ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

شەڕی حزبەكان ئەمجارە لەسەر ئەندازیاری ڕاپەڕینە

خەڵك-سەعد مەلا عەبدوڵڵا گوڵپی

ڕاپەڕینی باشووری كوردستان، یەكێكە لەو شانازییانەی مێژووی گەلی كورد كە لە دژی ستەمكارترین دەسەڵاتی ئەو كاتی عیراق كردوویەتی، بەڵام لایەنە سیاسییەكانی باشووری كوردستان لەبری بەدیهێنانی ئامانجەكانی ڕاپەڕین كە زۆرینەیان پشتگوێخستوون، خەريكی شەڕی ئەوەن كە سەركردەی كامە حزب ئەندازیاری ڕاپەڕین بووە.

لایەنەكان سەركردەكانی خۆیان بە ئەندازیاری ڕاپەڕین دەزانن
ڕۆژنامەی هەولێری سەر بە پارتی دیموكراتی كوردستان، بە مانشێتێكی گەورە ئەوەی ئاشكرا كردووە، مەسعود بارزانی سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان و بەرەی كوردستانی ئەندازیاری ڕاپەڕین بووە.
هاوكات میدیاكانی بزووتنەوەی گۆڕان ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن، نەوشیروان موستەفا ئەندازیار و جوڵێنەری ڕاپەڕین بووە و چەندین بەڵگە و دۆكۆمێنتیان بۆ ئەوە هەیە، وەك تۆماری دەنگی شەهید عەلی نەبی كە شەهیدی یەكەم ڕۆژی ڕاپەڕینە لە ڕانیە، تەنانەت شایەتیدانی جەلال تاڵەبانی سكرتێری كۆچكردووی یەكێتیش دەهێننەوە كە لە كتێبی بیرەوەرییەكانی تەمەندا ئاماژەی بەوەكردووە نەوشیروان مستەفا ڕۆڵگێڕی سەرەكی ڕاپەڕین بووە.


هەرچی دەزگاكانی یەكێتی نیشتمانی كوردستانیشە جەلال تاڵەبانی بە ئەندازیاری ڕاپەڕین دەزانن لەگەڵ ئەوەی حزبەكەیان بەڕێبەر و پلاندانەری ڕاپەڕین دادەنێن.

ڕاپەڕینی باشووری كوردستان چۆن ڕوویدا؟
مەسعود عەبدولخالق چاودێری سیاسی و ئاگادار لە چۆنێتی ووردەكاریییەكان ڕاپەڕین لە سەردەمی خۆیدا بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، ڕاپەڕین، پرسی ناوچەیەكی دیاری كراو نەبوو، بەڵكو پرسی ڕاپەڕینی هەموو شارەكانی كورستان بوو كە ئەوكات عیراق كیمیایی و ئەنفالی بەكار هێنابوو، زۆر مەترسیدار بوو.

دەشڵێت “تێگەیشتنێك هەبوو لە كوردستان، كە كێشەی نێوان عێراق و ئەمریكا و هاوپەیمانان سیناریۆیە و لە عیراق نادرێت، لەبەرئەوە زۆربەی سەركردەكانی پارتی و سۆسیالیست و باڵی ئاڵای شۆڕش بە سەركردایەتی مەلا بەختیار پێیان وابوو لە عیراق نادرێت، ئەگەر شتێكیش بكرێت سیناریۆیە و لەگەڵ ڕاپەڕین نەبوون، نەك لەبەرئەوەی دژی ڕاپەڕین بن، بەڵكو لەبەرئەوەی پێیان وابوو كوردستان تووشی كیمیایی و وێرانكاری دەبێتەوە”.

هەرچەندە هاووڵاتییان پاڵپشتی تەواویان بۆ ڕاپەڕین هەبوو و ڕۆڵێكی گەورەیان گێڕا لە سەركەوتنی، بەڵام هەندێك لە لایەنەكان بە لاوازی و كەمییەوە لە ڕۆڵی هاووڵاتیان دەڕوانن و ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن، هاووڵاتیان بە پاڵپشتی پێشمەرگەوە توانیان ڕاپەڕن.

