سەردێر

چا لە خواردنەوەی شاهانەوە بۆ هەمووان

black tea

خەڵك- ئامەد حەسەن

چ دەخۆیەوە؟ چا یان قاوە؟ ئەو پرسیارەی لە هەموو شوێنێكی دنیا دەكرێت، ئەم دوو خواردنەوەیە بوونە خاوەنی جەماوەرێكی بێسنور لە جیهاندا.

چا لە دوای ئاو بە دووهەم خواردنەوە دادەنرێت كە لە زۆرینەی جیهان لە چینەوە بۆ بەریتانیا، لە توركیاوە بۆ مەغریبە، هەر شوێنە رێگای خۆی هەیە بۆ ئامادەكردنی، تێكڕای بەكارهێنانی چا لە 2018 دا 5.80 ملیۆن تۆن بووە.

بەپێی سەرچاوەكان لە 2727ی پێش زاین چا بە رێكەوت لەلایەن ئیمپەراتۆر شین نونگ لە چین دۆزراوەتەوە، كە بە رێكەوت گەڵایەكی داری چا بەربووەتەوە و لەلایەن ئیمپەراتۆرەوە بەكارهێنراوە وەك خواردنەوە و دواتر بووە سیمبولێكی چینی و دواتر بە بازرگانی گواستراوەتەوە بۆ سەرانسەری جیهان.

“جەنگی چا” چیرۆكی دزینی گەڵای چایە لەلایەن سیخوڕی بەریتانی رۆبەرت فۆرچن لە سەدەی 19 و چاندنی لە هیندستان، لەو كاتەوە بەریتانیا پشت بەستنی بە چای چینی كۆتایی پێهێنا.

چیرۆكەكە قەبارەی گرنگی جیهانی بە چا دەردەخات كە رووەكێكی ئەفسوناویە لە چینەوە بۆ هەموو جیهان لە دوای چین بۆ هیند، دواتر بۆ زیاتر لە 35 دەوڵەت بە كاری 13 ملیۆن كەس و بەرهەمی جیهانی زیاتر بەهاكەی لە 16.6 ملیار دۆلارە بەپێی رێكخراوی خۆراك و كشتوكاڵی سەر بە نەتەوە یەكگرتووكان.

لە خواردنەوەی پاشایەتیەوە بۆ خواردنەوەی جەماوەری

چا لە كاتی دەركەوتنیەوە لە چین بە كۆمەڵێك قۆناغدا گوزەری كردووە، پێش ئەوەی ببێتە خواردنەوەیەكی سەرەكی لە جیهان لە پاڵ قاوەدا، كە ئێستا دەخورێتەوە بە رەش و سەوزیەوە، زۆرینە نازانن كە پاشایەكانی چین سەرەتا خواردویانەتەوە، لەسەرەتادا گەڵای چا كە ناوی كامیلیای چینی بووە راستەوخۆ خراوەتە ئاو، كە دۆزەرەوەكەی ئیمپەراتۆر شین نونگ كردویەتی، بەڵام لەگەڵ تێپەڕینی كات تەكنیكی ئەم رووەكە ئەفسوناویە پێشكەوتووە، تەنانەت لە رێگای وشككردنی و هەڵگرتنی تا باشترین بەرهەم بدات.

پێشتر لە سەردەمی شا هان لە نێوان 206 بۆ 220ی پێش زاین رووەكی چا وەك چارەسەری پزیشكی بۆ چەندبوارێك بەكارهاتووە لەوانە زاڵبوون بەسەر خەو و زیادبوونی چكالاكی مرۆڤ بۆ ماوەیەكی درێژ، سەرەتا نرخی بەرز بووە بەهۆی ئەوەی لە ناوچەی سیشوان و یوانی شاخاوی كراوە پێش گواستنەوەی بۆ پایتەخت كە ئیمپەراتۆر بۆ چێژ بینین بەكارهێناوە.

لەسەردەمی شا تانگ بەكارهێنانی چا گۆڕانكاری بنەڕەتی بەسەردا هاتووە لە ساڵانی 618 و 907ی زاینی بەتایبەت كە بوزییەكان بەكارهێنانیان زیاتركردووە.

شۆڕشێك لە چاندنی داری چادا كراوە لە چەند ناوچەیەكی چین، بەرە بەرە بووە بە خواردنەوەیەكی تایبەتی دەوڵەمەندەكان، دواتر بۆ هەموان، دواتر چووەتە ژیانی رۆژانەی چینییەكان، دواتریش وەك بەكارهێنەرێكی پزیشكی سودی لێوەرگیراوە و دواتر لەناو خێزان و لەنێو هاوڕێیاندا خوراوەتەوە و دواتریش بووەتە رەمزێكی گەلی چینی.

گەشتی چا

ساڵانێك چا لە چین گیری خواردبوو، دواتر گۆڕانكاری كرا لە رێگای دروستكردن و ئامادكردنەوەی لە ناوچەیەكەوە بۆ ناوچەیەكی دیكە.

