سەردێر

خۆشناوەتی، مێژوویەکی هەزار ساڵە

خەڵک

خۆشناوەتی دەڤەرێكی فراوانەوە و لە باكورییەوە بە گوندی مەلەكان دەستپێدەكات، لە باشوریەوە بە دەربەندی (گۆمەسپان) كۆتایی دێت، خۆرهەڵاتیشی ناحیەی سەروچاوە و خۆرئاواشی گوندی (زیارەتی مەلازادانە).

خۆشناوەتی لەچەند دۆڵێك پێكهاتووەو بەهۆی فراوانی ناوچەكەشەوە بەسەر چوار قەزادا دابەشبووە، دۆڵی مەلەكان كە سەر بە قەزای سۆران و دۆڵی بالیسان سەر بە قەزای شەقڵاوە، دۆڵی سماقوڵی سەر بە قەزای كۆیەو دەڤەری بێتواتەش سەر بە قەزای رانیەیە، كە هەر یەك لەو دۆڵانەش چەندین گوندی تێدایە.

خۆشناوەتی ناو و مێژوو

بە هۆی فێنكی و لە باری كەشوهەواكەی، دەڤەری خۆشناوەتی بۆ بەرهەمهێنانی كشتوكاڵ و ئاژەڵداری و بواری گەشتوگوزار زۆر لە باربووە هەر بەهۆی ئەمەشەوە ئەم ناوەیان لێناوە كە لە دوو وشە پێكدێت، (خۆش) لەگەڵ (ناو) كە لێرەدا ناو بە مانای ناوچە دێت واتە (ناوچەیەكی خۆش) پاشان پاشگری (ەتی) بۆ زیادكراوەو بۆتە خۆشناوەتی واتە(شوێنی نیشتەجێبونێكی خۆش)، هەڵبەتە ئەمە رایەكەو رای جیاوازیش لەو بارەیەوە هەیە.

مێژووی دروستبوونی دەڤەری خۆشناوەتی، دەگەڕێتەوە بۆ هەزاران ساڵ لەمەوبەر وەك هەندێك سەرچاوەی مێژوویی باسی لێوەدەكەن.

دەوترێت لە بالیسان (كە ئێستا یەكێكە لە ناحیەكانی ئەو دەڤەرە) دەوڵەتێكی بەهێز هەبووە، كە پێی وتراوە (دێگە) كە لە ئێستاشدا لە خوارووی بالیسان گردێك بەوناوە ماوەو كاتی خۆی شای ئەو وڵاتە قەڵایەكی لەوێ‌ دروستكردوە بەناوی قەڵای (دێگە شا)، هەر بە پێی بیروڕای یەكێكی تر لە مێژوونووسە بیانییەكان ساڵی (1820) سەردانی ئەو دەڤەرەی كردووە، لە كتێبەكەیدا دەڵێت” خۆشناوەتی لە یەك هۆزی گەورە پێكهاتوە كە(2000) خێزان بوون، لە (100) گوندی ئەو دەڤەرە ژیاون و بەرەبەرە گەشەیان كردوە.”

خۆشناوەتی لە بنچینەدا لە یەك هۆزی سەرەكی پێكهاتووە، بەڵام (100) ساڵێك لەمەوبەر، بنەماڵەیەكی بەدەسەڵاتی كورد كە (ئەمبێز بەگ) سەركردەو میریان بووە، لە رۆژهەڵاتی ئێرانەوە هاتوون بۆ ئەو دەڤەرە و دەڤەرەكەیان داگیر كردوەو بارەگاو دەسەڵاتی  سەرەكی خۆیان لە گوندی(هەرمك) دامەزراندووە.

(ئەمبێز بەگ) هۆزی خۆشناوەتی بەسەر سێ تیرەدا دابەشكردووە، هەر تیرەیەكیشی داوەتە دەست كوڕێكی و ناوچەیەكی بۆ دیاریكردوون بۆ ئەوەی سەرپەرشتی ئەو تیرانە بكەن، تیرەی (پشتگەلی) كە میرانی رەشید بەگ سەرپەرشتی كردووە و سنورەكەی لە قوڵپی (سەروچاوە) تاوەكو گوندی (چیوەی) گرتۆتەوە و بارەگا سەرەكیەكەی بێتواتە بووە.