مەسعود عەبدولخالق ئەوەشی ئاشكراكرد، ئەوەی زۆر سوور بوو یەكێتی بوو، لەنێو ئەوانیش نەوشیروان موستەفا لە كوردستان بوو مام جەلال لە دەرەوە بوو، ئەو دوو كەسە زانیاری زۆر وردیان هەبوو لەسەر سیاسەتی نێودەوڵەتی و یاساكانی، ئەوان زانیان عیراق ناتوانێت كوێت ببات و لێی دەدرێت.

كێ ئەندازیاری ڕاستەقینەی ڕاپەڕین بوو
لایەنەكان ڕۆڵیان لە جێبەجێكردنی ئامانجی ڕاپەڕین هەبووە، بەڵام ئەندازیاری ڕاپەڕین ڕۆڵێكی كاریگەری بینیوە لە چۆنێتی داڕەشتنی پلانەكاندا.
مەسعود عەبدولخالق لەو بارەوە ڕایگەیاند، نەوشیروان موستەفا و مام جەلال بەجددی خۆیان ئامادە كرد و نەوشیروان موستەفا وەكو ئەندازەیەكی زۆر وورد ئەو پلانەی دانا، دەنگی گەلی كوردستانیش شاهیدە كە ئەو ڕاستییە هەرگیز ناشاردرێتەوە كە نەوشیروان موستەفا ئەندازیاری ڕاپەڕین بوو.

دەشڵێت “ئەو نامانەم بینیوە كە نەوشیروان موستەفا بۆ شەهید عەلی و محەمەدی كا هەمزە و سمایل وەرتێی دەنارد، چونكە ئەوانە دەستەی ڕاپەڕین بوون كە هاوڕێیەتیمان هەبوو، منیش ئامادەی دوو كۆبوونەوە بووم”.

لە راپەڕین كام لایەنانە ڕۆڵیان گێڕا؟
مێژوو ئەوە ناشارێتەوە كە سەرجەم لایەنە سیاسییەكانی ئەوكات ڕۆڵی بەرچاویان گێڕاوە لەئازادكرنی كوردستان، بەڵام ئەو چاودێرە سیاسییە دەڵێت “هیچ حزبێكی دیكە بە شێوەی یەكێتی ئاگادار نەبوون، تاكو ڕاپەڕینەكە كرا بە فەرمانی نەوشیروان موستەفا، خۆم زۆر دڵنیا نەبووم لەسەركەوتنی بەتایبەت ئەوكات ڕاپەڕینی باشووری عیراق كرا و شكستی هێنا، لەبەرئەوە دوو دڵ بووین لە سەركەوتنی”.

ئاماژە بۆ ئەوەش دەكات، هیچ گومانێك لەو مێژووە نییە و نەوشیروان موستەفا و یەكێتی و ڕادیۆی گەلی كوردستان ئەندازیاری ڕاپەڕینن، بەڵام دواتر ئەوەی زۆر ڕۆڵی بینی لایەنە ئیسلامییەكان بوون، دواتر پارتی و حزبەكانی دیكەش بەشداریان كرد.

بەرەی كوردستانی، بێ ئاگاداركردنەوە بزووتنەوەی ئیسلامی جێدەهێڵن
بەپێی زانیارییەكان، دوای كۆنتڕۆڵكردنی كەركوك لە دژی ڕژێم لەلایەن حزبەكانەوە، زۆر ناخایەنێت، بەشێوەیەكی هەڕەمەكی پێشمەرگە دەكشێتەوە، بەرپرسانی بزووتنەوەش ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن ئاگاداری ئەو پلانە نەبوون و زیانی زۆریان دا.

مەسعود عەبدولخالق ئاماژە بۆ ئەوە دەكات، ڕەنگە ئەو شتانە ڕوویدا بێت، بەڵام قۆناغ بۆ قۆناغ و شار بۆ شار بە تەوجیهاتی نەوشیروان موستەفا بووە.