چای سەوز رێگەی ئامادەكردنی بریتییە لە وشكردنەوەی گەڵاكانی لە جۆری كامیلیای چینی، چای رەش و سوریش هەیە، نمونەی تری چای سپی هەیە كە وەك چارەسەر بەكاردەهێنرێت، لە هەندێك شوێنیش گەلای چا تێكەڵ دەكرێت لەگەڵ رووەكی بۆن وەك گوڵی یاسەمین.

گەیشتنی چا بە ئەوروپا و ئەمریكا

لە سەدەی 17 چا گەیشتە ئەوروپا لە رێگای بازرگانی، یەكەم سندوقی چا گەیشتە هۆڵەندا لە ساڵی 1606، كەشتی دوتچ ئێست یەكەم بوو لە مێژوودا چای چینی گەیاندە بەندەرەكانی خۆرئاوا، چا سنورەكانی ئەوروپای بڕی گەیشتە ئەمریكا لە 1680 ، بەخێرایی بووە خواردنەوەیەكی باش لە ئاستی قاوەدا دانرا.

كاتێك چا گەیشتە بەریتانیا لە 1653 گۆڕانكاری گەورەی بەسەرداهات، چای ئینگلیزی بەرهەم هات كە پێشتر لە سەر خاكی بەریتانی بەرهەم نەهاتبوو، بەڵام ئینلگیز هێزەكەی قۆستەوە لە 1830 لە گەشەدان بە چای كامیلیا لە ناوچەكانی باشوری خۆرهەڵاتی ئاسیا لەو وڵاتانەی داگیریان كردبوون، لەسەرویانەوە هیند و سیلان كە ئەمڕۆ بە سریلانكا ناسراوە.

رۆبەرت فۆرچن ‌و دزینی چا

زانای بواری رووەكناسی ئیسكۆتلەندی رۆبەرت فۆرچن لە سەدەی 19 بووە یەكەم سیخوڕی پیشەسازی مێژوو، توانی گەڵای چا بدزێت لە چین و لە هیند بیچێنێت لە پێناو هاوردەنەكردنی لە چینەوە، كاتێك جەنگی ئیمپەراتۆری بەریتانی و چین هەبوو كە بە جەنگی ئەفیۆن ناسرابوو كە پێشتر بەریتانیا پشتی بە هاوردەكردنی چا لە چینەوە دەبەست كە نرخەكەی زۆر گران بوو.

هیندستان گەیشت بە بەرهەمی چای چینی كە بریتانیا پەرەی پێدا لە سەر خاكەكەی سەرباری بەرهەمهێنەر و بەكارهێنەری قاوە بوو، بەڵام كۆمپانیای خۆرهەڵاتی هیندی بریتانی ژمارەیەك زەوی گۆڕی بۆ بەرهەمهێنانی چا كە خواستی زۆری لە بەریتانیا لەسەر بوو و دواتر لە زۆر وڵاتی جیهان.

ئەمڕۆ هیندستان دووەم دەستی كاری بەرهەمهێنانی چایە، كە 3.5 ملیۆن كەسە بە پێی راپۆرتی رێكخراوی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان فاو، هیند دووەم وڵاتی بەرهەمهێنانی چایە دوای چین، دووەم بەكارهێنەریشە بە رێژەی 20%ی جیهانی.

بەشێكی زۆری بەرهەمی چای هیند بۆ ناوخۆیەتی كە دەگاتە 256 هەزار تۆن لە 2018، ناسراوترین جۆرەكانی چا لە چیاكان هیمالایا دەچێنرێت لەوانە دارجلینگ، ئاسام و نیلجیریس.

هیند چای رەش و سور هەناردە دەكات كە پێشەنگی جیهانە، كۆمەڵگای هیندی گۆڕانكاری گەورەی كردووە لە بەكارهێنانی چا، رۆڵی هەبووە لە كەمكردنەوەی هەژاری، ئاسانكاریكردووە لە ئاسایشی خۆراك لە رووی داهاتەكەیەوە.

چای رەش

چین وەك گەورەترین بەرهەمهێنەر و بەكارهێنەری چا لە جیهاندا ماوەتەوە، بەرهەمەكەی 2.6 ملیۆن تۆن بووە لە 2018، بە رێژەی 43%ی بەرهەمی جیهانی و 40%ی بەكارهێنەری بەرهەمی جیهانیشە بە تەنها، چین بەرهەمهێنانی چای سەوزی قۆرخكردووە بەرهەمی دەگاتە 80%ی پێویستی جیهان لەم جۆرە.

