ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

تۆڕە جاڵجاڵۆكەیەكانی پشت ماجەرای لابردنی پاشەكەوت

بەبڕیارێك ئەنجومەنی وەزیران پاشەكەوتی موچەی لابرد و هەواڵەكە مانشێتی هەموو میدیاكانی كوردستان بوو، بەداخەوە زۆربەی میدیاكارەكان بەشێوەیەكی سەتحی لە مەسەلەكەیان ڕوانی و دیووە شاراوەكانی پشت ماجەراكەیان لێكنەدایەوە، كە خۆی لە چەند تۆڕێكی جاڵجاڵۆكەیدا دەبینێتەوە و تێكەڵەیەكە لە شەڕی سیاسی، ئابوری و نفوس و ئەوەش هێندەی تر گومانی ئەم كێوە ترسناكە ڕووبەڕووی هەرەس دەكاتەوە.

بڕیاری پاشەكەوتی موچە لە كاتی زیادكراوی تەمەنی كابینەی هەشتەمدا و بەبێ‌ ڕادەستكردنی نەوت بە بەغداد و یەكلایینەكردنەوەی كێشە سەرەكییەكانی وەك ماددەی 140 و پێشمەرگە و پرسی نەوت و گاز بەشێوەیەكی بنەڕەتی ڕیزێك بۆمبی چێندراون و مومكینە هەر لەحزەیەك هەواڵی هەنگوینی چاككردنی موچە بكاتەوە بە ژەهری مار، چونكە بەغداد چۆن بە بڕیارێك موچەی فەرمانبەرانى لە كۆتایی ساڵی 2013 دا ڕاگرت، دەكرێت جارێكی دیكە هەمان كاربكاتەوە و زۆریش واریدە، هەر پەرلەمانتار و پسپۆڕێكیش لافی یاسای بودجەی 2019 لێبدات، سەنگی قسەكەی وەك پوشی دەم ڕەشەبایە، چونكە ئەوكاتەی لەو ساڵەدا بودجەی هەرێم بڕا، هەرێمی كوردستان و پێشمەرگە بەهێزتربوون و عێراق بێ‌ هێزبوو، یاسای بودجەی 2013يش بە ڕونی باسی 17%ی پشكی هەرێمی كردبوو، بەڵام مالكی بە نوكە قەڵەمێك خەزێنەی حكومەتی هەرێمی مایەپوچ كرد و بیانوەكەیشی وەك مالكی وتی”هەرێم نەوت بۆ خۆی دەفرۆشێت و داوای پارەی نەوتى بەسرەیش دەكات” ئێستا هەرێم هەمان كار دەكات و دەیان مالكی و عەبادیش لە بەغداد خۆیان مەڵاسداوە و چاوەڕوانی هاڕەی كەوتنی بلۆكی بینای كابینەكەی عەبدولمەهدی دەكەن، بۆ ئەوەی وەك كەمتیارێكی دڕندە بە زیندوی دەست بە خواردنی گۆشتی نێچیرەكەیان بكەن.

بە ئاشكرا دیارە كە چی یاریەكی گوماناوی بە چارەنوسی موچەی فەرمانبەران دەكرێت و كەسیش نازانێت عاقیبەتی بەدیاریكراوی چۆن دەبێت، بەتایبەتی هیچ چاكسازییەك لە سیستمی موچەی فەرمانبەراندا نەكراوە و ئەو پارەیشی لە بەغدادەوە بڕیارە بێت، ئەگەر بەشی موچەش بكات، ئەوا هیچ زەمانەتێك نیە نرخی نەوت بە بەرزی بمێنێتەوە، سەرباری ئەوەی زۆربەی لایەنە سیاسییەكانی عێراق بەبێ‌ تەسلیمكردنی نەوت ڕازی نابن تا سەر ئەو بڕە پارەیە”522 ملیار دینار” بنێرن، چونكە ئەوانیش دواجار نوێنەرایەتی شەقامی عێراق دەكەن و خەڵكی باشوری عێراقیش قبوڵی ناكەن، نەوت بۆ خۆت بفرۆشى و لەسەر سفرەی خەڵكێكیش پاروی چەور بگلێنی كە ئاوی خواردنەوەی نیيە.

بەپێی قسەكانی دوێنێی سەرۆكی حكومەتی هەرێم موچەی ئەم مانگە”مانگی 12″ بەبێ‌ پاشەكەوت دابەش دەكرێت و لە مانگی نیسانەوە، موچەی مانگی 1 دابەش دەكرێت، بەوەش لە كۆتایی ساڵدا سێ‌ موچە بە نادیاری دەمێننەوە؟ و نازانرێت پاشەكەوت دەكرێن یان چۆن دابەش دەكرێن، ئەگەر چاوەڕوانی بەغداد بكرێت، بەغداد لەم مانگەوە پارەی ناردووە و هەرێم خۆیشی پارەی پێویستی نیە، كەواتە سێ‌ موچە فەوتا و سەرۆكی حكومەت و سكرتێری ئەنجومەنی وەزیرانيش بە ڕونی باسی ئەوەیان نەكرد، كە موچەی فەرمانبەران لە كەیەوە دابەش دەكرێت و چۆن دۆخی موچە ئاسایی دەكرێتەوە و پارە پاشەكەوتكراوەكان چيان بەسەردێت؟

