدایە و بە فشاری خۆپیشاندەرانی عێراقیش هەڵبژاردنی پێشوەختە كاری لەسەر كرا، بەڵام بەهۆكاری سیاسی و هونەری چەند مانگێك دواخرا.

مەرجەعیەتی شیعە مەیلی بەلای توركیایە

محەمەد بازیانی سەرۆكی سەنتەری هودا بۆ لێكۆڵینەوەی ستراتیژی بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، ئاڕاستەی عێراق گۆڕانكاری بەسەردا دێت بەتایبەت دوای ئەوەی وڵاتی سعودیە 500 ملیۆن دۆلاری بە موقتەدا و 500 ملیۆنیشی بە كازمی بەخشی وەكو یارمەتی، ئەم بەخشینەی سعودیەش لێكدەدرێتەوە كە عێراق بەرەو ئیمارات و سعودیە بڕوات یان بەپێچەوانەوە بەرەو توركیا هەنگاو دەنێت، چونكە هەموو هۆكارەكان نیشان دەدەن كە عێراق بەرەو توركیا دەڕوات، مەرجەعیەتیش زیاتر لەگەڵ ئەوەدایە نزیك نەبنەوە لە سعودیە، چونكە سعودیە شوێنی بەرهەمهێنانی سەلەفیەتە و لەوێوە ئاڕاستە دەكرێن، بەرەو عێراق كە ئەمە جێی مەترسییە بۆ ئێران، بەڵام توركیا ئەگەر تەماعێكی هەبێت ویلایەتی موسڵە، ئەویش لە ناوچە كوردییەكانە، لەبەر ئەوە مەرجەعیەتیش پێدەچێت لەگەڵ توركیا پەیوەندییەكانی بەهێزتر بێت.

وتیشی”كازمی ئاڕاستەی بەرەو دەوڵەتە عەرەبییەكانە، ئێرانیش ئەو ئاڕاستەیەی پێباش نییە، لەبەرئەوەی ئەگەر عێراق بچێتە لای وڵاتە عەرەبییەكان ئەو مەرجەعیەتەی بەدەستیەوەیەتی لەوانەیە لەدەستی بدات، ئێران لە عەقیدە دەترسێت، سۆفیگەرایەتی و شیعە نزیكیان هەیە، ئێرانیش پێی باشە عێراق لەگەڵ توركیا نزیك ببێتەوە، ئەم شیكردنەوەیەش بۆ سیاسییەكان و بازرگانەكان باشە”.

بەشێك لە چاودێرانی سیاسی ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن، هەرچەندە بە هۆی بوونی پەكەكە لە سنوورەكانی هەرێمی كوردستان، پەیوەندییەكانی نێوان عێراق و توركیا ناوەناوە ئاڵۆزی تێدەكەوێت، بەڵام عێراق لە توركیاوە نزیكتر ببێتەوە باشترە و زیاتر لە بەرژەوەندییەتی تاكو سعودیە، چونكە وەك خۆیان ئاماژەی بۆ دەكەن، توركیا جگە لەوەی هاوسنوورە لەگەڵ عێراق، بەهۆی ئەو پەیوەندییە ئابوورییەی لەنێوان عێراق و توركیادا دروست بووە، لە داهاتوودا سوودی زیاتری دەبێت بۆ عێراق.

محەمەد بازیانی لەو بارەوە دەڵێت: توركیا هیچ مەترسییەكی نییە بۆ سەر عێراق بەتایبەت بۆ سەر بەرژەوەندییەكانی شیعە، ئەگەر ترسێك هەبێت ویلایەتی موسڵە و توركیاش تموحی ئەوەی هەیە، ئەو شوێنانەی دوای ساڵی 1923 بگێڕێتەوە.

وتیشی”عێراق بەرەو سعودیە بڕوات، دیارە ئەو وڵاتانە بە ئاسانی لە عێراق دەرناچن، وەكو ئەوەی لە یەمەن هەیە”.

ئاشكراشیكرد، ستراتیژیەتێكی نوێی مەرجەعیەت هەیە كە گۆڕانكاری لە عێراق دروست دەبێت، ئەو پێنج ملیارەی توركیا بە عێراقی دەدات، یەكێكە لە هۆكارەكان و بەبێ سوود دەیداتێ و نرخی دۆلاریش كەم ببێتەوە بۆ 130 هەزار دینار.

 

عێراق بەرەو كۆنفیدڕاڵیەت دەڕوات

هەرچەندە لایەنە عێراقییەكان و هاوكات وڵاتانی جیهان بە گشتی دژایەتی ڕیفراندۆمی باشوری كوردستانیان كرد، بەڵام پێشتر جۆ بایدن سەرۆكی ئێستای ئەمریكا ئاماژەی بۆ ئەوە كردووە كە چارەسەری كێشەكانی عێراق بە دابەشبوونی چارەسەر دەبێ، ئێستاش هەندێك ڕووداو دروست بوون كە ئاماژەن بۆ ئەو میكانیزمە.