چین دووهەم هەناردەكاری چایە لە دوای كینیا كە دووەمیان گەورەترین سەرچاوەیە و 80%ی بەرهەمەكەی بۆ دەرەوەیە، ئەم وڵاتە ئەفریقییە قۆرخكاری ئاسیایی لەم رووەوە شكاندووە، بە كەشوهەوا و خاكە گونجاوەكەی، كە تایبەتمەندی بە چا بەخشیوە بە تایبەت لە جۆرە رەشەكەی كە پێشەنگی جۆرەكانی ترە و كینیا هەناردەی دەكات.

سریلانكا لە 1839 چووە نێو چاندنی چاوە، دواتر گەشەی پیدا ئەوكاتەی داگیركراوی بەریتانیا بووە بە ناوی سەیلان.

سەرباری بچوكی قەبارەی توانی وەك پێنجەم بەرهەمهێنەری چا دەربكەوێت، وەك سێهەم هەناردەكار بە توانای هەناردەی 282 تۆن لە ساڵی 2018 دەربكەوێت، بووەهۆی باشكردنی داهاتی نزیكەی 400 هەزار كەس لە جوتیاران و نزیكەی دوو ملیۆن كەس دەژین لەسەر پیشەسازی چا كە نزیكەی 10%ی دانیشتوانە.

توركیا لە ناوەڕاستی سەدەی رابردوو دەستی بە چاندنی چا كرد ‌و چووە پاڵ كینیا و ئەرجەنتین كە تازە چونە ناو ئەو پیشەسازیەوە.

چا خواردنەوەیەكە زۆر داواكاری لەسەرە لە جیهاندا لە دوای ئاو، جۆرەكانی زۆرن، زۆرینەی وڵات لە بەرهەمهێنەرەكانەوە بە چەندین نرخ هاوردەی دەكەن لەگەڵ ناو بازرگانییەكانی لەكاتی هاوردەكردنیدا.

لیژنەی نێودەوڵەتی چا دەڵێت لە جیهاندا لە 2018 زیاتر لە 700 ملیۆن لیتر چا بەكارهاتووە، چاوەڕێ دەكرێت لە 2021 بگاتە 800 ملیۆن لیتر لە رۆژێكدا، تێكڕای بەهای بازاڕی چا لە 2018 بریتی بووە لە 52 ملیار دۆلار، لە 2026 نزیك دەبێتەوە لە زیاتر لە 81 ملیار دۆلار.

لە وڵاتانی عەرەبی ئیمارات گەورەترین هاوردەكاری چایە بە بەهای 323 ملیۆن دۆلار، دواتر میسر بە 318 ملیۆن، سعودیە 252 ملیۆن، مەغریب 220 ملیۆن دۆلار، لە رووی بەكارهێنانی تاكەوە سعودیە و كوێت لە پێشەوەن بە 1.2 كیلۆگرام بۆ كەسێك لە 2020، دواتر مەغریب بە 1 كیلۆگرام بۆ كەسێك و كەمتر لە كیلۆیەك بۆ كەسێك لە میسر، زۆرینەی وڵاتانی عەرەبی پێوانەی جیهانیان تێپەڕاندووە لە ساڵێكدا كە رێژەكەی 0.2وە.

ئاستەنگی كەشوهەوا

چا كەشوهەوایەكی گونجاوی دەوێت لە درێژی وەرزی باران بارین، لەگەڵ خاكێكی باش و گواستنەوەی بۆ ناوچەی دیكە قورسە.

لە زۆرینەی شوێنەكان چەندین كەرەستەی كیمیایی بەكاردێت كە زۆر جار لە پێوەرەكانی یاساكانی بەكارهێنان دەرچووە، جۆری دیكەی چاش دەركەوتووە لە چین كە بازاڕكاری بۆ دەكرێت لە جیهانی عەرەبی بەڵام قەدەغەیە لە ئەوروپا.

چا پێشوازییەكەی بە رێكەوت نییە، بەڵكو خواردنەوەیەكی چالاكبەخشە، سەرباری چێژ دەبەخشێت بە سفرە و خوان و سودە تەندروستییەكانی كە چەندین توێژینەوە سەلماندویانە بەتایبەت لە بواری دژە ئۆكسید و ئیلتیهاباتە ‌و لە یارمەتیدانی لە بەرنامەی پارێزی و كەمبوونەوەی كێشیش.

چا لە هیند نرخەكەی گەیشتووەتە خەیاڵی كە 1850 دۆلارە بۆ كیلۆیەك لە چای جۆری دارجلینگ، بڕێكیش لە جۆری چای ئاسام لە یەكێك لە زیادكردنەكاندا لە هیند فرۆشرا بە 2 هەزار دۆلار بۆ دوو كیلۆ، 10 جۆری چای دەگمەن لە جیهاندا نرخەكەیان 170 دۆلارە بۆ كیلۆیەك.

چای جۆری داهۆنگ باوی چینی باشترین جۆری چای جیهانە، لە 2002 بڕی 28 هەزار دۆلار دراوە لە بەرامبەر 20 گرام لەم چایە كە نرخەكەی 30 جار نرخی زێڕی تێپەڕاندووە.