ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

ئەمڕۆ 28هەمین ساڵوەگەڕی ڕاپەڕینی ئاداری 1991ە

خەڵك- بەشی هەواڵ

لە 5ی ئاداری 1991 لە شاری ڕانیەوە یەكەم هەڵمەتی جەماوەر و پێشمەرگە و چەكدارە كوردەكان بۆ سەر مۆڵگە و هێزەكانی ڕژێمی سەدام حوسێن دەستیپێكرد و لە 20ی ئادار بە ئازادكردنی شاری كەركوك كۆتایی هات.

 پێش ڕاپەڕین 
لە ماوەی چەند ساڵێكی كەمی پێش ڕاپەڕین ڕژێمی سەدام حوسێن 182 هەزار كوردی ئەنفال كرد، 5 هەزار كەسی بە كیمیاباران شەهید كرد، زیاتر لە 4 هەزار لادێ و شار و شارۆچكەی وێران كرد و دانیشتوانەكەی لە ئۆردۆگا زۆرە ملێكاندا نیشتەجێكرد و خستنیە ژێر چاودێری وردو داپڵۆسینەوە، ئەمانە ڕۆژ بە ڕۆژ تووڕەیی هاووڵاتیانی لە دژی ڕژێم زیاتر دەكرد. سیاسەتی بە عەرەبكردن، بە بەعسیكردن، جینۆساید‌و (ئەنفال)‌و بەكارهێنانی چەكی كیمیایی‌ و گرتن ‌و لە سێدارەدانی بە كۆمەڵ لە لایەن بەعسەوە پەیڕەو دەكرا، تاكو خەباتی كوردی لەو سەردەمەدا بەتەواوی خەفە كرد.

 بەرەی كوردستانی 
بە بەرنامەیەكی نوێ حزبە سیاسییەكان  دەستیان بەچەند هەنگاونانێكی نوێ كردەوە ‌و، بەرەی كوردستانی لە 7/5/1987دا پێكهات‌ كە حزبەكانی ناوی بریتی بوون لە یەكێتی نیشتمانی كوردستان، پارتی دیموكراتی كوردستان، سۆسیالیست، پاسۆك، پارتی گەل‌، حزبی شیوعی عێراق- لقی كوردستان‌، حزبی زەحمەتكێشانی كوردستان ‌و جووڵانەوەی دیموكراتی ئاشووری، ئەم بەرەیە ڕۆڵی بینی لە ڕاپەڕیندا.

  تاكە ئێزگە كوردییەكە  
ڕاگەیاندنی كوردی ڕۆڵی گرنگی بینی بۆ جۆشدانی جەماوەر و هۆشیاركردنەوەی خەڵك بۆ ڕاپەڕین. ئێزگەی (دەنگی گەلی كوردستان)ی یەكێتی نیشتمانی كوردستان ڕۆڵی بەرچاوی بینی. بەچەند ڕۆژێك بەر لەڕاپەڕین ئامادەباشی بۆ كرابوو، لە 17/2/1991دا نەوشیروان مستەفا سەركردەیەكی ئەو كاتی یەكێتی و ڕێكخەری كۆچكردووی بزووتنەوەی گۆڕان لە قاسمەڕەش لە ناوچەی پشدەر ڕێنمایی دەركرد بۆ مەكتەبی ڕاگەیاندنی یەكێتی بەوەستاندنی هەمو بڵاوكراوەكان و پێكهێنانی كادێر بۆ ڕادیۆی جووڵاو و گەڕۆك لە سەر شەپۆلی (41میتری) كە بگوازرێتەوە ناوچەی زەڵێ‌ لە ناوچەی پشدەر، هاوكات لەگەڵ بەردەوامی پەخشی ڕادیۆی نێوەندی یەكێتی كە لەشاری سەقزی ڕۆژهەڵاتی كوردستان لە سەر شەپۆڵی (75میتری) پەخشی دەكرد، ڕادیۆ گەڕۆكەكە دەستی كرد بەبانگەوازەكانی بەهەردوو زمانی كوردی‌و عەرەبی پاش جێگیربوونی لە (زەڵێ‌)، لەبەرنامەكانیدا بانگەوازی هاووڵاتیانی دەكرد بۆ ڕاپەڕین دژی ڕژێمی دەسەڵاتدار، هەروەها ئەم بانگەوازانە سوپا و سوپای میللی‌و فەوجەكانی بەرگری نیشتمانی (جاش)‌و دەزگاكانی ئاسایشی دەگرتەوە.
دەنگی گەلی كوردستان ڕۆڵی گرنگی بینی لەبەیەكگەیشتنەوەی هێزەكانی پێشمەرگەو ئاگاداركردنەوەیان لەیەكتری، چونكە ئەو سەردەم هێزی پێشمەرگە جیهازی بێ ‌سیمی كەم بوو، هەروەها ڕۆڵی باشی گێڕا بۆشانە چەكدارەكانی نێو شار و ئاگاداركردنەوەیان لەڕاسپاردەكانی سەركردایەتی، پاشان ڕۆڵی زۆر كاریگەری بینی لە جۆشدانی جەماوەر بۆ ڕاپەڕین، چونكە كە ناوچەیەك ئازاد دەكرا یەك سەر و ڕاستەوخۆ هەواڵەكەی دەگەیاندە جەماوەر و، بەمەش خەڵكی هاندەدا بۆ ڕاپەڕین لەناوچەیەكی دیكە.

