ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

پاشه‌كه‌وت ئه‌و ئه‌ولیایه‌ى كه‌ كچه‌كه‌ى له‌ چاڵى سه‌نعاندا سه‌گ خواردى !

٭سوپا سەلام

دواى راگه‌یاندنى سه‌رۆكایه‌تى ئه‌نجومه‌نى وه‌زیران به‌ لابردنى ئه‌و بڕیاره‌ى كه‌ ناویان لێنابوو (پاشه‌كه‌وت) له‌ 8/3/2019،به‌شێكى زۆرى رۆژنامه‌نوسان و چاودێران كه‌وتنه‌ هه‌مان هه‌ڵه‌ى زانستى كاربه‌ده‌ستان له‌ به‌كارهێنانى ده‌سته‌واژه‌ى (پاشه‌كه‌وت) بۆ ئه‌و پرۆسه‌یه‌ى كه‌ نزیكه‌ى (3 ساڵه‌) به‌رۆكى مووچه‌ خۆرانى ئه‌م هه‌رێمه‌ى گرتووه‌، له‌كاتێكدا پاشه‌كه‌وت(Saving) به‌ كورترین ده‌ربڕین گوزارشته‌ له‌ ده‌ست هه‌ڵگرتنى كاتى له‌ خه‌رجكردنى به‌شێك له‌ ده‌سهاتى ئێستا به‌ شێوه‌یه‌كى ئاره‌زومه‌ندانه‌ و به‌ گه‌ڕخستنى له‌ ئاینده‌دا،جا بۆ به‌كارهێنان بێت (consumption) یاخود بۆ بوارى وه‌به‌رهێنان (Investment).
كه‌واته‌ لێره‌وه‌ به‌روونى دوو پێكهێنه‌رى سه‌ره‌كى پاشه‌كه‌وت به‌دى ده‌كرێت كه‌ بریتین له‌:
1- پرۆسه‌یه‌كى كاتیه‌
2- ئاره‌زوو مه‌ندانه‌یه‌ و تاك سه‌رپشكه‌
هه‌روه‌ها تاكى به‌كارهێنى ژیر(Rational consumer ) له‌ تیۆره‌ سه‌ره‌تاییه‌كانى زانستى ئابووریه‌وه‌ ئاماژه‌ى بۆ كراوه‌ كه‌ ده‌سهاتى خۆى دابه‌شده‌كات به‌سه‌ر (به‌كارهێنان + پاشه‌كه‌وت)
(Y = C + S ) به‌واتا هه‌ركات به‌كارهێن به‌ ده‌سهاته‌كه‌ى پێداویستیه‌كانى خۆى له‌ به‌كارهێنان پڕكرده‌وه‌،پاشان ده‌ست ده‌كات به‌ پرۆسه‌ى پاشه‌كه‌وت كردن له‌سه‌ر ئه‌و دوو بناغه‌ سه‌ره‌كیه‌ى كه‌ باسكران،به‌ڵام ئه‌وه‌ى له‌ هه‌رێم گوزه‌را به‌كارهێن نه‌ك پێدایستیه‌كانى دابین نه‌ده‌بوو به‌ ده‌سهاته‌كه‌ى به‌ڵكو په‌ناى بۆ چه‌ندان سه‌رچاوه‌ى دیكه‌ى وه‌ك (قه‌رز، هاوكارى ،فرۆشتنى كاڵاكانى …هتد) ده‌برد هه‌تا پێداویستیه‌كانى رۆژانه‌ى پڕ بكاته‌وه‌ له‌ كوێ ئه‌م (پاشه‌كه‌وت)ه‌ى بۆ ده‌سته‌به‌ر بووه‌؟
ئه‌وه‌ى جێگه‌ى سه‌رنجه‌ له‌ماوه‌ى سێ ساڵى رابردوو هیچ وشه‌یه‌ك به‌ هێنده‌ى (پاشه‌كه‌وت) ئه‌تك نه‌كراوه‌،كه‌ به‌بۆچوونى ئێمه‌ به‌شێكى ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و فه‌زا نازانستیه‌ى كه‌ كۆى جومگه‌كانى كارگێڕى گرتووه‌ته‌وه‌ كه‌ مه‌حكومه‌ به‌ جه‌هل و وتنه‌وه‌ى چه‌مكه‌كان توتى ئاسا،چونكه‌ هه‌نووكه‌ له‌كۆى ئه‌و سوپایه‌ له‌ وه‌زیر و په‌ڕله‌مانتار و بریكار و راوێژكار و…هتد به‌ ئه‌ندازه‌ى په‌نجه‌كانى ده‌ستێك پسپۆڕى ئابوورى به‌دى ناكرێت،سه‌ره‌ڕاى ئه‌وه‌ى میدیاكانیشدا غیابێكى ته‌واوى كادرى ئابوورى هه‌یه‌، به‌شه‌كه‌ى دیكه‌ى په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ به‌كارهێنانى ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ بۆ به‌لاڕێدا بردنى ئه‌سڵى بابه‌ته‌كه‌،به‌ ئامانجى ئه‌وه‌ى كه‌ پرۆسه‌كه‌ (پاشه‌كه‌وت) جۆرێك له‌ سه‌ربه‌ستى و ده‌ستهه‌ڵگرتنى كاتى پێوه‌دیاره‌ و رۆژێك دادێ كه‌ ئه‌و پاشه‌كه‌وته‌ ده‌توانن بیخه‌نه‌وه‌ گه‌ڕ،كه‌ ئه‌م به‌شه‌یان زیاتر له‌لایه‌ن به‌رپرسانى كابینه‌ى هه‌شته‌مه‌وه‌ ره‌نگه‌ لێزانانه‌ به‌و ئامانجه‌ كارى له‌سه‌ر كرابێت.
