سەردێر

كۆتاییهاتنی ئایدز نزیكە

خەڵك- ئامەد حەسەن

30 ساڵ بەسەر وتارەكەی كوفی ئەنان ئەمینداری پێشووی نەتەوە یەكگرتووەكان تێپەڕدەبێت كە داوای پێشكەشكردنی هاوكاری كردبوو بە كۆمەڵگەكان بەتایبەت ژنان لەپێناو شەڕی ئایدز، ئێستاش هەنگاوەكان خێراتر دەكرێن بۆ كۆتاییهێنان بەنەخۆشییەكە.

رێكخراوی تەندروستی جیهانی لە رۆژی جیهانی ئایدزدا تیشكی خستووەتەسەر هەوڵەكان بۆ كۆتاییهێنان بە ڤایرۆسی ئێچ ئای ڤی و داوای زیاتركردنی چاودێری تەندروستی كردووە.

هەڵگرانی ڤایرۆسی ئێچ ئای ڤی ئێستا 37.9 ملیۆن كەسن بەپێی ئاماری رێكخراوی تەندروستی جیهانی، كە 21%یان نەیانزانیوە كە نەخۆشن.

تا ئێستا نەخۆشی ئایدز مەترسی دروستكردووە سەرباری پێشكەوتنی گەورە لە روبەڕوبونەوەیدا لەسەرەتای راگەیاندنیەوە لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكانەوە لە ساڵی 1988.

پسپۆڕان چارەسەری فراوان بۆ ئەم نەخۆشییە كە لە رێگەی خوێن و سێكسەوە دەگوازرێتەوە بە قورس دەزانن، بەڵام چاودێری و خۆپارێزی بە باشترین چارەسەر دەزانرێت.

دواین ئاماری نەتەوە یەكگرتووەكان بریتییە لە نزیكەی 38 ملیۆن توشبوو لە 2018 كە لەو ساڵەدا 770 هەزاریان مردوون و بەپێی ئامارەكان 24.5 ملیۆن نەخۆش بەرەو چارەسەر رۆیشتوون.

بەپێی ئامارەكانی بەرنامەی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ هەوڵەكانی نەهێشتنی ئایدز بەراورد بە ساڵی 1997 كە بەرزترین ئاماری توشبوو تۆماركراوە لە مێژوودا كە 3 ملیۆن كەس بووە، تا 2018 بە رێژەی 40% دابەزیوە.

لە 2010وە رێژەی توشبوون 16% كەمیكردووە، رێژەی توشبوونی منداڵان 41% كەمیكردووە، حاڵەتەكانی مردن لە 2004ەوە بە رێژەی 56% كەمیكردووە، كە لەو ساڵەدا بەرزترین رێژەی مردن تۆماركراوە كە بریتی بووە لە 1.2 ملیۆن مردوو بە ئایدز.

رێژەی 95%ی توشبووان لە ئەوروپای خۆرهەڵات، ئاسیای ناوەڕاست، رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكوری ئەفریقایە.

دابەزینی رێژەی توشبوون لە جیهاندا كاریگەری نەبووە لەسەر ناوچەی خۆرهەڵاتی ئەوروپا و ئاسیای ناوەڕاست، لەوێ رێژەكە لە 2018 بە رێژەی 29% زیادیكردووە و لە 10% لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكوری ئەفریقا زیادیكردووە.

هۆكاری توشبوونی نەخۆشییەكە كە سێكسە، بووە بەهۆی نەخۆشییەكە بشاردرێتەوە و باس نەكرێت، ئەمەش بەهۆكاری سەرەكی زیاتر بڵاوبونەوەی دادەنرێت بەتایبەت لە وڵاتانی عەرەبیدا.

ڤایرۆسەكە دەكرێت بۆ ماوەی ساڵانێكی زۆر لە جەستەدا بمێنێتەوە بێ دەركەوتنی هیچ نیشانەیەكی نەخۆش لەسەر كەسەكە، ئەمەش قۆناغی زۆر مەترسیدارە و هۆكاری گواستنەوەیەتی بە ئاسانی و بڵاوبونەوەی بێ زانین.

نەتەوە یەكگرتووەكان 2030 دیاریكردووە بۆ كۆتایهێنان بە ئایدز، ئەمە ئامانجێكی خوازراوە، داوای هەوڵ و هاوكاری گەورە دەكرێت، لە نامەیەكی ئەنتۆنیۆ گۆتێریش سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان.

پێش 2030 ئامانجێكی دیكە هەیە، ئەویش ئاشكراكردنی رێژەی 90%ی توشبووانە بە ئایدز و گەیشتنیانە بە دەرمانی دژە ڤایرۆس، بەكارهێنەرانی دەرمانەكەش هیچ نیشانەیەكی نەخۆشیان لێ دیار ناكەوێت.

هەرچەندە ئەم ئەنجامە لەم ساڵدا قورسە، بەڵام ئامارەكان هاندەرن كە نزیكبونەوە هەیە لە ئامانجەكە، 79%ی توشبووان بە نەخۆشییەكەیان زانیوە، ئامانجی دووەم گەیشتنە بە چارەسەر تا ئێستا لە سنوری 62%ە، ئەوانەی نەخۆشن ژمارەیان 53% تێپەڕناكات.

ئەم ژمارانە پێشكەوتنی بەرچاون لە شەڕی ئایدزدا بە كاریگەری دەرمانی دژە ڤایرۆس كە نیوەی توشبووان نەگەیشتوون بە نەخۆشی.

هەندێك وڵاتی وەك سویسرا، ئوسترالیا، بەریتانیا، دانمارك، سوێد، هۆڵەند، نزیكبوونەوە لە ئامانجەكە، بەڵام تا ئێستا بۆ وڵاتانی دیكە قورسە بە تایبەت 18 وڵاتی ئەفریقی.

تا ئێستا توێژینەوە و ئەزمونەكان بەردەوامن بۆ گەیشتن بە دەرمانێكی چارەسەری كۆتایی بۆ ئایدز بەڵام تاكو ئێستا بەو ئەنجامە نەگەیشتوون.

ئایدز سەرەتا لە پێنج پیاودا دۆزرایەوە لە حوزەیرانی 1981 لە لوس ئەنجلوس لە ویلایەتی كالیفۆرنیا لە ئەمریكا و وەك پەتایەكی جیهانی لە 1988 راگەیەنرا.
سەرچاوە/ الجزیرە