لای خۆشیەوە ئەیوب خوابەخش بەرپرسی ناوچەی تەكیەی بزووتنەوەی ئیسلامی و پێشمەرگەی بەشدار لە ڕاپەڕینی كەركوك بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، دوای كۆنتڕۆڵكردنی كەركوك ئێمە لە كتێبخانەی گشتی ئەو شارە بۆ ماوەی سێ ڕۆژ بارەگامان دانابوو، بەڵام سەربەخۆ بووین و لە بەرەی حزبەكانی دیكە نەبوون و جیاواز بووین.

دەشڵێت “ڕاپەڕین و ئازادكردنی ئەوشارە كەس بە كەس نەبوو، بەشێوەیەك بەرەی كوردستانی كە خۆی لە یەكێتی و پارتی و سۆسیالیست و شیوعی دەبینییەوە كەسیان ئاگادار نەكردەوە و كشانەوە و بە تەنها بزووتنەوەی لێمایەوە، هەر لەبەر ئەوەش بوو كە بەهۆی پێكدادانەكانمان لەگەڵ سوپای عیراق 13 شەهیدمان دا و كۆمەڵێك برینداریشمان بوون و زیاتر لە تەقتەقەوە گەڕاینەوە وەك كۆتا حزبی كوردستانی”.

لە ڕانیە ڕاپەڕین سەری هەڵدا
بۆ وەڵامی میدیا حزبییەكان و هاوكات نەشێواندنی مێژوو، مەسعود عەبدولخالق ڕایگەیاند، باشترین بەڵگەی ئەوەی كێ ئەندازیاری ڕاپەڕین بوو دەتوانین سەیری ناوچەی نفوس بكەین، سەرەتا لە ڕانیە ڕاپەڕین دەكرێت دواتر سلێمانی و نزیكەی 10 ڕۆژی پێچوو ئەوكات گەیشتە دهۆك، ئەوە مانای ئەوەیە هێز لە سلێمانی و هەولێرەوە ڕۆیشتونەتە دهۆك، واتە ئەو ناوچانە بەوشێوەیە ئامادە نەبوون بۆ ڕاپەڕین.

ڕاپەڕینێكی نوێ دژی چینی گەندەڵ
بەشێك لە هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن، كە پەشیمانن لە ڕاپەڕین و هۆكارەكەشی بۆ ئەوە دەگێڕنەوە كە ئەوان بۆ ڕزگار بوون لە ستەمی بەعش ڕاپەڕینیان كرد، بەڵام لە ئێستادا لەژێر ستەم و قەیرانە یەكلەدوایەكەكانی دەسەڵاتی كوردی ژیان بەسەر دەبەن، ئەو چاودێرە سیاسییەش بەدووری زانی ڕاپەڕینێكی لەو شێوەیە لە هەرێمی كوردستان دوبارە ببێتەوە.


مەسعود عەبدولخالق راِگەیاند، ڕاپەڕینی لەو جۆرە دروست نابێتەوە، چونكە ئەوكات ڕاپەڕین دژی داگیركەر بوو، ڕاپەڕین دژی حوكمی خۆماڵی زەحمەتە، بەڵام دەكرێت ڕاپەڕینی دەنگدان و ڕاپەڕین دژی چینی گەندەڵ بكرێت، ئەگەر هەیە ڕاپەڕینێكی زۆر گەورەتر ڕووبدات.

راپۆرت

(خەڵك) وردەكاری جووڵەی هێزەكانی پێشمەرگەی كوردستان بەرەو سنوورەكانی ئێران بڵاودەكاتەوە

خەڵك-بەشی هەواڵ
هاوكات لەگەڵ زۆرتربوونی گرژییەكانی نێوان ئەمریكا و ئێران و مۆڵدانێكی هێزێكی زۆری سوپای پاسداران بە چەكوچۆڵی قورسەوە لە سنوورەكانی هەرێمی كوردستان، هێزی پێشمەرگەی كوردستان دەست بەجووڵە دەكات بەرەو سنوورەكانی ئێران.