تیرەی (میر یوسف) كە ئەنوەر بەگی بالیسان سەرپەرشتی كردووە و سنوری دەسەڵاتەكەی لە گوندی (شیرە) وە تا گوندی (ئەشكەفتە)ی گرتۆتەوەو بارەگا سەرەكیەكەی بالیسان بووە.

تیرەی سێیەم پێیان وتراوە تیرەی(میرمەحمەری) كە عوسمان بەگی شەقڵاوە سەرپەرشتی كردوون، بارەگای سەرەكی ئەو تیرەیەش لە شەقڵاوە بووە.

 پێكهاتەی خۆشناوەتی

خۆشناوەتی لە چەند دۆڵێك پێكهاتووە، كە هەر یەكەیان مەودایەكی زۆرە و درێژ بوونەتەوەو گرنگی تایبەتی خۆیان هەیە و چەندین رووبار و داری بەردار و رەز و زەوی كشتوكاڵی تێدا هەڵكەوتووە وەك دۆڵی بالیسان كە بە گوندی (خەتێ‌) دەست پێدەكات، لەو گوندەوە سەرچاوەیەكی ئاو هەڵدەقوڵێت و روباری خەتێ‌ دروست دەكات، كە درێژ دەبێتەوەو دواجار دەڕژدەێتە دەریاچەی دوكانەوە و پانتاییەكی زۆری زەوی بەراو دەكات، باكور و باشوری ئەم دۆڵەش بریتییە لە دوو زنجیرە چیای درێژ، یەكەمیان لە باكوری رۆژهەڵاتیەتی كە زنجیرە چیای (ماكۆكە) و لە كۆتایی شارۆچكەی حاجیاوە دەست پێدەكات و درێژدەبێتەوە تا دەگاتە زنجیرە چیای كۆڕەك لە نزیك ناحیەی خەلیفان، ئەوەی دووەمیانن لە نزیك قەمتەرانەوە دەست پێ‌ دەكات تا دەگاتە چیای (سپیلك)، بە درێژایی ئەو زنجیرە چیایانە چەندین چیا هەیە كە  هەریەكەیان ناوی خۆی هەیە و لە هەریەك لەو چیایانە چەندین داری بەرداری سروشتی هەیە، وەك (داربەڕوو، مازوو، كرۆسك، دارەبەن، گۆیژ، بلاروك تەوسك- سۆرك)

سەرچاوەی ئابوری

بەهۆی لە باری كەشو هەواو بوونی لەوڕەگەی زۆر لە خۆشناوەتی مەڕو بزن ئاژەڵێكی زۆر تاوەكو ئێستاش بەخێو دەكرێن، هەروەها خەڵكەكەی بە رەزگەری و هەنگەوانی و جۆرەها پیشەی ترەوە سەرقاڵن و بەهۆیەوە بژێوی ژیانیان پەیدادەكەن، سروشتی ناوچەكەش وا هەڵكەوتوە كە هەر گوندەو بە بەرهەمهێنانی شتێكەوە ناوبانگی دەركردوە، بۆنمونە گوندی (شێخوەسان و خەتێ‌) بە رەزی ترێی دێمەكار، زێوە بە هەنار، هەرتەل بە گوێز و هەنار، مەلەكان بە گوێز، سەردۆڵ بە بنێشتە تاڵ، بێراوە بە چەقەلەباوی و… هتد ناویان دەركردوە.

شۆڕش و بەرەنگار بوونەوە

بە درێژایی مێژوی خۆشناوەتی خەڵكی ئەو دەڤەرە بەشداری شۆڕش و خەباتیكردوە، لەسەردەمی عوسمانیەكان وەكو ناوچەكانی تری كوردستان ئەو ناوچەیە كەوتەوتە ژێر دەستی ئیمپراتۆریەتی عوسمانەیەكان، لە شۆرشەكانی شێخ مەحمود و ئەیلول و شۆشی نوێ‌ دا خەڵكەكەی بەشدارییەكی بەرچاویان كردوە و لەو پێناوەشدا چەندین رۆڵەیان بووەتە قوربانی و لەو رێگەیەدا گیانیان بەختكردووە.

