سەردێر

پردی دەلال، مێژوویەكی نادیار و شوێنەوارێكی گرنگ

خەڵک

پردی دەلال یەكێكە لەو شوێنەوارە دێرینانەی كە تائێستا بووە بەجێگەی سەرنجی خەڵكانی ئاسای و مێژونوسان و كەسانی ئەكادیمی لە بواری شوێنەوار ناسیدا، چونكە ئەم پردە لەڕوی شكڵ و كاری ئەندازەییەوە زۆر سەرنج ڕاكێشە، هەروەها لەڕوی مێژوییەوە نەتوانراوە ساغ بكرێتەوە و نازانرێت مێژوەكەی بۆكەی دەگەڕێتەوەو كێ‌ دروستی كردووە.

پردی دەلال لەشاری زاخۆی سەربە پارێزگای دهۆكە، دەكەوێتە ڕۆژهەڵاتی شاری زاخۆوە، درێژی پردەكە(114) مەترە و پانیەكەی (4.70) سانتیمە و بەرزیەكەی(15.50) سانتیمە، ئەم پردە لە(پێنج قەوس) پێك دێت و ئەو قەوسانە ئاویان پێدادەڕوات و  قەوسی ناوەڕاستیان لە ئەوانی تر گەورەترە.

ناوی پردی دەلال

چەندین ناو بۆ ئەم پردە دانراوە و دیارترینیان (پردی دەلال، پردی مەزن، پردی عەباسی)، بۆ هەریەكێك لەم ناوانە قسەو باس و چیرۆكێك هەیە لەناو خەڵكی شاری زاخۆدا.

سەبارەت بە ناوی دەلال دەڵین ئەو پردە ڕووی دەرەوەی زۆر جوان و سەرنج ڕاكێشە بۆیە پێیان گوتووە پردی دەلال، هەروەها لەڕووی قەبارەو ئەندازەییەوە گەورە بووە بۆیە پێیان گوتووە پردی مەزن، لەبارەی پردی عەباسیەوە دەڵین هی سەردەمی عەباسیەكانە.

مێژوی دروست بوونی

لەگەڵ ئەوەی سەچاوەیەكی مێژوی ئەوتۆ نیە لەسەر دروستبوونی، مامۆستایانی زانكۆ و نوسەران و ڕۆشنبیران و شوێنەوارناسان ڕای جیاوازیان لەسەری هەیە و (دكتۆر زرار سدیق) مامۆستای بەشی مێژوو لە زانكۆی دهۆك دەڵێت؛”لەڕۆژگاری كۆندا دەربازبوون لە ڕووباری خاپوور ئاستەم بووە لەبەر ئەوە لەكۆنەوە خەڵكی هەوڵی ئەوەیان دەدا لەو ڕووبارە بپەڕنەوە و بڕۆن بۆ میزۆپۆتامیای سەرو، من ئەوەندەی ئاگاداربم بۆ پێش سەردەم ئیسلام دەگەڕێتەوە، لەكۆنترین بەڵگەكانی سەدەكانی ناوەڕاستدا هاتووە گەڕۆكێكی موسڵمان بەناوی(المیقدسی) هاتووەتە ئێرەو باسی ئەو پردەی كردووە و پێی دەڵیت(قەنتەرە)، كە لەڕاستی دا قەنتەرە بووە و خەڵك و سەرباز لێی دەبازبووە و هاتووچۆیان لێوە كردوە، ئەم ئاماژەیە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی (٤)كۆچی”.

هەروەها مامۆستا سەعید سدیق زاخۆی لەم بارەوە وتوویەتی؛ “من شتم زۆر كۆكردۆتەوە لەسەری بەڵام هیچ سەرچاوەیەكی دروست نیە بۆ دیاریكردنی مێژووەکەی و هیچ وێنەیەكیش نیە تا مرۆڤ لێكۆڵینەوەی لەسەربكات، بەڵام ڕێكەوتنێك هەیە كەوا بگەڕێتەوە بۆ سەردەمی پێش لەدایك بوونی عیسا، هەروەها هەندێك دەڵێن یۆنانیەو هەندێك دەڵێن ڕۆمانیە كە ئەو قەوسیەی لەكونی پردەكەدا هەیە دەكەن بە بەڵگە بۆ ئەوەی كە ڕۆمانی دروستی كردبێت، چونكە ڕۆمانەكان ئەو جۆرە قەوسانەیان هەبووە.