بەپێی زانیارییەكانی گەیشتوو بە (خەڵك) لەسەرچاوە هەرێمییەكانەوە، هێزێكی پێشمەرگەی كوردستان ئەوانەی سەر بە یەكێتی نیشتمانی كوردستانن، بە چەكی قوورسەوە بەرەو سنوورەكانی ئێران لە ناوچەكانی پشدەر و ڕانیە و قەڵادزێ  جووڵەیان پێكراوە.

هاوكات لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا هێزێكی زۆری سوپای پاسداران بە چەكی قوورسەوە لە سنوورەكانی هەرێمی كوردستان لە ناوچەكانی شنۆ، پیرانشار، سەردەشت، مەریوان و سەرپێڵی زەهاو جێگیربوون و خەریكی خۆڕێكخستنەوە و نوێكردنەوەی پایەگا كۆنەكانن بەتایبەت لە ناوچەی جاسووسانی سەردەشت هاوسنوور لەگەڵ ناوچەكانی پشدەر و شاڕباژێڕ لە هەرێمی كوردستان.

سەرچاوەیەكی لەشكری كە نەیویست ناوی بڵاوبكرێتەوە بۆ (خەڵك)ی ڕوونكردەوە ئەو جموجۆڵە لەشكرییانە پەیوەندییان بە زۆرتربوونی گرژییەكانی نێوان ئەمریكا و ئێرانەوە هەیە، بەتایبەت ئێران ئامادەكاری لەشكری خۆی دەكات بۆ پاراستنی سنوورەكانی و ڕێگری لە دەربازی هێزی چەكداری حیزبە ئۆپۆزسیۆنە كوردییەكان كە هێزی چەكداریان لەسەر سنوورەكان هەیە.

هەروەها سەرچاوەكە، ڕوونیشیكردەوە، جووڵەی هێزەكانی پێشمەرگەش لە چوارچێوەی ئامادەكاری پێشوەختە بۆ هەر پێشهاتێك بەتایبەت كە لە هەندێك ناوچە هێزی ئۆپۆزسیۆنی كوردی ئێران لە نێو خاكی هەرێمدا هەن و لەگەڵ دروستبوونی گرژیی یان تێكچوونی ڕەوشی نێوخۆی ئێران ڕەنگە دەربازی نێو ڕۆژهەڵاتی كوردستان ببن و لەم حاڵەشدا ئەگەری تێكەهەڵچوونی لەشكری و تێكچوونی ڕەوشی ئاسایشی ناوچە سنوورییەكانی هەرێم هەیە.

لەبارەی جووڵەكردن بە هێزەكانی پێشمەرگەی كوردستان، قارەمان شێخ كەمال جێگری سەرۆك ئەركانی هێزەكانی پێشمەرگەی هەرێمی كوردستان لە لێدوانێكدا بۆ (خەڵك) جووڵەكردنی بە هێزەكانی پێشمەرگە بەرەو دەڤەری ڕاپەڕین پشتڕاستكردەوە و ئاشكرایكرد “ئەوە هەنگاوێكی نوێی هێزی پشتیوانی دووە كە لە ڕانیە بارەگایەكی نوێیان كردووەتەوە”.

هاوكات ناوبراو ڕاشیگەیاند، هەندێك چەك و هێز هەیە، گواستراونەتەوە بۆ سنووری ڕاپەڕین، بەڵام پەیوەندی بە ئێران و هیچ شوێنێكی دیكەوە نییە.

ئاشكراشیكرد، جوڵە بە یەكەكانی سەر بە هێزی پشتیوانی دوو لە سلێمانی كراوە و چووەتە بارەگایەكی نوێی هێزی پشتیوانی دوو لە ناوچەی پشدەر.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

ئەمڕۆ ساڵوەگەڕی كۆچی دوایی نەوشیروان مستەفا ئەمینە

خەڵك- بەشی هەواڵ

ئەمڕۆ دووهەمین ساڵوەگەڕی كۆچی دوایی نەوشیروان مستەفا ئەمین سیاسەتمەداری ناسراوی كوردە.