لەسەردەمی بەعسدا بەشێكی زۆری ئەو ناوچەیە لە ژێر دەسەڵاتی هێزی پێشمەرگەدا بووە تاوەكو رۆژی 16 /4 /1987 لەلایەن رژێمی بەعسەوە بۆ یەكەمجار چەكی كیمیاوی لە گوندی شێخ وەسان و بالیسان و چەند گوندێكی تری ئەو دەڤەرە تاقیكرایەوە و بە هۆیەوە سەدان كەس شەهید و برینداربوون و تاوەكو ئێستاش ئاسەواری ئەو كیمیابارانە بەسەر زۆربەی هاووڵاتیانی ئەو دەڤەرەوە هەرماوە.

 ئاشی ئاو

لەكاتی خۆیدا لەزۆر لەناوچەكانی كوردستاندا ئاشی ئاو بەكارهێنراوە، كە لەگەڵ گۆڕانی سەردەمدا ئەوانیش نەمان، بەڵام تائێستا لە چەند شوێنێكی خۆشناوەتی ئاسەواری چەندین (ئاشی ئاو) ماونەتەوە، لەوانە لە گوندی(زێوە) و گوندی(روبارە) ی خۆشناوەتی كە بۆ هاڕینی دانوێڵەكانیان هاووڵاتیانی تەواوی گوندەكانی خۆشناوەتی هاتوونەتە ئەو گوندانەو سوودی زۆریان لێوەرگرتوە.

ئەو ئاشانە زۆربەیان لەلایەن وەستا (ئەحمەدی شیرە) دروستكراون كە پێكهاتەی ئەو ئاشە ئاوانە بریتی بوون لە دو تەوقی ئاسنی شێوە دەستاڕ، یەكێكیان لەسەر بنكەیەكی داری تەختی بەهێز بەهۆی راگرێكی بەهێزەوە راگیركراوە، ئەوی تریشیان لەسەر تەوقی یەكەم دانراوەو هەردوكیشیان بە ئاسنێكی شێوە باریەوە بەهۆی كونی ناوەڕاستیانەوە بەیەكەوە و تەوقی دووەم بەپەروانەی دەرەوەی ئاشەكە بەستراونەتەوە،  ئەو پەروانەیەش بەهۆی هاتنە خوارەوەی ئاوێكی بەتەوژم كە لە شوێنێكی بەرزەوە بەسەریدا بەربۆتەوە بەتوندی سوڕاوەتەوەو بەهۆشیەوە دەستاڕی سەرەوەی ئاشەكە (تەوقی دووەم ) بە خێرایی سوڕاوەتەوەو دانەوێڵەی كردوە بە ئاردو هەوەها نیسك و ساوەر و كلۆی خوێی لێكردوە كە ئەو كات عەرەبەكان لە عەرەبستانەوە بە حوشتر هاتوون(خوێ‌) یان بە شێوەی كلۆ بە خەڵكی ئەو دەڤەرە فرۆشتوە.

جولەكەكان لە خۆشناوەتی

هاو ژیان لەگەڵ خۆشناوەكان ژمارەیەك لە جوولەكانیش كە چەند بەرە بابێك بوون بەناوی (موشێ‌ و عەزێ‌ ……)كە لە ئەسڵدا كوردبون لەودەڤەرە ژیاون، بەتایبەت لە گوندی(هەرمك و بێتواتە) لە ژێر ئەمری سەرۆكەكەیان كە پێیان وتوە(مالم) كارەكانیان رامكردوە، ئەو جولەكانە هەروەك هاوڵاتی دەڤەرەكە باسی دەكەن زۆر دەوڵەمەند بوون و پیشەیان دروستكردنی قوماشی ژنان و رانك و چۆغی پیاوان و(خم) بوە كە جۆرە دەرمانێك بوە بۆ رەنگكردنی قوماش دروستیان كردوەو بەكاریانهێناوە و فرۆشتویانە، لە نێوان ئەوان و موسڵمانەكان پەیوەندی ژن و ژنخوازی درووستبوە، جولەكەكانی ئەو دەڤەرە هەستی پێشبینییان زۆر بە هێزبووە بۆنمونە پێش مانگ گیران وتویانە كە مانگ دەگیرێت و قسەكەیان هاتۆتە دی و مانگ گیراوە!.

ماوەیەك لەپێش پێكهێنانی دەوڵەتی ئیسرائیل جولەكەكان  ئامادەكارییان كردووەو لە كۆتایی چلەكانی سەدەی رابردوودا،  بەتەواوەتی ناوچەی خۆشناوەتیان بەجێهێشتوە.