هه‌ردوو به‌شه‌كه‌ به‌ (جهل) یاخود (قصد) زاراوه‌ى پاشه‌كه‌وت بۆ ئه‌م پرۆسه‌یه‌ كه‌ خراوه‌ته‌گه‌ڕ له‌ ته‌رازووى زانستى ئابوورى دا سه‌نگى خۆى نیه‌.ده‌كرێت له‌ برى به‌كارهێنانى (پاشه‌كه‌وت) چه‌مكى (قه‌رزى زۆره‌ ملێى بێ به‌روبوو) به‌كارببرێ كه‌ به‌ هێڵێكى جاڵجاڵكه‌ له‌ باج (Tax) جودا ده‌كرێته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ى باج (Tax) هاوشێوه‌ى ئه‌م هه‌نگاوه‌ى حكومه‌ت بریتیه‌ له‌ بڕینى به‌شێك له‌ ده‌ستهاتى تاك به‌ شێوه‌ی زۆره‌ ملێ له‌ به‌رامبه‌ر هیچ كاڵا و خزمه‌تگوزاریه‌كدا،ئه‌و هێڵه‌ باریكه‌ش كه‌ باج له‌ هه‌نگاوه‌كه‌ى حكومه‌ت جودا ده‌كاته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌(باج)دا چاوه‌ڕوانى وه‌رگرتنه‌وه‌ى ئه‌و بڕه‌ ده‌سهاته‌ له‌ ئاینده‌دا ناكرێت،به‌ڵام له‌سه‌ر زارى به‌پرسانى كابینه‌ى هه‌شته‌م هه‌تا ئێستا به‌ فه‌رمى دانیان نه‌ناوه‌ به‌وه‌ى كه‌ مووچه‌ خۆران چاوه‌ڕیی به‌شه‌ ده‌سهاتى لێبڕاوى ساڵانى رابردوویان نه‌كه‌ن.
له‌لایه‌كى دیكه‌وه‌ به‌شێك له‌ په‌ڕله‌مانتاران و كه‌سایه‌تیه‌كانى ده‌ره‌وه‌ى ئه‌م كابینه‌یه‌ بێئاگا له‌وه‌ى كه‌ لابردنى ئه‌و بڕیاره‌ له‌سه‌ر مووچه‌خۆران ده‌ستخۆشانه‌ى ناوێ هه‌تا شه‌ڕ له‌سه‌ر خاوه‌ندارێتى ئه‌م هه‌نگاوه‌ بكه‌ن،چونكه‌ پرسه‌كه‌ و چه‌مكه‌كه‌ هه‌ر دووكیان له‌ سه‌ره‌تاوه‌ نازانستى به‌كار براون،هاوكات له‌ زانستى ئابووریدا ئه‌وانه‌ى كه‌ ئێستا ده‌سه‌ڵاتى هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى بڕیاره‌كه‌یان هه‌یه‌ هه‌ر ئه‌وانیش هۆكارى بڕینى ئه‌و به‌شه‌ى ده‌سهات بوون له‌ ماوه‌ى رابردوودا له‌به‌ر ئه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى مالى (Financial Authority ) هه‌تا ئێستا له‌لاى ئه‌وانه‌،بۆیه‌ ناكرێت وه‌ك كابراى ریاباز كۆى بابه‌ته‌كه‌ لنگه‌وقوچ بكه‌ن و پێوه‌ره‌ زانستیه‌كان له‌به‌ر چاو نه‌گرن ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ى بڵێن شتێك له‌ هه‌گبه‌یاندایه‌.
ده‌گێڕنه‌وه‌ كابرایه‌ك ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ى خۆى ده‌رخا كه‌ گوایه‌ له‌ دین شاره‌زایه‌، چووه‌ وتارى مه‌لاى گوند و وتى: مامۆستا ئه‌وه‌ كام ئه‌ولیابوو كچه‌كه‌ى له‌ چاڵى سه‌نعاندا سه‌گ خواردى،مه‌لاش وتى چیت بۆ راستبكه‌مه‌وه‌؟ ئه‌ولیا نه‌بوو ئه‌نبیا بوو،كچ نه‌بوو كوڕ بوو، چاڵ نه‌بوو بیر بوو، سه‌نعان نه‌بوو كه‌نعان بوو، سه‌گ نه‌بوو گورگ بوو، نه‌شى خوارد ئه‌وه‌ حه‌زره‌تى یوسفى كوڕى یه‌عقوب بوو.

٭ماجستێر، لە زانستی ئابووریدا

وتار

لەپێناو گەشەپێدانی ئابوری هەڵەبجەدا

سەركۆ یونس*

 

یادكردنەوەی سی ویەك ساڵەی كیمیابارانكردنی شاری هەڵەبجە و دەوروبەری هەر تەنها شەهیدكردن و وێرانكردن و كاولكردنی شارێكی ئەم هەرێمە نەبوە و نابێت، بەڵكو وەكو ڕۆژی شەهیدانی نەتەوەكەمان وایە و هەروا یادێكی سادەو ساكار نییە كەبەسەرماندا تێپەر ببێت، بەڵكو یادێكە نەتەوەیەكی لەنەبوونەوە گۆڕی بۆ بوون و كوردستانی لەدەرەوەی نەخشەی جوگرافیای سیاسی خستە ناو نەخشەی جوگرافیاوە و ناوی نەتەوەی كوردی لەجیهاندا بەتەواوەتی ناساندو پێگەی نەتەوەی كوردی بێ‌ دەوڵەتی لەمەیدانی نێودەوڵەتیدا بەرەو پێش برد و جیهانی دەرەوەیش هەڵوێستیان بەرامبەر بەدۆزی كورد هەبوو، هەرئەم كارەساتەش هۆكارێك بوو بۆ دەركردنی بڕیاری ڕێكخراوی نەتەوەیەكگرتووەكان لەساڵی (1991) بۆ بڕیاردان لەسەر قەدەغەكردنی فڕینی فڕۆكەكانی حكومەتی عیراقی ئەوكات لەسنوری كوردستاندا.
لە ساڵی (2003)ش ئەم كارەساتە بەڵگەیەكی حاشا هەڵنەگر بوو بەدەست هاوپەیمانانەوە بۆ ئەوەی هێرش بكەنەسەر عێراق و سەردانی وەزیری دەرەوەی ئەو كاتی ئەمەریكا پێش هێرشەكە بۆ هەڵەبجە سەلمێنەری ڕاستی گەورەیی ئەم كارەساتەیە.
ئەوەی مەبەستمانە لەم بابەتەدا تیشكی بخەینەسەر پێشخستن و بوژانەوەی لایەنی ئابوری و خۆشگوزەرانییە بۆ شاری هەڵەبجە و دەوروبەری.
ئاشكرایە شاری هەڵەبجە هەر لە كۆنەوە جێگایەكی ستراتیژی گرنگی ناوچەكە بووە هەر لە سەردەمی (وەسمان پاشای جاف و عادیلە خانی خێزانی و بنەماڵەكەیان)ەوە ناوەندێكی سیاسی و ئابوری و ڕۆشنبیری و كلتوری گرنگ بووە.
لە هەڵەبجەوە فەرمانڕەوایی ناوچەكانی شارەزوورو هەورامان و دەوروبەریان كردووە كە جێگای دەستیان لە مێژوی ناوچەكە و كوردستان دا دیارەو بەرچاوە، لەلایەكی ترەوە بەهۆی هاوسنووری شاری هەڵەبجە لەگەڵ وڵاتی ئێرانی دراوسێدا ڕۆڵێكی سەرەكی هەبووە لە سەرجەم لایەنەكانی (سیاسی، ئابووری، كۆمەڵایەتی)ەوە، هەروەها لەمێژووی خەبات و شۆڕشەكانی نەتەوەكەمان ڕۆڵی هەڵەبجە و دانیشتوانەكەی جێگای فەخروشانازی هەموو لایەكمانە بەتایبەتی دوای ئەوەی لەشۆڕشی نوێ‌ دا یەكەمین مەفرەزەو یەكەمین چالاكی لەهەڵەبجەوە دەستی پێكردو یەكەمین پێشمەرگە لەم سنورەدا شەهید بووە، لەمەیدانی ئەدەبی ڕەسەن و هونەری كوردی و زانایانی ئایینی جێگای چەندین كەڵە شاعیری ناوبانگی نەتەوەكەمانە وەك مەولەوی و نالی و بێسارانی و ئەحمەد موختارجاف و تایەر بەگ و مامۆستا مەلا عوسمان عبدالعزیز و دكتۆر مستەفا زەڵمی و مامۆستا حەمەئەمین هەورامی و چەندینی ترو لەئێستاشدا چەندین نوسەر و شاعیرو ئەدیب و ڕۆشنبیری تر.
خۆشبەختانە لە(13)ی ئازاری ساڵی (2014) سێ‌ ڕۆژ بەر لەیادی كیمیاباران كردنی هەڵەبجە بڕیاری بەپارێزگابونی بەفەرمی لەلایەن حكومەتی هەرێمەوە بۆ دەرچوو حكومەتی ناوەندیش پاڵپشت و هەماهەنگ بووە و بەداخەوە بەهۆی سەرهەڵدانی قەیرانی دارایی و شەڕی نەگریسی داعش پڕۆسەكە خاوو بوویەوە، بەڵام بەهەوڵی دڵسۆزانی هەڵەبجە فەرمانگە و بەڕێوەیەرایەتییە گشتییەكان كراونەتەوە و ئەوەشی ماوە لەئێستادا خەریكی پێكهێنانین.
ئابوری هەڵەبجە لەڕووی داراییەوە تەنها پشتی بەدوو سەرچاوەی دیاری كراو بەستوە ئەوانیش:
1.مووچەی فەرمانبەران و كەسوكاری شەهیدانی كیمیاباران و كەمئەندامان و خانەنیشیانە، كەڕێژەیەكی زۆری دانیشتوانی هەڵەبجە پشتیان بەم سەرچاوە بەستوە.
2.بودجەی ئەو پڕۆژانەی لە هەڵەبجە و دەوروبەری جێبەجێ‌ دەكرێن، كەبەداخەوە لەئاستی پێویستدا نییە.

ئەم پێشنیارانە دەخەینەڕوو هیوادارین لایەنە پەیوەندیدارەكان بەجدی كاری لەسەر بكەن، لەڕووی ئابوری و گەشەپێدانی ئابورییەوە دەكرێت سوود لەم لایەنانە وەربگیرێت:
یەكەم: كردنی هەڵەبجە بەشارێكی گەشتیاری:-
بۆ كرانەوەی هەڵەبجە و دەوروبەری كردنی شاری هەڵەبجەیە بەشارێكی گەشتیاری، چونكە لەسنوری پارێزگای هەڵەبجەدا هەموو ڕەگەزەكانی ئەم كەرتە گرنكەی تێدایە وەك شوێنی گەشتیاری و هاوینەهەواری دڵڕفێن و شوێنی مێژووی كۆن و ماڵی پاشا و مەزارگەی ئایینی وەك عەبابەیلێ‌ و گۆڕی شێخانی تەریقەتی نەقشبەندی لە هەورامان و چەندین جێگای ئایینی ترو ناوچەكانی هەورامان بەگشتی هاوینەهەواری زەڵم و ئاوێسەر و چاووگی باوەكۆچەك بەتایبەتی كە دەتوانرێت لە هاوینان و زستانان سوودی لێ‌ وەربگرێت و وەك سەرچاوەیەكی داهات بۆ دانیشتوانی ناوچەكە بەكاربهێنرێت ئاشكرایە ئەو سوودە ئابوریانەی لە كەرتی گەشتیارییەوە دەست دەكەوێت لە ئێستادا لەئاستێكی بەرزدایە و بەبەردەوامی بازاڕی گەشتوگوزار بەرەو پێش دەچێت .لەئێستادا بەرێوەبەرێتی گەشتوگوزاری هەڵەبجە یەكێكە لە فەرمانگە چالاكەكانی هەڵەبجە بۆیە داواكارین بەرێوەبەرایەتی گشتی گەشتوگوزار بكرێتەوە بۆ ئەوەی لەڕووی كارگێڕی و دارایی ەوە دەستەڵاتی زیاتریان هەبێت .
دووەم: كردنی هەڵەبجە بەشارێكی بازرگانی:-
لەبەرئەوەی هەڵەبجە پێگەیەكی جوگرافی گرنگی هەیە و بەدووری نزیكەی (80كم) لەشاری سلێمانی یەوە دوورە و هاوسنورە لەگەڵ كۆماری ئیسلامی ئێراندا واتە هەڵكەوتەی جوگرافی هەیە لەبەرئەوە دەكرێت سوود وەربگرێت لەو خاڵە سنوریانەی كەلەناوچەكەدا هەن وەك تەوێڵە و بیارە و مەرزی پشتە و ملەخورد و هەروەها لە سنوری سازانەوە كەدەكەوێتە پشت هەڵەبجەوە بەدووری تەنها نزیكەی(15كم) لەسەنتەری شارەوە دوورە، لەڕاستیدا كردنەوەی ئەم خاڵ سنوریانە ئەگەر چی سنورداریش بن بەڵام كاریگەری گەورەو گرنگیان هەیە لەسەر بوژانەوەی ئابوری هەڵەبجەو ناوچەكە وتەنانەت كوردستانیش. شاری هەڵەبجە بكرێتە مەیدانی گواستنەوەی كەلوپەل و هاوڵاتیانی كوردستان و ئێران تەنانەت هەوڵ بدرێت ئەم مەرزانە بكرێنە مەرزی نێودەوڵەتی هەر ئەمەش بكرێتە سەرچاوەیەك لەسەرچاوەكانی داهات بۆ دانیشتوانی هەڵەبجە و هەورامان و شارەزوور،
دەكرێت سنوری هەڵەبجە ببەسرێتەوە بە سنوری شاروشارۆچكەكانی گەرمیان و مەرزی پەروێز خانەوە لەڕێگای (تەنگی سەی محمد) لەناوچەی نەورۆڵی كەڕاستەوخۆ هەڵەبجە و هەورامان و شارەزوور بەگەرمیانەوە دەبەستێت ،كە خۆشبەختانە دوای بەپارێزگابونی هەڵەبجە دانیشتوانی ناحیەی بەمۆ بەشێوەیەكی ئارەزوومەندانە و بەویستی خۆیان لەڕووی كارگێڕیەوە سەر بە پارێزگای هەڵەبجەن.
بێگومان ئەمە بۆ خۆی كاریگەری ڕاستەوخۆی دەبێت لەسەر بوژانەوەی شارەكەو بەرەو پێشچوونی لەسەرجەم لایەنەكانەوە.كردنەوەی فەرمانگەی تایبەتمەندی بازرگانی لەپارێزگاكە هۆكارێكی گرنگە بۆ بوژانەوەی ئەم كەرتە ستراتیژییە.

سێ‌ یەم:- بوژانەوەی كەرتی كشتوكاڵی ناوچەكە:-
گومانی تێدا نی یە سنوری كارگێڕی پارێزگای هەڵەبجە و هەر چوار ناحیەیەكەی (سیروان و خورماڵ و بیارەو بەمۆ) ناوچەیەكی گرنگ و ستراتیژی بواری كشتوكاڵی یە بەهەردوو سێكتەری بەروبومی ڕووەكی و بەروبومی ئاژەڵی یەوە،كەبەسەدان دۆنمی زەوی بەراو و دێم دەژمێرێن جائەگەر بەرهەم هێنان لە دەشتی شارەزور بێت كەخۆی لەسەرجەم بەرهەم هێنانی دانەوێڵەو سەوزە و میوە یان لەپێ‌ دەشت و ناو چیاكاكانی دەروپشتی هەڵەبجە و دەڤەری هەورامان بێت كە زیاتر خۆی لە هەنار و گوێز دەبینێتەوە كەلەباشترینەكانی بەروبومی كوردستانن،هەروەها دەكرێت بەهۆی بوونی دەشت و لەوەڕگای سروشتییەوە پەرە بەلایەنی ئاژەڵی بدرێت بەتایبەتی مەڕوبزن و مانگا.داوا دەكەین دەستەڵاتی زیاتری كارگێڕی بدرێت بە بەڕێوەبەرایەتی كشتوكاڵی هەڵەبجە بۆ دەستكراوەیی زیاتریان هەبێت لەهاوكاركردنی جوتیاران و باخەوانانی ناوچەكە .
چوارەم :- بوژانەوەی كەرتی پیشەسازی هەڵەبجە:
بەهۆی بوونی دەرامەتی سروشتی زۆر لەناوچەكە كە خۆی دەبینێتەوە لە سەرچاوەكانی كەرەسەی خاوی بەرهەمە پیشەسازییەكان و هەروەها بەهۆی بوونی دەستی كاری كارامە و شارەزا دەكرێت سوود لەم سەرچاوانە وەریگرێن بۆ دەوڵمەندبون و فراوان بوونی ئەم كەرتە وەك ئاشكرایە كە لەكۆنەوە تا ئێستا لەهەڵەبجەدا چەندین پیشەی دەستی بچوك هەبوون وەك (رستن و چنین و دروست كردنی كڵاش وشاڵ و هتد ) هەروەها چەندین كارگەی بەرهەمهێنانی شمەكی تێدا بووە وەك كارگەی توتن و كارگەی پەتاتەی سیروان و كارگەی بلۆك …. خۆشبەختانە لە ئێستادا جگە لە كارگە بچوكەكان چەند كارگەیەكی قەبارە گەورە و مامناوەند لەپارێزگاكەدا بوونی هەیە وەك كارگەی بەرهەمهێنانی زەیتی زەیتونی ڕاسان و كارگەی بەرهەمێهانی دۆشاوی تەماتەی شارەزوور و چەند كارگەیەكی بەرهەمهێنانی ئاوی هەنار ،چونكە ئەم كارگانە و بەرهەمەكانیان هۆكارێكی سەرەكی بوژانەوەی لایەنی ئابوری ناوچەكەن هەر لەكەمكردنەوەی ڕێژەی بێكاری و دەستكەوتی دارایی بۆ دانیشتوانەكەی و بەرزكردنەوەی ئاستی خۆشگوزەرانی كرێكاران و هەروەها بە بەرهەمەكان دەتوانین پێداویستی ناوخۆیی و هەندێ‌ جار دەرەوەی ناوچەكە پێ‌ پڕبكرێتەوە و ببێتە سەرچاوەیەكی سەرەكی داهات.
بۆ جێ‌ بەجێ‌ كردنی ئەم هەنگاوانە لەڕووی پیشەسازی یەوە باشترین هۆكار كردنەوەی بەڕێوەبەرایەتی گشتی پیشەسازی یە لەهەڵەبجە چونكە ئاسانكاری باش و گرنگ دەكات بۆ كەمكردنەوەی ڕۆتیناتی كارگێڕی ئەم پرۆسەیە.
پێنجەم: بەرەوپێشبردنی وەبەرهێنان:
ئەنجومەنی وەزیران بەبڕیارێك پێش دوو ساڵ فەرمانی كردنەوەی فەرمانگەی وەبەرهێنانی لە هەڵەبجە دەكرد بەڵام بەداخەوە تا ئێستا ئەم بڕیارە جێ‌ بەجێ‌ نەكراوە،لەڕاستیدا كردنەوەی ئەم فەرمانگەیە بۆ خۆی گرنگترین هۆكارە بۆ بەرەو پێش چوونی لایەنی وەبەرهێنان لەسەرجەم كەرتە ئابورییەكان چونكە ئاسانكاری تەواو دەكات بۆ وەبەرهێنەران و دەبێتە هۆی كەمكردنەوەی ڕۆتیناتی كارگێڕی كە دامودەزگاكانی حكومەت بە دەستی یەوە دەناَلێنن .بۆیە داواكارین لایەنە پەیوەندیدارەكان بەزووترین كات ئەم فەرمانگە گرنگە دابمەرزێنن .
شەشەم: بەرەوپێش بردنی لایەنی ڕۆشنبیری و هونەری هەڵەبجە :
وەك لای هەموان ئاشكرایە شاری هەڵەبجەو شارەزور و هەورامان خاوەنی زۆرترین كەسایەتی و زانا و بیرمەند و ڕۆشنبیرو هونەرمەندان بووە،دەتوانرێت سوود لەم لایەنە گرنگەی ژیان ببینرێت بەوەی كە مۆنۆمێنتی هەڵەبجە فراوانتر بكرێت و خودی هەڵەبجە بكرێتە شارێكی یادەوەری وەك زۆرێك لەو شارانەی لەجیهاندا تووشی ئەم كارەساتە بون بكرێتە سەرچاوەی داهات و لە ڕێبەری گەشتوگوزاری هەرێم و عێراقدا دیاری بكرێت ،خاڵێكی تر كە زۆر گرنگە بۆ داهاتوی هەڵەبجە و مانەوەی ناوی هەڵەبجە ئاشكرایە ساڵانە مناڵانی وون بووی كارەساتەكە دەدۆزرێنەوە و شاد ئەبنەوە بە كەسوكاریان هەموو ئەم كەسانە و خودی ڕووداوەكانیان كەرەسەی خاوی بواری فلیمسازین بۆ هۆنەرمەندانی كورد و دەكرێت داوا لە كۆمپانیاكانی بواری سینەما بكرێت بێنە مەیدانەوە و هاوكاری بكرێن و فلیمی سینەمایی جیهانی لێ‌ دروست بكرێت بۆ مانەوەی ناوی هەڵەبجە و سوود بینین لەو داهاتەی كەدەست دەكەوێت.
لەكۆتایدا ئەم پێشینازانەی سەرەوە هۆكارن بۆ بوژانەوەی لایەنی ئابوری هەڵەبجە و بەرەوپێش بردنی ژیانی دانیشتوانەكەی، دەبێت هەموو كورد بزانێت هەڵەبجە تەنها بۆ هەڵەبجەییەكان نییە بەڵكو موڵكی هەموو نەتەوەیی كوردە لەهەر كوێ‌ بن، بۆیە هیوادارین سەركردایەتی سیاسی و حكومەتی هەرێمی كوردستان و كابینەی نوێ‌ بەجدی كار بكەن بۆ بەرەو پێشچونی پارێزگای هەڵەبجە و تایبەتمەندێتی خۆی بدرێتێت چونكە پێمان وایە خەباتی سیاسی و ئەدەبی و كۆمەڵایەتی لەمێژینەیی ئەم شارە و هەورامان و شارەزوور باشترین بەڵگەیە كە وەڵام بێت هەرئەمەش ببێتە باشترین پاداشتی شەهیدانی كارەساتەكەو هەروەها ببێتە سارێژكەری برینەكانی كەسوكاری شەهیدان و دانیشتوانی شارەكە.

*ئابوریناس

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

لابردنی پاشەكەوتی مووچەو و دەرهاوێشتەكانی

ڕزگار حەمەنوری

دوای چاوەڕوانیەكی زۆری مووچەخۆران ئەمڕۆ حكومەتی هەرێم بڕیارێكی گرنگی دا كە لابردنی پاشەكەوتی مووچە بوو بەمەش دەرگایەكی تری ئومێد لەسەر بژێوی مووچەخۆرانی هەرێم كرایەوە. ئاشكرایە بازاڕی هەرێمی كوردستان سیستەمی (بازاڕی ئازادە) و پرۆژەكانی خزمەتگوزاریش (كەرتی تایبەت) جێبەجێیان دەكات ، بۆیە هەندێجار كەحكومەت بڕیارێك دەدات لەبەرژەوەندی هاوڵاتیان بەتایبەتی بڕیارە ئابوریەكان جێگای داخە (هەندێ لە سەرمایەداران) ئەم هەلە دەقۆزنەوەو لەگەڵ هەر باشبونێكی باری دارایی مووچەخۆران نرخی كاڵاو شتومەك زیاد دەكەن هەر لە پێداویستیە سەرەتاییەكان تاكو كاڵا گەورەكان بەمەش بڕیاری باشبوونی باری دارایی مووچەخۆران ئامانجەكەی خۆی ناپێكێ و خەڵك سوودی لێ نابینێی بۆیە ئەركی دام ودەزگاكانی حكومەتە بە تایبەتی قائمقامیەتەكان و ناحیەكان كە لەدوای دەرچوونی ئەم بڕیارەی حكومەتەوە گرنگی تەواو بدەن بە لیژنەكانی ئابوری و چاودێری نرخی كەل و پەل و كاڵاو تەنانەت كرێی موڵك و …. هتد بكەن و نەهێڵن هیچ بازرگان و سەرمایەدارێك لە گرنگی ئەم بڕیارە كەم بكاتەوە كە پەیوەندی بەژیانی سەرجەم خێزانەكانی هەرێمەوە هەیە. لەئەمڕۆ بەدواوە پێویستە حكومەتی هەرێم میكانیزمی گونجاو دابنێت بۆ گەڕانەوەی مووچە پاشەكەوتكراوەكان لەقۆناغی یەكەمیشدا باشترین بژاردە ئەوەیە كە حكومەت دڵنیایی بداتە مووچەخۆران ئەویش بەكردنی بڕی مووچەی پاشەكەوتكراوی هەر مووچەخۆرێك بە (چەكی بانكی) وەدەكرێ پێش كردنی پاشەكەوتەكە بە چەكی بانكی هەر مووچەخۆرێك چەن قەرزاری حكومەتە وەك قەرزەكانی (ئاو ، كارەبا ، سلفەی خانووبەرەی ئەو چەن مانگەی كە مووچەخۆرەكە نەیداوە ، …… هتد) لە مووچە پاشەكەوتەكەی دابشكێنرێ . خاڵێكی تر كە پێویستە لەئەمڕۆ بەدواوە حكومەت دیراسەی پێویستی بكات و كاری لەسەر بكات ئەوەیە كە دەرگای دامەزراندن لەسەر گەنجان و لاوانی خوێندەواری ئەم هەرێمە بكاتەوەو بەپێی بەرنامەیەكی گونجاو و بەپێی پێویستی میلاكات و پسپۆری فەرمانگەكان بەشێكی بەرچاویان دامەزرێنێت چونكە هەموو دەزانین كێشەی دانەمەزراندنی دەرچوەكان هێندەی كێشەی پاشەكەوتی مووچە كاریگەری خراپی لەسەر ئایندەی ئەم هەرێمە هەیە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

چۆن و كەی ستەمی موچە هەڵوەشایەوە

شەڕ، یەكێكە لەو نەهامەتییانەی لە هەر وڵاتێكدا بوونی هەبێت ئەو وڵاتە بەرەو هەڵدێر دەبات، بەشێوەیەك زۆرینەی بودجەی ئەو وڵاتە بۆ پێداویستییەكانی شەڕ خەرج دەكرێت، بەڵام لەگەڵ هەموو ئەو قەیرانانەی ڕوو لەو وڵاتە دەكات، بەهیچ شێوەیەك كاریگەری لەسەر ژیان و گوزەرانی هاووڵاتیان ناكات، چونكە حوكمڕانی ڕاستەقینە خۆی بە خزمەتگوزاری گەلەكەی دەزانێت و هەموو هەوڵێكی دەخاتەگەڕ بۆ دابینكردنی باشترین و خۆشترین هۆكارەكانی ژیان و ژیاری گەلەكەی، بەڵام لەو وڵات و هەرێمانەی حوكمڕانەكان خۆیان بە خاوەنی گەل و خاك نازانن، هەموو هەوڵێك دەدەن بۆ مانەوەی خۆیان، ئیتر بە چەوساندنەوەی گەلەكەیان بێت یان هەر ڕێكارێكیتر.
ئەو ڕژێمە دیكتاتۆرانەی ئێمە و گەلانی دراوسێمان دژیان وەستاینەوە و دەوەستینەوە، لە شەڕەكانیاندا لەگەڵ وڵاتانی دەوروبەر و وڵاتە هەرێمییەكان دەستیان بۆ قوت و خزمەتگوزاری و هیچ لایەنێكی ژیانی گەلەكەیان نەبرد، بەڵام حوكمڕانە خۆماڵییەكانی ئێمە لە یەكەم هەنگاوی ناشەریفانەیان قوت و ژیان و ژیاری كۆمەڵگەیان كورت پێهێنا.
حوكمڕانەكانی هەرێمی كوردستان باشترین ئاو هەواو هێزی كاریان لەبەردەست بوو، كەرتی كانزاكاری و كشتوكاڵیان بەهێز بوو، سەرجەم بابەتەكانی گەشەكردنی ئابوورییان لەبەردەست بوو، بەڵام لەبری هەوڵدانیان بۆ ئامانجە گەورەكە و پێكهێنانی ژێرخانی ئابووری، سیستمێكی جیاوازی ڕووخێنەریان لە هەرێم پیادەكرد كە سیستمی كرێ خۆری بوو، خۆیان بوونە بایەعێكی خراپ و ئەو بڕە بودجەیەی لە عیراقەوە دەنێردرا بەشێوەیەكی زۆر خراپ و ناداپەروەرانە دابەشیان دەكرد و هاووڵاتیانیان ڕووبەڕووی هەڵئاوسانێكی بەرفراوان كردەوە و هاووڵاتیانیش نەزانانە بەبێ ئەوەی هەست بكەن ئەوان لە وڵاتێكی وێران و خاڵی لە عەقڵی سیاسی و ئابووریدان بەبێ گوێدانە ئایندەیان دەستیان بە جوانكردنی ڕوخساری ژیانیان كرد و لە ناوەڕۆكدا وێران، وەك حكومەتەكەیان، تاكو كار گەیشتە ئەوەی ڕووبەرووی قەیران ببینەوە.
پێش ئەوەی شەڕی داعش-یش بەرۆكی هەرێم بگرێت، كێشەو ململانێكانی نێوان هەرێم و بەغدا لەدایك بووبوون و بوونە هۆكاری یەكەمی قەیرانەكان و دواتر بە بیانووی شەڕی داعشەوە بەرپرسانی هەرێم لەبری دڵدانەوەی برینداربوونی گەلەكەیان هاتن قوتی گەورە و بچوكیان بڕی، ئەمەش لەكاتێكدابوو بە وتەی خۆیان ئابووری سەربەخۆیان ڕاگەیاندووە و دەیانویست دۆخی ئابووری هەریم بەرزتر بكەنەوە، بەڵام هێندەی تر بردیان بە قوڕدا.
قەیرانی ئابووری هەرێم ڕووی حوكمڕانەكانی هەرێمی كوردستان زۆر بەجوانی دەرخست، بەشێوەیەك بودجەی كۆكراوەی خێراتی نەخۆشانەی هیوایان دزی، بودجەی نێوخۆیان سەراونگون كرد، داهاتی نەوت بەشێوەیەك بڵاودەكرایەوە كە كەس بڕوای نە بە دەسەڵات نە بە ئۆپۆزسیۆن نەدەكرد.
ئێستاش دوای چوار ساڵ لە نەهامەتی، ئەنجومەنی وەزیرانی كاربەڕێكەری حكومەتی هەرێم موژدانەی لابردنی پاشەكەوتی موچە دەدات.
دەركردنی ئەم بڕیارە هێندەی بڕیارێكی كەسی و پێشبڕكێی سیاسی بوو هێندە لەبەر بەرژەوەندی هاووڵاتیان نەبوو، چونكە سەرۆكی حكومەت گۆڕانكاری بەسەردا دێت، ئەمەش نەدەبوو ببێتە دەستكەوتی سەرۆكی نوێ، هەرچەندە لە یەك گروپیش بن، هەروەها لێدانێكی كوشندە بوو لە لایەنەكانی گۆڕان و كۆمەڵ و یەكگرتوو بەشێوەیەك لە حكومەتی ڕابردوو ئەوان بوونیان هەبوو و بوونە برا بەشی بڕیاری ستەمی موچە، ئێستاش هەندێكیان شەڕی پۆست و حكومەت دەكەن بۆ حكومەتی ئایندە و شەڕی لابردنی موچەیان دەكرد، ئەوەشیان لەدەست دەرچوو، كەواتە پارتی دیموكراتی كوردستان بەبێ حزبە دەنگ بەرزەكانیش ستەم ڕادەگەیەنێت و بەبێ ئەوانیش لایدەبات و پێشی وتن بە هاتوهاوار و خۆپیشاندانەكانی ئێوە هیچ لە بابەتەكە نەگۆڕا تا ئەوكاتەی خۆمان بمانەوێت.
سیناریۆی لابردنی ستەمی موچە، پێموانییە ببێتە هۆكارێك بۆ گەڕانەوەی خۆشگوزەرانی هاووڵاتییان لەبەر چەند هۆیەك، پێش هەموو شتێك هاووڵاتیان لە زۆنگاوی قەرزی چوار ساڵی رابردوویان گیریان خواردووە و دەبێت پێش هەموو شت دڵی خاوەن قەرزەكانیان خۆش بكەن، “ئەگەر ئەم بڕیارە تاكو سەر بێت”، هەروەها پێویستە ئەوەش بوترێت، ئەوان بەهۆی شەڕی داعشەوە پاشەكەوتی موچەیان سەپاند، ئێستاش پێش لابردنی پاشەكەوتەكە خۆیان دەڵێن كە داعش كۆتایی نەهاتووە و مەترسی بۆ هەرێم و عیراقیش هەیە، لەبەرئەوە پێویستە هاووڵاتیانی هەرێم ئەوە بزانن كە ئەگەر موچەكەشیان بەبێ پاشەكەوت وەرگرت، دەبێ چاوەڕێی ئەوە بكەن كە ئەو دۆخە دووبارە ببێتەوە، چونكە بەرپرسانی هەرێم و عیراق و هاوپەیمانانیش ئەو موژەدەیان دایە گەلانی عیراق كە دوای داعش گروپێكی دیكە دێتە مەیدان و خەریكی خۆڕێكخستنەوەن، لەبەرئەوە دڵتان بەوە خۆش نەبێت كە حكومەتی هەرێم خۆشگوزەرانی هاووڵاتیانی بوێت، لەكاتێكدا دەبێت ئەوەش بوترێت لابردنی ستەمی موچە پەیوەندی بە ڕێككەوتنی عیراق و هەرێم و هەناردەكردنی پارە زەبەلاحەكانی بەغداوەیە بۆ هەرێم نەك پیاوەتی و گەورەیی حوكمڕانەكانی هەرێم.
بە كورتییەكەی بڕیاری ستەمی موچەش نەما، ئاخۆ چ بڕیارێكی ترسناكی دیكە لە هەگبەی حوكمڕانەكاندا بێت و ئۆپۆزسیۆنەكانیش خۆیان مڵاس دابێت بۆ ڕووبەرووبونەوەی بە گیرفان و هێزی بەتاڵەوە.

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
کام لەم وەزارەتانەی کابینەی ٨ لە ئاست خزمەتکردن بە هاولاتیان جێدەستی دیار بووە؟

کوردستان