نەوشیروان مستەفا ئەمین بە سیاسەتمەدار و نووسەرێكی نێوداری كوردستان ناسراوە ‌و كاریگەری گەورەی لەسەر گۆڕەپانی سیاسی باشووری كوردستان هەبووە.

نەوشیروان مستەفا ئەمین لە 22ی كانوونی دووهەمی 1944 لە شاری سلێمانی لە دایكبووە و قۆناغەكانی سەرەتایی و ناوەندی و دواناوەندی لە سلێمانی و كۆلێژی زانستە سیاسییەكانی لە بەغدا خوێندووە.

ناوبراو لەسەرەتای ساڵانی شەستەكانەوە پەیوەندی بەكاری ڕێكخراوەیی و سیاسی لە نێو ڕیزەكانی یەكێتی قوتابیانی كوردستان- پارتی دیموكراتی كوردستاندا كردووە و دواتر یەكێكبووە لە دامەزرێنەرانی یەكێتی نیشتمانی كوردستان لە ساڵی 1975 و دواتریش بووەتە جێگری سكرتێری گشتی یەكێتی.

لە ساڵی 2009دا بزووتنەوەی گۆڕانی دامەزراندووە و بووەتە ڕێكخەری گشتی ئەو حزبە.

ناوبراو خاوەنی چەندین كتێبە لە بوارەكانی مێژوو و ڕۆژنامەوانی و ئەدەبی كوردیدا و لەبەشێك لە كتێبەكانیدا تیشكی خستووەتەسەر مێژووی شۆڕشی كورد و ناكۆكییەكانی نێو شۆڕشەكان.

نەوشیروان مستەفا ئەمین لە 19ی ئایاری 2017 دوای ململانێیەكی زۆر لەگەڵ نەخۆشیدا لە شاری سلێمانی كۆچی دواییكرد و لە گردی زەگەرتە بارەگای سەرەكی گۆڕان لە شاری سلێمانی بەخاك سپێردرا.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

ئەمڕۆ ساڵوەگەڕی یەكەم هەڵبژاردنی پەڕلەمان و سەرۆكایەتی كوردستانە

خەڵك- بەشی هەواڵ

ئەمڕۆ ساڵوەگەڕی یەكەم هەڵبژاردنی پەڕلەمان و سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستانە لە 19ی ئایاری 1992.

لە 19ی ئایاری 1992 دوای ڕاپەڕینەكەی ئاداری 1991 یەكەم هەڵبژاردنی پەڕلەمانی كوردستان ئەنجامدرا كە تێیدا حەوت لیست و قەوارە بەشدارییان تێدا كرد.

بەپێی یاسای هەڵبژاردنەكان كە لەلایەن كۆمەڵێك یاساناسەوە ئامادەكرابوو و بەرەی كوردستانی پەسەندیكردبوو، پێویستبوو هەرلایەنێك 7%ی دەنگەكان بەدەستبهێنێت بۆ ئەوەی بگاتە پەڕلەمان، بەمهۆیەوە تەنها پارتی و یەكێتی و زەحمەتكێشان گەیشتنە پەڕلەمان.

پارتی و یەكێتی لە كۆی 105 كورسی پەڕلەمان نیوەی كورسییەكانیان بەدەستهێنا و پێنج كورسیش بۆ مەسیحییەكان داندرا.

لەسەر ئەنجامی هەڵبژاردنەكان ناكۆكی كەوتە نێوان پارتی و یەكێتی و ئەنجامەكەیان پەسەندنەكرد وەكخۆی كە بە پێی ئەنجامەكان پارتی بە ڕێژەیەكی كەم لەپێش یەكێتییەوە بوو، بەڵام دواتر بە ڕێككەوتن حكومەتی هەرێم لە نێوان پارتی و یەكێتیدا پێكهات.

دواتر بەهۆی هەڵگیرسانی شەڕی نێوخۆوە هەڵبژاردنی خوولی دووهەم دوای سێزدە ساڵ لە 30ی كانوونی دووهەمی 2005 سازكرا و تێیدا یەكێتی و پارتی لیستی هاوبەشیان هەبوو و زۆرینەی كورسییەكانیان بەدەستهێنا.