بازيانى وتیشی”ئاماژەیەكیتر ئەوەیە كە توركیا مەترسی نییە بۆ ئیسرائیل و پەیوەندیەكی تایبەتیان هەیە، بەڵام سوریا مەترسییە ئەگەر ئێران نزیك بێت لەو وڵاتە، لەلایەكیتریشەوە حكومەتی هەرێم دەستی كردووە بە دابەشكرنی مووچە و پێدەچێت لەگەڵ عێراق پێكنەیەن، ئەمەش ئەوەیە كە بایدن دەیەوێت كۆنفیدڕاڵی دروست ببێت، بەپێی یاساش هەرێم لەوانەیە بیەوێت كۆنفیدڕاڵیەت لەگەڵ توركیا دروست بكات، ئەوەشی سەركردایەتی بابەتەكە دەكات پارتییە، بەڵام بابەتێكی شاراوە هەیە لێرەدا تا ئێستا كەس نازانێت و نادیارە”.

 

هەرێم سنوورەكانی لەگەڵ توركیا ناهێڵێت

مەحەمەد بازیانی دەڵێت” كونفیدڕاڵیەت شتێكی ئیختیارییە و قەناعەت بە توركیا و كوردیش دەكرێت بۆ ئەو مەبەستە، ئاوی دیجلە و فوراتیش گرنگە و كوردستان دەتوانێت ئەو بەنداوانەی دەیكات كۆنتڕۆڵی بكات و كارتێكی فشاریش دەبێت بۆ ئیسرائیل و هیچكاتێك عێراق نابێتە مەترسی بۆ سەر ئیسرائیل، چونكە شەڕی ئاو زۆر گرنگە و ئێستا دەستیپێكردووە.

هەندێك پێشبینی دیكەش دەركەوتووە لە لایەن ئەمریكاوە بۆ هەرێم، بۆ نمونە ئەو لیوایانەی پێشمەرگە كە لەلایەن ئەمریكاوە ڕاهێنانیان پێكراوە پارتی و حكومەتی هەرێم ویستی مووچەكانیان ببڕێت، بەڵام لەسەری سەپاندن كە نابێت هیچ لە مووچەكانیان ببڕدرێت، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە ئەمریكا دەیەوێت بڕیارەكانی بەسەر هەرێمدا بسەپێنێت و بەدووری مەزانە لە داهاتوودا بابەتی دیكەش بسەپێنێت، ئەوە هەنگاوی یەكەمە و دەبێتە هۆی ئەوەی حكومەت ئەو دەستكراوەیە نەبێت تەنانەت تەحەكوم بە پێشمەرگەشەوە بكات، ئەمەش دەبێتە هاندەرێك كە لیواكانی دیكە تێكەڵی یەكتر بن.

راشیگەیاند ئەگەر حكومەتی هەرێم ئەو كارە نەكات، دەبێتەهۆی ئەوەی دوو جۆر پیێشمەرگە دروست بببێت، جۆرێكیان لایەنداری ئەمریكایە و لەژێر سێبەری ئەمریكایە و ئەوانی دیكەش ئەو پێشمەرگەیە كە دەیبینین، ئەمانە هەمووی ئاماژەیە بۆ ئەوەی ئەمریكا لە سەردەمی بایدن كۆمەڵێك شت ڕووبدات، ئەوەش پەیوەندی بە دۆستایەتی هەرێم و ئەمریكاوە نییە، بەڵكو ئەوان سەیری دواڕۆژ دەكەن و واقیعیانە كار دەكەن.

 

گۆڕانكاری سیاسی لە هەرێم ڕوودەدات

بەهۆی ئەو شەپۆلە ناڕەزاییەی لە هەرێم بوونی هەیە، ئەویش بەهۆی خراپی دۆخی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی، هاووڵاتیان چیتر متمانەیان بە هەڵبژاردن و بەڵێنی حزبەكانیش نەماوە، بۆ بەدیلێكی دیكە بگەڕێن.

سەرۆكی سەنتەری هودا بۆ لێكۆڵینەوەی ستراتیژی ڕایگەیاند، ئەو حزبانەی لە هەرێم بوونیان هەیە، ئەگەر حزبەكە تۆزێك قێزەون بوو، خەڵكێكی دیكە ئامادەن ببنە بەدیل، لە هەرێم زۆر هاوكاری ئەم حزبانە كرا و بواری زۆریان بۆكراوەتەوە، بەڵام نەیانتوانی حكومەت بەرن بەڕێوە، هەربۆیە بۆ بەدیلی تر دەگەڕێن، ئێستا بەدیلی دیكە هەیە لە گۆڕەپانەكەدا، چۆن دەیانهێننەسەر گۆڕەپانەكە دیار نییە.

وتیشی”ئەوەی نادیارە ڕۆڵی ئیسلامییەكانە كە ڕۆڵێكی زۆر لاوازە و هیچ حیسابێكیان نییە لە هاوكێشەكەدا، لەكاتێكدا دەبوو زۆر بە عاقڵانە بجوڵانایەتەوە، چونكە ئەو گۆڕانكاریانەی ڕوودەدات بەتایبەت كە دەوترێت بە ئاڕاستەی توركیا هەنگاو دەنرێت، ئەوەی دەمێنێتەوە گروپی شاسوار عەبدولواحیدن و كۆمەڵێك خەڵك لەپڕدا دەركەوتن وەكو موستەفا كازمی لەكاتێكدا كەس نەیدەناسی، بە دووری نازانم لێرەش كەسانێك دەركەون كە پێشتر هیچ بوونێكیان نەبووە”.