سەردێر

مەولانا، لە جافێکی کۆچەرییەوە بۆ سەرمەشقی خوداناسان

خەڵک

حەزرەتی شێخ خالیدی شاره‌زووری ناسراو به ” مه‌ولانا خالید” كه نازناوی «ضیاءالدّین» و «ذی الجناحین»یشی هه‌بووه، یه‌كێكه له كه‌ڵه پیاوانی كوردستان له گۆڕه‌پانی خوداناسی و زانست و زانیاریدا.

ناوبانگی زانایی و خوداناسیی مەولانا، بێجگه له كوردستان، له وڵاتانی عێراق و ئێران و توركیا و سوریا و میسر و عه‌ره‌بستان و ئه‌فغانستان و…هتد، ده‌نگی داوەتەوە و به هه‌زاران هه‌زار مورید و په‌یڕه‌وکاری بووە.

ئەم زاتە گەورەیە، ناوی تەواوی خالید كوڕی ئه‌حمه‌دی كوڕی حوسه‌ینه‌ و له‌تیره‌ی جافی مكایلی‌یه، دایكی ناوی فاتمه‌یه و له سه‌ییده‌كانی پیر خدرییە‌.

مه‌ولانا خالید، له ساڵی 1193 ی كۆچیدا له شاری قه‌ره‌داغ له دایك بووه و خوێندنی دەستپێکی لە قەرەداغ بووە و له ته‌مه‌نی لاویدا، بە فه‌قێیه‌تی چووه بۆ سلێمانی لای مامۆستا پایه‌به‌رزه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه ده‌رسی خوێندووه و لەخزمه‌ت شێخ محه‌مه‌د قه‌سیمی سنه‌یی ئیجازه‌ی وه‌رگرتوه؛ له هه‌موو زانسته‌كانی ئه‌و زه‌مانه‌ی خوێندگا ئیسلامییە‌كاندا زۆر به‌رز و هه‌ڵكه‌وتوو و خاوه‌ن پایه بووه.

كاتێ سه‌ید عه‌بدولكه‌ریمی به‌رزنجی مامۆستای خۆی له ساڵی 1213 دا، كۆچی دوایی ده‌كات، مه‌ولانا به فه‌رمانی عه‌بدولڕه‌حمان پاشای بابان لەجێی داده‌مه‌زرێ و ده‌ست ده‌كات به ده‌رس وتنه‌وه و له هه‌موو لایه‌كه‌وه فه‌قێ دێنه خزمه‌تی و ناوبانگ ده‌ر ده‌كات.

له‌و ماوه‌یه‌دا كه خه‌ریكی ته‌دریس بووه، گه‌لێ له دنیا و ئه‌هلی دونیا دوور بووه و هه‌میشه موشتاق بووه مورشدێكی ڕۆحی بدوزێته‌وه و عیلمی ته‌سه‌وفی لێ وه‌ربگرێ تا له چاڵی دنیاخواز‌یه‌وه به پایه‌ی به‌رزی مه‌عنه‌وی بگات.

حه‌زره‌تی مه‌ولانا له ساڵی 1220 دا له ڕێگای شامه‌وه ده‌چێ بۆ زیاره‌تی مه‌ككه و مه‌دینه، وه‌ك ده‌گێڕنه‌وه پیاوچاكێك له‌و سه‌فه‌ره‌دا تێی ده‌گه‌یه‌نێ كه ده‌بێ بچێ بۆ هیندستان تا به مورادی دڵی بگات.

ماوه‌یه‌ك دوای گه‌ڕانه‌وه له حه‌ج له ڕێگای تاران و خوراسانه‌وه به‌رەو هیندستان وەڕێ ده‌كه‌وێ، دوای پتر له ساڵێك ده‌گاته دێهلی و « شا عەبدوڵای دێهلەوی » زیاره‌ت ده‌كات، له ماوه‌ی پێنج مانگدا ئه‌ونده له لای شای دێهلەوی خۆشه‌ویست ده‌بێ كه كه‌س به پایه‌ی ئه‌و ناگات.

دوای سه‌ركه‌وتن له پله و پایه‌كانی ته‌ریقه‌ت، “شا” ئیجازه‌ی ئیرشادی له هه‌ر پێنج ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی، قادری، سوهره‌وه‌ردی، كوبره‌وی و چه‌شتی‌دا، پێ ده‌دات و دوای ساڵێك هەر به فه‌رمانی ئەو ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ كوردستان.

له ساڵی 1226 دا ده‌گاته‌وه سلێمانی و زانایان و پیاو ماقووڵانی شار به‌ره‌و پیری دێن، پاش ماوه‌یه‌ك حه‌سانه‌وه دەچێ بۆ به‌غدا و پێنج مانگ له باره‌گای غه‌وسی گه‌یلانیدا ده‌مێنێته‌وه و دیسان ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ سلێمانی، ئه‌مجار ده‌ستده‌كات به ئیرشادی موسوڵمانان بۆ ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی.

هاوینان چووه بۆ هه‌ورامان و هه‌ر له‌و سه‌فه‌رانه‌دا شێخ عوسمان سیراجه‌دین كه ئه‌و كاته به فه‌قێ عوسمان مه‌شهوور بووه به خزمه‌تی گه‌یشتووه و خه‌ریكی سولوكی ته‌ریقه‌ت بووه.

مه‌ولانا له سالی 1228ی كۆچی ‌دا، بۆ جاری دووهه‌م چووەته به‌غدا و دوای چه‌ند ساڵ گه‌ڕاوه‌ته‌وه بۆ سلێمانی و ماوه‌ی شه‌ش ساڵ له‌وێ ماوه‌ته‌وه.

له کۆتا جاردا ده‌بینێ كه دۆخی سلێمانی به‌ هۆی كێشه و ناكوكی له ناو بابانه‌كاندا ناخۆش بووه، ئیدی به جارێك دڵی له‌و شاره هه‌ڵده‌که‌ندرێ و له ساڵی 1236دا بۆ جاری سێهه‌م ده‌چێتەوە بۆ به‌غدا، دوای دوو ساڵ مانه‌وه، به‌ره‌و شام وه‌ڕێ ده‌كه‌وێ و له ساڵی 1238ی  كۆچیدا ده‌گاته ئه‌وێ.

دوای حه‌سانه‌وه له شام، به مه‌به‌ستی زیاره‌ت، گەشتی قودس ده‌كات، له‌وێش زۆر له زانایان و پیاو ماقووڵان و خه‌ڵكی دی ده‌بن به موریدی، كه له قودسه‌وه بۆ شام ده‌گه‌ڕێته‌وه تا ساڵی 1241 خه‌ریكی ئامۆژگاری كردنی موسوڵمانان و ده‌رس وتنه‌وه به فه‌قێیان و ئیرشادی موریدان ده‌بێ.

له‌و ساڵه‌دا دیسان گەشتی مه‌ككه و مه‌دینه ده‌كات، له مه‌دینه كومه‌ڵێكی زۆر له موسوڵمانان به تایبه‌تی زانایان و پیاو ماقووڵان، كه هاتبوون بۆ حه‌ج، به خزمه‌تی ده‌گه‌ن و ته‌ریقه‌تی لێ وه‌رده‌گرن، هه‌ڵبه‌ت پێش ئه‌م گەشتە له مه‌ككه خه‌لیفه‌ی هه‌بووه.

ساڵێك دوای گه‌ڕانه‌وه بۆ شام، واتا له ساڵی 1242ی كۆچیدا، شه‌وی چوارشه‌ممه 11ی مانگی زیلقەعدە‌ تووشی نه‌خۆشی تاعوون ده‌بێ و له شه‌وی هەینی سێزده‌ی هه‌مان مانگدا له نێوان نوێژی شێوان و خه‌و‌تناندا كۆچی دوایی ده‌كات.

حه‌زره‌تی مه‌ولانا، كتێبی زۆری نووسیون و هه‌روه‌ها به كوردی و فارسی و عەره‌بی شیعری وتوه كه زۆربه‌ی شیعره‌كانی پاڕانه‌وه له خودا و پێغه‌مبه‌ر(د.خ) و مه‌دحی پیاوچاكانن.

لە دانراوەکانی مەولانای نەقشبەندی :

١)حاشیە لەسەر خەیالی و سەیلەکوتی شەرحی عەقائید

٢)العقد الجوهري، في الفرق بين كسبي الماتريدي و الأشعري

٣)شەرحی (أطباق الذهب)ی زەمەخشەری بە فارسی

٤)نامیلکەی (اداب المريد)

٥)نامیلکەی رابیطە

٦)نامیلکەی زیکری نەقشبەندی

٧)مەکتوباتی عەرەبی و فارسی

٨)فرائد الفوائد في العقائد

٩)حاشیە لەسەر (جمع الفوائد)

١٠)حاشیە لەسەر شەرحی عەقائیدی (عضد)

١١)حاشیە لەسەر (نهاية المحتاج) لە فیقهی شافعی

١٢) دیوانی شیعر

  • ئه‌م ژیننامەیە له كتێبی یادی مه‌ردان(به‌رگی یه‌كه‌م) نووسراوی مامۆستای به‌ناوبانگ مه‌لا عه‌بدولكه‌ریمی موده‌ڕیس گوڵبژێر كراوه.
  • سه‌رچاوه: سیلسیله‌ی نه‌قشبه‌ندی؛ نووسراوی ره‌حمان میسباح قازی؛ چاپی یه‌كه‌م، ناوه‌ندی بڵاوكردنه‌وه‌ی فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌بی كوردی

(ئینتشاراتی سه‌لاحه‌دینی ئه‌ییوبی)، ورمێ: 1369 ی هه‌تاوی، لل. 8 ـ 6 .