خولی سێهەمیش لە 25ی تەمووزی 2009 هەڵبژاردنی بۆ سازكراو یەكێتی و پارتی بە هەمانشێوە لیستی هاوبەشیان هەبوو، بۆیەكەمجار لیستێكی بەهێزی ئۆپۆزسیۆن بە ناوی گۆڕان پەیدابوو كە 25 كورسی هێنا و كورسییەكانی یەكێتی و پارتی بۆ 59 كورسی دابەزین.

هەڵبژاردنی خوولی چوارهەم لە 21ی ئەیلوولی 2013 سازكرا و یەكێتی و پارتی هەریەكەیان لیستی خۆیان هەبوو لەگەڵ لیستە ئۆپۆزسیۆنەكاندا پارتی 38 كورسی و یەكێتی 18 كورسییان بەدەستهێنا و گۆڕان 24 كورسی بەدەستهێنا.

خولی پێنجەمی پەڕلەمانیش دوای ساڵێك لە دواخستنی لە 30ی ئەیلوولی 2018 سازكرا و پارتی و یەكێتی و لیستە ئۆپۆزسیۆنەكان بە لیستی سەربەخۆ بەشداربوون، پارتی 45 كورسی و یەكێتی 21 كورسی و گۆڕان 12 كورسییان بەدەستهێنا.

بە ڕای چاودێرانی سیاسی لە ماوەی 27 ساڵی ڕابردووی تەمەنی پەڕلەمانی كوردستان و لە هەر پێنج خولەكەیدا پەڕلەمان لەلایەن حزبە دەسەڵاتدارەكانەوە دەستوپێی بەستراوە و ڕێی لێگیراوە كە كاروباریی ئاسایی و یاسایی خۆی لە یاسادانان و چاودێریكردن بكات، بگرە بۆ بەرژەوەندییەكانی حزب و دەسەڵاتدارەكان بەكارهێندراوە لە قۆناغەكاندا.

گرنگترین ئەو ڕووداوانەی لە ماوەی 27 ساڵی ڕابردوودا بەسەر پەڕلەمانی كوردستاندا هاتوون یەكێكیان بریتییە لە ڕووداوەكانی 31ی ئابی 1996 كە لە گەرمەی چڕبوونەوەی شەڕی نێوخۆی پارتی و یەكێتیدا لەشكری عیراق بەتانك و زرێپۆشەوە هاتەوە نێو گۆڕەپانی پەڕلەمان.

یەكێكی دیكەشیان لە كاتی چڕبوونەوەی ناكۆكییەكانی پارتی و گۆڕان لەسەر یاسای سەرۆكایەتی هەرێم لە مانگی ئۆكتۆبەری 2015 لەلایەن هێزە ئەمنییەكانی هەولێرەوە ڕێ لە گەڕانەوەی یوسف محەمەد سەرۆكی پەڕلەمان گیرا و دەرگەی پەڕلەمان داخرا.

پەڕلەمانی كوردستان لە تەمەنی خۆیدا جگە لە خوولی چوارهەم، لە سەرجەم خولەكانی دیكەدا سەرۆكەكانی پارتی و یەكێتی بوون، لەخوولی چوارهەمدا یوسف محەمەد لە پشكی گۆڕان سەرۆكی پەڕلەمان بوو، بەڵام دوای كەمتر لە دووساڵ لەلایەن پارتی دیموكراتی كوردستانەوە لە پۆستەكەی دوورخراوە.

هاوكات لە هەمان ڕۆژدا لە 19ی ئایاری 1992دا هەڵبژاردن بۆ ڕێبەری بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستان سازكرا و تێیدا جەلال تاڵەبانی، مەحمود عوسمان، مەسعود بارزانی و عوسمان عەبدولعەزیز خۆیان كاندیدكرد، بەڵام بەهۆی پەسەندكردنی ئەنجامەكانی هەڵبژاردنەوە هیچكام لە كاندیدەكان نەبوونە ڕێبەری كوردستان.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان