سەردێر

بێخود… موفتی و مامۆستای ئایینی و شاعیر

خەڵک

بێخودی‌ شاعیر ناوی ته‌واوی‌ (مه‌حموود)ی‌ كوڕی موفتی حاجی مه‌لا ئه‌مینی كوڕی موفتی گه‌وره‌ حاجی مه‌لا ئه‌حمه‌دی چاوماره‌ كه‌ ناوبانگی به‌(پیرحه‌سه‌ن) ده‌ركردووه‌، ئه‌میش كوڕی مه‌لا مه‌حمودی دێلێژه‌یی پیرحه‌سه‌نی كوڕی مه‌لا ئه‌حمه‌دی دێلێژه‌ییه‌، كه‌ له ‌ساڵی (1206)ی كوچیدا كۆچی دوایی كردووه‌، ئه‌ویش كوڕی مه‌لا محه‌مه‌دی دێلێژه‌ییه،‌ كه‌ به‌ناوبانگ بووه‌ به‌ (مه‌لای گه‌وره‌) و‌ له‌ ساڵی (1173)دا له ‌دێلێژه‌ كۆچی‌ دوایی كردووه‌. به‌گوێره‌ی‌ سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌كان، ئه‌و زاته‌ خوێندنگه‌یه‌كی گه‌وره‌ی هه‌بووه‌ له‌دێلێژه‌و‌ هاوچه‌رخی شێخ ڕه‌زای دێلێژه‌ بووه‌.

 

مه‌لا مه‌حموود پیرحه‌سه‌نی كوڕه‌زای مه‌لا محه‌مه‌دی گه‌وره‌، لای زانای به‌ناوبانگ (ابن الحاج)ی جێشانه‌یی خوێندوویه‌تی، پاش وه‌رگرتنی‌ مۆڵه‌ت، خوێندنگه‌یه‌كی گه‌وره‌ی كردووه‌ته‌وه‌ له‌ دێلێژه‌، له‌ پاش دروستكردنی شاری سلێمانی، چووه‌ته‌ ئه‌وێ ‌‌و له‌گه‌ڵ‌ شێخ مه‌عروفی نۆدێیدا پێكه‌وه‌ له ‌مزگه‌وتی گه‌وره‌ی سلێمانی وانه‌یان گوتووه‌ته‌وه‌، وا دیاره‌ پێكه‌وەیش فه‌قێی لای (ابن الحاج) بوون. ئه‌و سێ‌ كوڕی زانای پایه‌ بڵندی هه‌بووه‌ به‌ناوه‌كانی‌ (مه‌لا حه‌سه‌ن، مه‌لا حسێن، مه‌لا ئه‌حمه‌د) .

 

مه‌لا حه‌سه‌نی ناردووه‌ته‌ (مه‌رگه‌)ی پشده‌ر و مه‌لا حسێن-ی له ‌دێلێژه‌ به‌جێهێشتووه‌ و مه‌لا ئه‌حمه‌دی له‌گه‌ڵ‌ خۆی بردووه‌ بۆ سلێمانی. به‌و جۆره‌ باڵی زانستی به‌سه‌ر ئه‌و ناوچانه‌ی كوردستاندا كێشاوه‌. ئه‌م زاته‌ ساڵی 1239 كۆچی، كۆچی دوایی كردووه‌. مه‌لا ئه‌حمه‌د كوڕی مه‌لا مه‌حمودی پیر حه‌سه‌نی، كه‌ به‌ناوبانگ بووه‌ به ‌(چاومار)، لای باوكی‌ و لای شێخ مارفی‌ نۆدێ‌‌ و مه‌لا عه‌بدوڵای‌ ڕه‌ش خوێندوویه‌تی كه‌ به‌ناوبانگ بووه‌ به‌ (مه‌لا ڕه‌ش) و (شێخ الاسلام)ی بابانه‌كان بووه‌، مۆڵه‌تیشی لای شێخ مارفی‌ نۆدێ‌ وه‌رگرتووه‌.

 

ئه‌و له‌ مزگه‌وتی موفتیدا وانه‌ی‌ گوتووه‌ته‌وه‌، كه‌ ئه‌و مزگه‌وته‌ خۆی دروستی كردووه ‌و ده‌كه‌وێته‌ نزیكی به‌رده‌ركی سه‌رای ئێستەی سلێمانی‌، كه‌ خوێندنگه‌یه‌كی گه‌وره‌ش بووه‌. ئێستا جێگه‌ی ئه‌و خوێندنگه‌یه ‌‌و ماڵی مه‌لا ئه‌حمه‌د خۆی، هۆتێل‌ و دووكانه‌كانی (حاجی برایم ئاغایه‌)، زانایانی به‌ناوبانگی وه‌ك مه‌لای پێنجوێنی‌ و موفتی زه‌هاوی ‌و شێخ ئه‌حمه‌د فائز، لای ئه‌م زاته‌ خوێندوویانه‌. له‌ساڵی 1255 كۆچیدا، ئه‌و بووه‌ به ‌(رئیس المدرسین)ی سلێمانی ‌و ساڵی 1279ی‌ كۆچیش، پله‌ی‌ موفتێی دراوه‌تێ ‌‌و له ‌مانگی‌ ڕه‌جه‌بی ساڵی 1288 كۆچیشدا له ‌حیجاز كۆچی دوایی كردووه‌.

له‌پاش كۆچی‌ دوایی (چاومار)، حاجی مه‌لا ئه‌مینی كوڕی جێگه‌ی گرتووه‌ته‌وه‌‌ و له ‌ساڵی‌ 1303شدا بووه‌ به‌ حاكمی سلێمانی ‌و له‌ ساڵی 1307 كۆچیدا بووه‌ به‌موفتی‌ و میدالیای مه‌جیدیی دراوه‌تێ ‌‌و كراوه‌ به‌وه‌كیلی دائیره‌ی مه‌شێخه‌تی ئیسلامی له‌سلێـمانی. ئه‌ویش له ‌ساڵی‌ 1315 كۆچی، كۆچی دوایی كردووه‌، زۆرێكیش نووسراوی به‌نرخی هه‌یه‌.

 

پاش حاجی مه‌لا ئه‌مین، مه‌لا عه‌بدولعه‌زیزی كوڕه‌ گه‌وره‌ی بووه‌ به‌موفتی سلێمانی، كه‌ له‌وكاته‌دا ته‌مه‌نی ته‌نیا 21 ساڵ‌ بووه‌، به‌ڵام پایه‌یه‌كی زانستیی به‌رزی هه‌بووه‌ و هه‌ر به‌هۆی ئه‌و پایه‌ی زانستییه‌وه‌ كراوه‌ به‌ ئه‌ندامی كۆڕی زانیاری (المجمع العلمی)ی ده‌وڵه‌تی عوسمانی ‌و میدالیای مه‌جیدی پێدراوه ‌و گه‌لێ ئه‌ركی گه‌وره‌ی تری پێ سپێردراوه‌، وه‌ك سه‌رۆكایه‌تیی ئه‌نجوومه‌نی مه‌عاریفی سلێمانی، حاكمیه‌تی ‌و وه‌كاله‌تی دائیره‌ی مه‌شێخه‌تی ئیسلامی له ‌ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا كه‌ مه‌ركه‌زه‌كه‌ی له ‌ئیستانبوڵ‌ بووه‌، هه‌روه‌ها به‌هۆی پایه‌ی زانستییه‌وه‌ كاربه‌ده‌ستانی دائیره‌ی مه‌شێخه‌تی ئیسلامی ویستوویانه‌ له ‌خۆیانی نزیك بكه‌نه‌وه‌، ساڵی 1318 كۆچی، كردوویانه‌ به‌موفتی (بۆرسه‌)، به‌ڵام ئه‌و نه‌چووه‌، دواتر له‌ ساڵی 1320 كۆچیشدا كردوویانه‌ به‌موفتی (ئه‌ده‌نه‌)، دیسانه‌وه‌ ئه‌وه‌یشی نه‌كردووه‌ و نه‌ویستووه‌.

کاتێ ئینگلیزه‌كانیش سلێمانییان داگیر كرد، موفتی به‌ربه‌ره‌كانێیه‌كی توندی كردوون، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئینگلیزه‌كان به‌توندی له‌گه‌ڵی جوڵانه‌ته‌وه ‌و هه‌موو ئه‌و فه‌رمانانه‌یان لێسه‌ندووه‌ته‌وه‌، كه‌ پێی سپێردرابوو. پاش دامه‌زرانی حكومه‌تی خۆماڵیش، موفتی هه‌ر به‌ردوامبوو له ‌به‌جێهێنانی ئه‌ركه‌ ئاینییه‌كانی سه‌رشانی بۆ خزمه‌تی ئیسلام ‌و موسوڵمانان، ماوه‌یه‌كیش سه‌رۆكی لقی كۆمه‌ڵی (الهدایه‌ الاسلامیه‌) بوو له ‌سلێمانی، به‌ڵام له ‌(5ی شوال)ی ساڵی‌ 1366 كۆچی، له‌ڕۆژی‌ 20/8/1947 كۆچی‌ دوایی كرد. بێخود-یش له‌ساڵی 1296ی‌ كۆچی هاتوه‌ته‌ دونیاوه‌، لای زانایانی ناوداری ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی سلێمانی خوێندنی ته‌واو كردووه‌.

 

ساڵی 1900ی‌ زاینی كراوه‌ به‌حاكمی هه‌ڵه‌بجه‌، له‌گه‌ڵ‌ مامۆستایان (ڕه‌فیق حیلمی) و (زێوه‌ر)دا مامۆستایه‌تیی كردووه‌، بێئه‌وه‌ی هیچ مانگانه‌یه‌ك وه‌ربگرێت، واته‌ بێبه‌رانبه‌ر منداڵانی‌ كوردستانی‌ په‌روه‌رده‌ و خوێنده‌وار كردووه‌. پێش كۆچی دوایی موفتی كاكی، چه‌ند ساڵێكی له‌ هه‌ڵه‌بجه‌ به‌سه‌ر بردووه‌، ئه‌وجا گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ سلێمانی ‌و تا مردنی له ‌جێگاكه‌ی ئه‌ودا موفتی بووه‌. كاتژمێر سێ ‌و چاره‌كی پاشنیوه‌ڕۆی ڕۆژی‌ 25/8/1955 بۆ دواجار ماڵئاوایی كرد، به‌كۆچی دوایی ئه‌و زاته‌یش چرایه‌كی تری شیعری كلاسیكی كوردی كوژایه‌وه‌.