بنەڕەتی ڕێككەوتی هەرێم و بەغداد یان ڕاستر تەوافقی پارتی و یەكێتی و عادل عەبدولمەهدی لاوازە و لە ئایندەیەكی نزیكدا هەڵدەوەشێتەوە و قەیرانی قوڵتر لە پاشەكەوت لە بەردەرگا چاوەڕوان دەكات، چونكە بە فشار خستنەسەر عەبدولمەهدی یان لابردنی لە پۆستەكەی تێكڕای سیتسمی موچە هەڵدەوەشێێتەوە و ئەو كاتەیش خەڵكی هەرێم و موچەخۆران بە تەواوەتی متمانەیان بە حكومەتی هەرێم نامێنێت، بۆیە باشتروابوو لە لابردنی پاشەكەوتدا پەلەپڕوزە نەكرایە و دوای وردكردنەوەی ڕێككەوتن لەگەڵ عێراق بڕیارەكەیان بدایە لەگەڵ پەسەندكردنی پڕۆژەیاسای چاكسازی موچەدا، بۆیە بەمشێوەیەك وەك ڕۆژی ڕون دیارە پاشەكەوتی موچە و خراپتريش دەبنەوە مانشێتی میدیاكان.

وتار

لەپێناو گەشەپێدانی ئابوری هەڵەبجەدا

سەركۆ یونس*

 

یادكردنەوەی سی ویەك ساڵەی كیمیابارانكردنی شاری هەڵەبجە و دەوروبەری هەر تەنها شەهیدكردن و وێرانكردن و كاولكردنی شارێكی ئەم هەرێمە نەبوە و نابێت، بەڵكو وەكو ڕۆژی شەهیدانی نەتەوەكەمان وایە و هەروا یادێكی سادەو ساكار نییە كەبەسەرماندا تێپەر ببێت، بەڵكو یادێكە نەتەوەیەكی لەنەبوونەوە گۆڕی بۆ بوون و كوردستانی لەدەرەوەی نەخشەی جوگرافیای سیاسی خستە ناو نەخشەی جوگرافیاوە و ناوی نەتەوەی كوردی لەجیهاندا بەتەواوەتی ناساندو پێگەی نەتەوەی كوردی بێ‌ دەوڵەتی لەمەیدانی نێودەوڵەتیدا بەرەو پێش برد و جیهانی دەرەوەیش هەڵوێستیان بەرامبەر بەدۆزی كورد هەبوو، هەرئەم كارەساتەش هۆكارێك بوو بۆ دەركردنی بڕیاری ڕێكخراوی نەتەوەیەكگرتووەكان لەساڵی (1991) بۆ بڕیاردان لەسەر قەدەغەكردنی فڕینی فڕۆكەكانی حكومەتی عیراقی ئەوكات لەسنوری كوردستاندا.
لە ساڵی (2003)ش ئەم كارەساتە بەڵگەیەكی حاشا هەڵنەگر بوو بەدەست هاوپەیمانانەوە بۆ ئەوەی هێرش بكەنەسەر عێراق و سەردانی وەزیری دەرەوەی ئەو كاتی ئەمەریكا پێش هێرشەكە بۆ هەڵەبجە سەلمێنەری ڕاستی گەورەیی ئەم كارەساتەیە.
ئەوەی مەبەستمانە لەم بابەتەدا تیشكی بخەینەسەر پێشخستن و بوژانەوەی لایەنی ئابوری و خۆشگوزەرانییە بۆ شاری هەڵەبجە و دەوروبەری.
ئاشكرایە شاری هەڵەبجە هەر لە كۆنەوە جێگایەكی ستراتیژی گرنگی ناوچەكە بووە هەر لە سەردەمی (وەسمان پاشای جاف و عادیلە خانی خێزانی و بنەماڵەكەیان)ەوە ناوەندێكی سیاسی و ئابوری و ڕۆشنبیری و كلتوری گرنگ بووە.
لە هەڵەبجەوە فەرمانڕەوایی ناوچەكانی شارەزوورو هەورامان و دەوروبەریان كردووە كە جێگای دەستیان لە مێژوی ناوچەكە و كوردستان دا دیارەو بەرچاوە، لەلایەكی ترەوە بەهۆی هاوسنووری شاری هەڵەبجە لەگەڵ وڵاتی ئێرانی دراوسێدا ڕۆڵێكی سەرەكی هەبووە لە سەرجەم لایەنەكانی (سیاسی، ئابووری، كۆمەڵایەتی)ەوە، هەروەها لەمێژووی خەبات و شۆڕشەكانی نەتەوەكەمان ڕۆڵی هەڵەبجە و دانیشتوانەكەی جێگای فەخروشانازی هەموو لایەكمانە بەتایبەتی دوای ئەوەی لەشۆڕشی نوێ‌ دا یەكەمین مەفرەزەو یەكەمین چالاكی لەهەڵەبجەوە دەستی پێكردو یەكەمین پێشمەرگە لەم سنورەدا شەهید بووە، لەمەیدانی ئەدەبی ڕەسەن و هونەری كوردی و زانایانی ئایینی جێگای چەندین كەڵە شاعیری ناوبانگی نەتەوەكەمانە وەك مەولەوی و نالی و بێسارانی و ئەحمەد موختارجاف و تایەر بەگ و مامۆستا مەلا عوسمان عبدالعزیز و دكتۆر مستەفا زەڵمی و مامۆستا حەمەئەمین هەورامی و چەندینی ترو لەئێستاشدا چەندین نوسەر و شاعیرو ئەدیب و ڕۆشنبیری تر.
خۆشبەختانە لە(13)ی ئازاری ساڵی (2014) سێ‌ ڕۆژ بەر لەیادی كیمیاباران كردنی هەڵەبجە بڕیاری بەپارێزگابونی بەفەرمی لەلایەن حكومەتی هەرێمەوە بۆ دەرچوو حكومەتی ناوەندیش پاڵپشت و هەماهەنگ بووە و بەداخەوە بەهۆی سەرهەڵدانی قەیرانی دارایی و شەڕی نەگریسی داعش پڕۆسەكە خاوو بوویەوە، بەڵام بەهەوڵی دڵسۆزانی هەڵەبجە فەرمانگە و بەڕێوەیەرایەتییە گشتییەكان كراونەتەوە و ئەوەشی ماوە لەئێستادا خەریكی پێكهێنانین.
ئابوری هەڵەبجە لەڕووی داراییەوە تەنها پشتی بەدوو سەرچاوەی دیاری كراو بەستوە ئەوانیش:
1.مووچەی فەرمانبەران و كەسوكاری شەهیدانی كیمیاباران و كەمئەندامان و خانەنیشیانە، كەڕێژەیەكی زۆری دانیشتوانی هەڵەبجە پشتیان بەم سەرچاوە بەستوە.
2.بودجەی ئەو پڕۆژانەی لە هەڵەبجە و دەوروبەری جێبەجێ‌ دەكرێن، كەبەداخەوە لەئاستی پێویستدا نییە.

ئەم پێشنیارانە دەخەینەڕوو هیوادارین لایەنە پەیوەندیدارەكان بەجدی كاری لەسەر بكەن، لەڕووی ئابوری و گەشەپێدانی ئابورییەوە دەكرێت سوود لەم لایەنانە وەربگیرێت:
یەكەم: كردنی هەڵەبجە بەشارێكی گەشتیاری:-
بۆ كرانەوەی هەڵەبجە و دەوروبەری كردنی شاری هەڵەبجەیە بەشارێكی گەشتیاری، چونكە لەسنوری پارێزگای هەڵەبجەدا هەموو ڕەگەزەكانی ئەم كەرتە گرنكەی تێدایە وەك شوێنی گەشتیاری و هاوینەهەواری دڵڕفێن و شوێنی مێژووی كۆن و ماڵی پاشا و مەزارگەی ئایینی وەك عەبابەیلێ‌ و گۆڕی شێخانی تەریقەتی نەقشبەندی لە هەورامان و چەندین جێگای ئایینی ترو ناوچەكانی هەورامان بەگشتی هاوینەهەواری زەڵم و ئاوێسەر و چاووگی باوەكۆچەك بەتایبەتی كە دەتوانرێت لە هاوینان و زستانان سوودی لێ‌ وەربگرێت و وەك سەرچاوەیەكی داهات بۆ دانیشتوانی ناوچەكە بەكاربهێنرێت ئاشكرایە ئەو سوودە ئابوریانەی لە كەرتی گەشتیارییەوە دەست دەكەوێت لە ئێستادا لەئاستێكی بەرزدایە و بەبەردەوامی بازاڕی گەشتوگوزار بەرەو پێش دەچێت .لەئێستادا بەرێوەبەرێتی گەشتوگوزاری هەڵەبجە یەكێكە لە فەرمانگە چالاكەكانی هەڵەبجە بۆیە داواكارین بەرێوەبەرایەتی گشتی گەشتوگوزار بكرێتەوە بۆ ئەوەی لەڕووی كارگێڕی و دارایی ەوە دەستەڵاتی زیاتریان هەبێت .
دووەم: كردنی هەڵەبجە بەشارێكی بازرگانی:-
لەبەرئەوەی هەڵەبجە پێگەیەكی جوگرافی گرنگی هەیە و بەدووری نزیكەی (80كم) لەشاری سلێمانی یەوە دوورە و هاوسنورە لەگەڵ كۆماری ئیسلامی ئێراندا واتە هەڵكەوتەی جوگرافی هەیە لەبەرئەوە دەكرێت سوود وەربگرێت لەو خاڵە سنوریانەی كەلەناوچەكەدا هەن وەك تەوێڵە و بیارە و مەرزی پشتە و ملەخورد و هەروەها لە سنوری سازانەوە كەدەكەوێتە پشت هەڵەبجەوە بەدووری تەنها نزیكەی(15كم) لەسەنتەری شارەوە دوورە، لەڕاستیدا كردنەوەی ئەم خاڵ سنوریانە ئەگەر چی سنورداریش بن بەڵام كاریگەری گەورەو گرنگیان هەیە لەسەر بوژانەوەی ئابوری هەڵەبجەو ناوچەكە وتەنانەت كوردستانیش. شاری هەڵەبجە بكرێتە مەیدانی گواستنەوەی كەلوپەل و هاوڵاتیانی كوردستان و ئێران تەنانەت هەوڵ بدرێت ئەم مەرزانە بكرێنە مەرزی نێودەوڵەتی هەر ئەمەش بكرێتە سەرچاوەیەك لەسەرچاوەكانی داهات بۆ دانیشتوانی هەڵەبجە و هەورامان و شارەزوور،
دەكرێت سنوری هەڵەبجە ببەسرێتەوە بە سنوری شاروشارۆچكەكانی گەرمیان و مەرزی پەروێز خانەوە لەڕێگای (تەنگی سەی محمد) لەناوچەی نەورۆڵی كەڕاستەوخۆ هەڵەبجە و هەورامان و شارەزوور بەگەرمیانەوە دەبەستێت ،كە خۆشبەختانە دوای بەپارێزگابونی هەڵەبجە دانیشتوانی ناحیەی بەمۆ بەشێوەیەكی ئارەزوومەندانە و بەویستی خۆیان لەڕووی كارگێڕیەوە سەر بە پارێزگای هەڵەبجەن.
بێگومان ئەمە بۆ خۆی كاریگەری ڕاستەوخۆی دەبێت لەسەر بوژانەوەی شارەكەو بەرەو پێشچوونی لەسەرجەم لایەنەكانەوە.كردنەوەی فەرمانگەی تایبەتمەندی بازرگانی لەپارێزگاكە هۆكارێكی گرنگە بۆ بوژانەوەی ئەم كەرتە ستراتیژییە.

سێ‌ یەم:- بوژانەوەی كەرتی كشتوكاڵی ناوچەكە:-
گومانی تێدا نی یە سنوری كارگێڕی پارێزگای هەڵەبجە و هەر چوار ناحیەیەكەی (سیروان و خورماڵ و بیارەو بەمۆ) ناوچەیەكی گرنگ و ستراتیژی بواری كشتوكاڵی یە بەهەردوو سێكتەری بەروبومی ڕووەكی و بەروبومی ئاژەڵی یەوە،كەبەسەدان دۆنمی زەوی بەراو و دێم دەژمێرێن جائەگەر بەرهەم هێنان لە دەشتی شارەزور بێت كەخۆی لەسەرجەم بەرهەم هێنانی دانەوێڵەو سەوزە و میوە یان لەپێ‌ دەشت و ناو چیاكاكانی دەروپشتی هەڵەبجە و دەڤەری هەورامان بێت كە زیاتر خۆی لە هەنار و گوێز دەبینێتەوە كەلەباشترینەكانی بەروبومی كوردستانن،هەروەها دەكرێت بەهۆی بوونی دەشت و لەوەڕگای سروشتییەوە پەرە بەلایەنی ئاژەڵی بدرێت بەتایبەتی مەڕوبزن و مانگا.داوا دەكەین دەستەڵاتی زیاتری كارگێڕی بدرێت بە بەڕێوەبەرایەتی كشتوكاڵی هەڵەبجە بۆ دەستكراوەیی زیاتریان هەبێت لەهاوكاركردنی جوتیاران و باخەوانانی ناوچەكە .
چوارەم :- بوژانەوەی كەرتی پیشەسازی هەڵەبجە:
بەهۆی بوونی دەرامەتی سروشتی زۆر لەناوچەكە كە خۆی دەبینێتەوە لە سەرچاوەكانی كەرەسەی خاوی بەرهەمە پیشەسازییەكان و هەروەها بەهۆی بوونی دەستی كاری كارامە و شارەزا دەكرێت سوود لەم سەرچاوانە وەریگرێن بۆ دەوڵمەندبون و فراوان بوونی ئەم كەرتە وەك ئاشكرایە كە لەكۆنەوە تا ئێستا لەهەڵەبجەدا چەندین پیشەی دەستی بچوك هەبوون وەك (رستن و چنین و دروست كردنی كڵاش وشاڵ و هتد ) هەروەها چەندین كارگەی بەرهەمهێنانی شمەكی تێدا بووە وەك كارگەی توتن و كارگەی پەتاتەی سیروان و كارگەی بلۆك …. خۆشبەختانە لە ئێستادا جگە لە كارگە بچوكەكان چەند كارگەیەكی قەبارە گەورە و مامناوەند لەپارێزگاكەدا بوونی هەیە وەك كارگەی بەرهەمهێنانی زەیتی زەیتونی ڕاسان و كارگەی بەرهەمێهانی دۆشاوی تەماتەی شارەزوور و چەند كارگەیەكی بەرهەمهێنانی ئاوی هەنار ،چونكە ئەم كارگانە و بەرهەمەكانیان هۆكارێكی سەرەكی بوژانەوەی لایەنی ئابوری ناوچەكەن هەر لەكەمكردنەوەی ڕێژەی بێكاری و دەستكەوتی دارایی بۆ دانیشتوانەكەی و بەرزكردنەوەی ئاستی خۆشگوزەرانی كرێكاران و هەروەها بە بەرهەمەكان دەتوانین پێداویستی ناوخۆیی و هەندێ‌ جار دەرەوەی ناوچەكە پێ‌ پڕبكرێتەوە و ببێتە سەرچاوەیەكی سەرەكی داهات.
بۆ جێ‌ بەجێ‌ كردنی ئەم هەنگاوانە لەڕووی پیشەسازی یەوە باشترین هۆكار كردنەوەی بەڕێوەبەرایەتی گشتی پیشەسازی یە لەهەڵەبجە چونكە ئاسانكاری باش و گرنگ دەكات بۆ كەمكردنەوەی ڕۆتیناتی كارگێڕی ئەم پرۆسەیە.
پێنجەم: بەرەوپێشبردنی وەبەرهێنان:
ئەنجومەنی وەزیران بەبڕیارێك پێش دوو ساڵ فەرمانی كردنەوەی فەرمانگەی وەبەرهێنانی لە هەڵەبجە دەكرد بەڵام بەداخەوە تا ئێستا ئەم بڕیارە جێ‌ بەجێ‌ نەكراوە،لەڕاستیدا كردنەوەی ئەم فەرمانگەیە بۆ خۆی گرنگترین هۆكارە بۆ بەرەو پێش چوونی لایەنی وەبەرهێنان لەسەرجەم كەرتە ئابورییەكان چونكە ئاسانكاری تەواو دەكات بۆ وەبەرهێنەران و دەبێتە هۆی كەمكردنەوەی ڕۆتیناتی كارگێڕی كە دامودەزگاكانی حكومەت بە دەستی یەوە دەناَلێنن .بۆیە داواكارین لایەنە پەیوەندیدارەكان بەزووترین كات ئەم فەرمانگە گرنگە دابمەرزێنن .
شەشەم: بەرەوپێش بردنی لایەنی ڕۆشنبیری و هونەری هەڵەبجە :
وەك لای هەموان ئاشكرایە شاری هەڵەبجەو شارەزور و هەورامان خاوەنی زۆرترین كەسایەتی و زانا و بیرمەند و ڕۆشنبیرو هونەرمەندان بووە،دەتوانرێت سوود لەم لایەنە گرنگەی ژیان ببینرێت بەوەی كە مۆنۆمێنتی هەڵەبجە فراوانتر بكرێت و خودی هەڵەبجە بكرێتە شارێكی یادەوەری وەك زۆرێك لەو شارانەی لەجیهاندا تووشی ئەم كارەساتە بون بكرێتە سەرچاوەی داهات و لە ڕێبەری گەشتوگوزاری هەرێم و عێراقدا دیاری بكرێت ،خاڵێكی تر كە زۆر گرنگە بۆ داهاتوی هەڵەبجە و مانەوەی ناوی هەڵەبجە ئاشكرایە ساڵانە مناڵانی وون بووی كارەساتەكە دەدۆزرێنەوە و شاد ئەبنەوە بە كەسوكاریان هەموو ئەم كەسانە و خودی ڕووداوەكانیان كەرەسەی خاوی بواری فلیمسازین بۆ هۆنەرمەندانی كورد و دەكرێت داوا لە كۆمپانیاكانی بواری سینەما بكرێت بێنە مەیدانەوە و هاوكاری بكرێن و فلیمی سینەمایی جیهانی لێ‌ دروست بكرێت بۆ مانەوەی ناوی هەڵەبجە و سوود بینین لەو داهاتەی كەدەست دەكەوێت.
لەكۆتایدا ئەم پێشینازانەی سەرەوە هۆكارن بۆ بوژانەوەی لایەنی ئابوری هەڵەبجە و بەرەوپێش بردنی ژیانی دانیشتوانەكەی، دەبێت هەموو كورد بزانێت هەڵەبجە تەنها بۆ هەڵەبجەییەكان نییە بەڵكو موڵكی هەموو نەتەوەیی كوردە لەهەر كوێ‌ بن، بۆیە هیوادارین سەركردایەتی سیاسی و حكومەتی هەرێمی كوردستان و كابینەی نوێ‌ بەجدی كار بكەن بۆ بەرەو پێشچونی پارێزگای هەڵەبجە و تایبەتمەندێتی خۆی بدرێتێت چونكە پێمان وایە خەباتی سیاسی و ئەدەبی و كۆمەڵایەتی لەمێژینەیی ئەم شارە و هەورامان و شارەزوور باشترین بەڵگەیە كە وەڵام بێت هەرئەمەش ببێتە باشترین پاداشتی شەهیدانی كارەساتەكەو هەروەها ببێتە سارێژكەری برینەكانی كەسوكاری شەهیدان و دانیشتوانی شارەكە.

*ئابوریناس

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

پاشه‌كه‌وت ئه‌و ئه‌ولیایه‌ى كه‌ كچه‌كه‌ى له‌ چاڵى سه‌نعاندا سه‌گ خواردى !

٭سوپا سەلام

دواى راگه‌یاندنى سه‌رۆكایه‌تى ئه‌نجومه‌نى وه‌زیران به‌ لابردنى ئه‌و بڕیاره‌ى كه‌ ناویان لێنابوو (پاشه‌كه‌وت) له‌ 8/3/2019،به‌شێكى زۆرى رۆژنامه‌نوسان و چاودێران كه‌وتنه‌ هه‌مان هه‌ڵه‌ى زانستى كاربه‌ده‌ستان له‌ به‌كارهێنانى ده‌سته‌واژه‌ى (پاشه‌كه‌وت) بۆ ئه‌و پرۆسه‌یه‌ى كه‌ نزیكه‌ى (3 ساڵه‌) به‌رۆكى مووچه‌ خۆرانى ئه‌م هه‌رێمه‌ى گرتووه‌، له‌كاتێكدا پاشه‌كه‌وت(Saving) به‌ كورترین ده‌ربڕین گوزارشته‌ له‌ ده‌ست هه‌ڵگرتنى كاتى له‌ خه‌رجكردنى به‌شێك له‌ ده‌سهاتى ئێستا به‌ شێوه‌یه‌كى ئاره‌زومه‌ندانه‌ و به‌ گه‌ڕخستنى له‌ ئاینده‌دا،جا بۆ به‌كارهێنان بێت (consumption) یاخود بۆ بوارى وه‌به‌رهێنان (Investment).
كه‌واته‌ لێره‌وه‌ به‌روونى دوو پێكهێنه‌رى سه‌ره‌كى پاشه‌كه‌وت به‌دى ده‌كرێت كه‌ بریتین له‌:
1- پرۆسه‌یه‌كى كاتیه‌
2- ئاره‌زوو مه‌ندانه‌یه‌ و تاك سه‌رپشكه‌
هه‌روه‌ها تاكى به‌كارهێنى ژیر(Rational consumer ) له‌ تیۆره‌ سه‌ره‌تاییه‌كانى زانستى ئابووریه‌وه‌ ئاماژه‌ى بۆ كراوه‌ كه‌ ده‌سهاتى خۆى دابه‌شده‌كات به‌سه‌ر (به‌كارهێنان + پاشه‌كه‌وت)
(Y = C + S ) به‌واتا هه‌ركات به‌كارهێن به‌ ده‌سهاته‌كه‌ى پێداویستیه‌كانى خۆى له‌ به‌كارهێنان پڕكرده‌وه‌،پاشان ده‌ست ده‌كات به‌ پرۆسه‌ى پاشه‌كه‌وت كردن له‌سه‌ر ئه‌و دوو بناغه‌ سه‌ره‌كیه‌ى كه‌ باسكران،به‌ڵام ئه‌وه‌ى له‌ هه‌رێم گوزه‌را به‌كارهێن نه‌ك پێدایستیه‌كانى دابین نه‌ده‌بوو به‌ ده‌سهاته‌كه‌ى به‌ڵكو په‌ناى بۆ چه‌ندان سه‌رچاوه‌ى دیكه‌ى وه‌ك (قه‌رز، هاوكارى ،فرۆشتنى كاڵاكانى …هتد) ده‌برد هه‌تا پێداویستیه‌كانى رۆژانه‌ى پڕ بكاته‌وه‌ له‌ كوێ ئه‌م (پاشه‌كه‌وت)ه‌ى بۆ ده‌سته‌به‌ر بووه‌؟
ئه‌وه‌ى جێگه‌ى سه‌رنجه‌ له‌ماوه‌ى سێ ساڵى رابردوو هیچ وشه‌یه‌ك به‌ هێنده‌ى (پاشه‌كه‌وت) ئه‌تك نه‌كراوه‌،كه‌ به‌بۆچوونى ئێمه‌ به‌شێكى ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و فه‌زا نازانستیه‌ى كه‌ كۆى جومگه‌كانى كارگێڕى گرتووه‌ته‌وه‌ كه‌ مه‌حكومه‌ به‌ جه‌هل و وتنه‌وه‌ى چه‌مكه‌كان توتى ئاسا،چونكه‌ هه‌نووكه‌ له‌كۆى ئه‌و سوپایه‌ له‌ وه‌زیر و په‌ڕله‌مانتار و بریكار و راوێژكار و…هتد به‌ ئه‌ندازه‌ى په‌نجه‌كانى ده‌ستێك پسپۆڕى ئابوورى به‌دى ناكرێت،سه‌ره‌ڕاى ئه‌وه‌ى میدیاكانیشدا غیابێكى ته‌واوى كادرى ئابوورى هه‌یه‌، به‌شه‌كه‌ى دیكه‌ى په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ به‌كارهێنانى ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ بۆ به‌لاڕێدا بردنى ئه‌سڵى بابه‌ته‌كه‌،به‌ ئامانجى ئه‌وه‌ى كه‌ پرۆسه‌كه‌ (پاشه‌كه‌وت) جۆرێك له‌ سه‌ربه‌ستى و ده‌ستهه‌ڵگرتنى كاتى پێوه‌دیاره‌ و رۆژێك دادێ كه‌ ئه‌و پاشه‌كه‌وته‌ ده‌توانن بیخه‌نه‌وه‌ گه‌ڕ،كه‌ ئه‌م به‌شه‌یان زیاتر له‌لایه‌ن به‌رپرسانى كابینه‌ى هه‌شته‌مه‌وه‌ ره‌نگه‌ لێزانانه‌ به‌و ئامانجه‌ كارى له‌سه‌ر كرابێت.
هه‌ردوو به‌شه‌كه‌ به‌ (جهل) یاخود (قصد) زاراوه‌ى پاشه‌كه‌وت بۆ ئه‌م پرۆسه‌یه‌ كه‌ خراوه‌ته‌گه‌ڕ له‌ ته‌رازووى زانستى ئابوورى دا سه‌نگى خۆى نیه‌.ده‌كرێت له‌ برى به‌كارهێنانى (پاشه‌كه‌وت) چه‌مكى (قه‌رزى زۆره‌ ملێى بێ به‌روبوو) به‌كارببرێ كه‌ به‌ هێڵێكى جاڵجاڵكه‌ له‌ باج (Tax) جودا ده‌كرێته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ى باج (Tax) هاوشێوه‌ى ئه‌م هه‌نگاوه‌ى حكومه‌ت بریتیه‌ له‌ بڕینى به‌شێك له‌ ده‌ستهاتى تاك به‌ شێوه‌ی زۆره‌ ملێ له‌ به‌رامبه‌ر هیچ كاڵا و خزمه‌تگوزاریه‌كدا،ئه‌و هێڵه‌ باریكه‌ش كه‌ باج له‌ هه‌نگاوه‌كه‌ى حكومه‌ت جودا ده‌كاته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌(باج)دا چاوه‌ڕوانى وه‌رگرتنه‌وه‌ى ئه‌و بڕه‌ ده‌سهاته‌ له‌ ئاینده‌دا ناكرێت،به‌ڵام له‌سه‌ر زارى به‌پرسانى كابینه‌ى هه‌شته‌م هه‌تا ئێستا به‌ فه‌رمى دانیان نه‌ناوه‌ به‌وه‌ى كه‌ مووچه‌ خۆران چاوه‌ڕیی به‌شه‌ ده‌سهاتى لێبڕاوى ساڵانى رابردوویان نه‌كه‌ن.
له‌لایه‌كى دیكه‌وه‌ به‌شێك له‌ په‌ڕله‌مانتاران و كه‌سایه‌تیه‌كانى ده‌ره‌وه‌ى ئه‌م كابینه‌یه‌ بێئاگا له‌وه‌ى كه‌ لابردنى ئه‌و بڕیاره‌ له‌سه‌ر مووچه‌خۆران ده‌ستخۆشانه‌ى ناوێ هه‌تا شه‌ڕ له‌سه‌ر خاوه‌ندارێتى ئه‌م هه‌نگاوه‌ بكه‌ن،چونكه‌ پرسه‌كه‌ و چه‌مكه‌كه‌ هه‌ر دووكیان له‌ سه‌ره‌تاوه‌ نازانستى به‌كار براون،هاوكات له‌ زانستى ئابووریدا ئه‌وانه‌ى كه‌ ئێستا ده‌سه‌ڵاتى هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى بڕیاره‌كه‌یان هه‌یه‌ هه‌ر ئه‌وانیش هۆكارى بڕینى ئه‌و به‌شه‌ى ده‌سهات بوون له‌ ماوه‌ى رابردوودا له‌به‌ر ئه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى مالى (Financial Authority ) هه‌تا ئێستا له‌لاى ئه‌وانه‌،بۆیه‌ ناكرێت وه‌ك كابراى ریاباز كۆى بابه‌ته‌كه‌ لنگه‌وقوچ بكه‌ن و پێوه‌ره‌ زانستیه‌كان له‌به‌ر چاو نه‌گرن ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ى بڵێن شتێك له‌ هه‌گبه‌یاندایه‌.
ده‌گێڕنه‌وه‌ كابرایه‌ك ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ى خۆى ده‌رخا كه‌ گوایه‌ له‌ دین شاره‌زایه‌، چووه‌ وتارى مه‌لاى گوند و وتى: مامۆستا ئه‌وه‌ كام ئه‌ولیابوو كچه‌كه‌ى له‌ چاڵى سه‌نعاندا سه‌گ خواردى،مه‌لاش وتى چیت بۆ راستبكه‌مه‌وه‌؟ ئه‌ولیا نه‌بوو ئه‌نبیا بوو،كچ نه‌بوو كوڕ بوو، چاڵ نه‌بوو بیر بوو، سه‌نعان نه‌بوو كه‌نعان بوو، سه‌گ نه‌بوو گورگ بوو، نه‌شى خوارد ئه‌وه‌ حه‌زره‌تى یوسفى كوڕى یه‌عقوب بوو.

٭ماجستێر، لە زانستی ئابووریدا

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

لابردنی پاشەكەوتی مووچەو و دەرهاوێشتەكانی

ڕزگار حەمەنوری

دوای چاوەڕوانیەكی زۆری مووچەخۆران ئەمڕۆ حكومەتی هەرێم بڕیارێكی گرنگی دا كە لابردنی پاشەكەوتی مووچە بوو بەمەش دەرگایەكی تری ئومێد لەسەر بژێوی مووچەخۆرانی هەرێم كرایەوە. ئاشكرایە بازاڕی هەرێمی كوردستان سیستەمی (بازاڕی ئازادە) و پرۆژەكانی خزمەتگوزاریش (كەرتی تایبەت) جێبەجێیان دەكات ، بۆیە هەندێجار كەحكومەت بڕیارێك دەدات لەبەرژەوەندی هاوڵاتیان بەتایبەتی بڕیارە ئابوریەكان جێگای داخە (هەندێ لە سەرمایەداران) ئەم هەلە دەقۆزنەوەو لەگەڵ هەر باشبونێكی باری دارایی مووچەخۆران نرخی كاڵاو شتومەك زیاد دەكەن هەر لە پێداویستیە سەرەتاییەكان تاكو كاڵا گەورەكان بەمەش بڕیاری باشبوونی باری دارایی مووچەخۆران ئامانجەكەی خۆی ناپێكێ و خەڵك سوودی لێ نابینێی بۆیە ئەركی دام ودەزگاكانی حكومەتە بە تایبەتی قائمقامیەتەكان و ناحیەكان كە لەدوای دەرچوونی ئەم بڕیارەی حكومەتەوە گرنگی تەواو بدەن بە لیژنەكانی ئابوری و چاودێری نرخی كەل و پەل و كاڵاو تەنانەت كرێی موڵك و …. هتد بكەن و نەهێڵن هیچ بازرگان و سەرمایەدارێك لە گرنگی ئەم بڕیارە كەم بكاتەوە كە پەیوەندی بەژیانی سەرجەم خێزانەكانی هەرێمەوە هەیە. لەئەمڕۆ بەدواوە پێویستە حكومەتی هەرێم میكانیزمی گونجاو دابنێت بۆ گەڕانەوەی مووچە پاشەكەوتكراوەكان لەقۆناغی یەكەمیشدا باشترین بژاردە ئەوەیە كە حكومەت دڵنیایی بداتە مووچەخۆران ئەویش بەكردنی بڕی مووچەی پاشەكەوتكراوی هەر مووچەخۆرێك بە (چەكی بانكی) وەدەكرێ پێش كردنی پاشەكەوتەكە بە چەكی بانكی هەر مووچەخۆرێك چەن قەرزاری حكومەتە وەك قەرزەكانی (ئاو ، كارەبا ، سلفەی خانووبەرەی ئەو چەن مانگەی كە مووچەخۆرەكە نەیداوە ، …… هتد) لە مووچە پاشەكەوتەكەی دابشكێنرێ . خاڵێكی تر كە پێویستە لەئەمڕۆ بەدواوە حكومەت دیراسەی پێویستی بكات و كاری لەسەر بكات ئەوەیە كە دەرگای دامەزراندن لەسەر گەنجان و لاوانی خوێندەواری ئەم هەرێمە بكاتەوەو بەپێی بەرنامەیەكی گونجاو و بەپێی پێویستی میلاكات و پسپۆری فەرمانگەكان بەشێكی بەرچاویان دامەزرێنێت چونكە هەموو دەزانین كێشەی دانەمەزراندنی دەرچوەكان هێندەی كێشەی پاشەكەوتی مووچە كاریگەری خراپی لەسەر ئایندەی ئەم هەرێمە هەیە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
کام لەم وەزارەتانەی کابینەی ٨ لە ئاست خزمەتکردن بە هاولاتیان جێدەستی دیار بووە؟
  • وه‌زارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەکانی ئاو 86%, 62
    62 86%
    62 - 86% هەموو دەنگەکان
  • وه‌زارەتی دارایی و ئابووری 10%, 7
    7 10%
    7 - 10% هەموو دەنگەکان
  • وه‌زارەتی بازرگانی و پیشه‌سازی 4%, 3
    3 4%
    3 - 4% هەموو دەنگەکان

کوردستان