هەروەها (عەبدڕەقیب یوسف) دەڵێت؛ دەتوانین دروستبوونی ئەم پردە بیگەڕێنینەوە بۆ پێش میلادی.

ئەمین زەكیش وتوویەتی؛ یۆنانیە و هەندێكی تر دەڵێن فارسە یە” .

هەروەهابە وتەی (دكتۆر حسن ئەحمد)، “دوو بۆچوون هەیە هەندێك دەڵێن دەگەڕێتەوە بۆ800ساڵ پێش ئێستا ئەو كاتەی میرنشین دروستبووە بۆچوونەكەی تر دەڵێت لەم مێژووە كۆنترەو دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی پێش ڕۆمانەكان، بەڵام بەڕای دكتۆر حسن، زۆر كۆن نیەو، چونكە هێشتا ئەو پردە قایم و خۆڕاگرە بۆیە ڕەنگە تەمەنی زۆر كۆن نەبێت، لەگەڵ ئەوەشدا شوێنەوارێكی گرنگە لەناوچەكەدا”.

هۆكاری دروست بوونی

لەبارەی هۆكاری دروستبوونی پردی دەلالەوە(دكتۆر زرار سدیق) مامۆستای بەشی مێژوو لەزانكۆی دهۆك وتویەتی”خۆی لەمێژوودا ڕێگە گشتیە و ئەم ڕێگاش خەڵك لەموسڵ و وڵاتی دوو ئاوانی خوارو پەڕیونەتەوە، ڕووباری خاپوور زۆر گەورەنیە و ئاسانتر پردی لەسەر دروست دەكرێت، ئەگەر ئێستاش سەیری پردەكە بكەین زۆربەی بەردەو شوێنەكەش تەنگەبەریە، بۆیە بەڕای من هەم بۆ بازرگانی بووە هەم بۆ لەشكركێشی و سەربازی بووە و خەڵكی ناوچەكەش بۆخۆیان پێیدا پەڕیونەتەوە، چونكە ئاوی خاپوور بەناوچەیەكی شاخاویدا دەڕوات نەتوانراوە بەئاسانی كەڵەك و شتی وای لەسەر دروست بكرێت هەمووی بەردە و ئاوەكەش زۆر قوڵ نەبووە بۆیە زیاتر بەو بەردەبازانە یان قەنتەرە پەڕیونەتەوە”.

لەڕووی سەربازیشەوە دكتۆر  زرار وتی؛(خەلیفە معتەزەت) لەكۆتای سەدەی نۆیەمی زاینی لەموسڵەوە چوو بۆ زاخۆ و وێرانی كردووە بێگومان لەو پردەوە پەڕیوەتەوە و ئەو لەشكركێشیەی كردووە” .

  لەسەرەتاوە بۆ ئێستا

ئەم پردە، لەساڵانی 1960دا لەلایەن دامەزراوەی گشتی شوێنەواری عێراق نۆژەن كراوەتەوە، بەڵام ئەو نۆژەنكردنەوەیە زانستی نەبووە، چونكە زۆر كەرەستەیان تێدا بەكارهێنا كە نابێت لە نوێكردنەوەی شوێنەواردا بەكاربهێنرێت وەكو چێمەنۆ و جۆرە بەردێك كەناگونجێت لەگەڵ بەردی پردەكەدا”.

ئەو مادانەی پردی دەلالی پێدروستكراوە بەرد ڕۆڵی سەرەکی تێدا بینیوە و نێوان بەردەكان بەتێكەڵەیەك لەكلس كراون و دانراونەتە سەریەك، بنەڕەتی پردەكەش لەسەر(كەور)ە واتە لەسەر كەور دروست كراوە، وە ئەو بەردانەی پردی دەلالی پێدروستكراوە لەناوچەیەكەوە هێنراوە بەدوری(25)كیلۆمەتر دەكەوێتە باكووری شاری زاخۆ و تائێستاش دوو سێ‌ بەرد لەو ڕێگەیەدا كەوتوون كە بەردەكانیان لێوە هێناون و لەبەر گەورەی بەردەكان نەیان توانیوە بیهێنن”.

پردی دەلال یەكێكە لەو شوێنانەی كە ڕۆژانە ژمارەیەكی بەرچاو لە خەڵكی شارەكە و ئەو خەڵكانەی بەسەردان ڕوو دەكەنە شاری زاخۆ سەردانی دەكەن و هەروەها بووەتە رەمزێكی مێژووی بۆ ئەو شارە.