 هەڵایسانی ڕاپەڕین 
دوای داگیركردنی كوێت لە لایەن سەدام حوسێنەوە لە ساڵی 1990 و دوای دەركردنی لەو وڵاتە بە هێزی هاوپەیمانان، گورزێكی كوشندە بەر ڕژێم كەوت‌و شیعەكان لە باشووری عێراق ڕاپەڕین، كوردیش لە بەرەبەیانی ڕۆژی 5ی ئاداری 1991 لە شاری ڕانیەوە هەڵیانكوتایە سەر مۆڵگەكانی ڕژێم و تا ئێوارە ڕانیە و چوارقوڕنە و حاجیاوا و دەشتی بتوێن و سەربازگەی سەركەپكان ئازاد كران.
لە ٧ی ئاداری ١٩٩١دا جەماوەری شاری سلێمانی، لەی ٨ی ئاداری ١٩٩١ چەمچەماڵ و هەڵەبجە و عەربەت و ئۆردوگاكانی زەڕایەن و سمود و نەسڕ و باریكە و پیرەمەگروون، لە ٩ی ئاداری ١٩٩١دا شەقڵاوە و كۆیە، لە ١٠ی ئاداری ١٩٩١، سەڵاحەدین و تەقتەق و ڕەواندوز قەرەهەنجیر و ئاغجەلەر و هەریر و باتاس و خەلیفان و سپیلك و سۆران و چۆمان و حاجی ئۆمەران و مێرگەسوور، لە ١١ی ئاداری ١٩٩١دا، شاری هەولێر ‌و لە ١٢ی ئاداری ١٩٩١دا، جەلەولا ‌و لە ١٣ی ئاداری ١٩٩١دا، دهۆك و زاخۆ و دەڤەری بادینان لە ١٤ی ئاداری ١٩٩١دا و شاری كەركوك لە 20ی ئاداری 1991دا ڕاپەڕین و لە دەستی ڕژێم ئازادكران.

 لەیادی ڕاپەڕیندا 
ئێستا كاتێ یادی ساڵوەگەڕی ڕاپەڕین دەكرێتەوە، هاوڵاتیان و ڕۆشنبیران و چاودێران ڕەخنە لە دەسەڵاتدارانی هەرێمی كوردستان دەگرن، بەوەی نەتوانراوە لە 28 ساڵ حكومڕانی كوردیدا هەرێمی كوردستان بخرێتە سەر خۆی‌و ژیانێكی شایستە بۆ جەماوەری كوردستان دابینبكرێت، لەبەرامبەردا گەندەڵی و نادادپەروەری و قۆرخكاری سیاسی و ئابوری لە لایەن چەند حزب و بنەماڵەیەكەوە بوونی هەیە و زۆرێك لەو هۆكارانەی هاووڵاتیان ڕاپەڕینیان كرد لە دژی ڕژێمی پێشوو، ئێستاش هەر ماون.

ریکلام

راپۆرت

پسپۆڕێك: 80%ی هاووڵاتیان تووشی كۆرۆنا دەبن
عیراق، ئەو لایەنانەی سودییان لە كۆرۆنا بینیوە ئاشكرا دەكرێن

خەڵك- بەشی هەواڵ
پەرلەمانتارێكی سەربەخۆ لە پەرلەمانی عیراق پێیوایە سێ‌ لایەن سودییان لە ڤایرۆسی كۆرۆنا بینیوە لە عیراق، پسپۆڕێكی تەندروستی گشتیش لەگەڵ حاڵەتی پابەندنەبوونی هاووڵاتیان بە ڕێكارەكانی خۆپارێزی، 80%ی كۆمەڵگەی عیراقی تووشی پەتاكە دەبێت.

باسم خەشان پەرلەمانتاری سەربەخۆ لە پەرلەمانی عیراق، لە لێدوانێكی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند”دەركەوتنی ڤایرۆسی كۆرۆنا لە وڵات و كاریگەرییەكانی لەماوەی چەند مانگی ڕابردوو، بەشێوەیەكی ڕوون بەرەنجامی شۆڕشی تشرینیان لە گۆڕانكارییە شاوەڕوانكراوەكان دواخست و هاوبەشییان كرد لە هێشتنەوەی هێزە سیاسییەكان لە ڕەوشی ئێستایاندا، بۆیە دەكرێت بڵێین هەموان سودییان لە ڤایرۆسەكە بینی جگە لە گەلی عیراق”.

بە وتەی خەشان”سێ‌ لایەن سودییان لە ڤایرۆسی كۆرۆنا بنیوە كە هێزە سیاسییە دەستڕۆیشتووەكان، بەو هۆیەی پارێزگارییان لە بوونی خۆیان كردووە لەبەرانبەر گۆڕانكارییەكان، لەگەڵ گرێبەستە گەورەكان كە لەماوەی ڕابردوودا واژۆكران، وێڕای سودوەرگرتنی بازرگانانی دەرمانە خراپەكان لەڕووی ساغكردنەوەی كاڵاكانیان لە بازاڕ”.

ئەو پەرلەنتارە پێیوایە”كۆرۆنا بۆتە مایەی ڕاگرتنی زۆرێك لە چالاكییە گرنگەكان لە وڵاتدا، بە تایبەتیش حكومییەكان، چونكە ڕێژەی دەوام 25% تێناپەڕێنێت، بۆیە هاووڵاتیان زەرەرمەندی گەورەن لەم تەنگژەیەی ڕوودەدات”.

پێشتر پسپۆڕێكی لە تەندروستی گشتی، پێشبینی كردبوو 80%ی گەلی عیراق تووشی ڤایرۆسی كۆرۆنا ببێت، باسی لە پێویستی هەنگاونانی عیراق كردبوو بۆ گەیشتن بە قۆناغی پێكەوەژیان لەگەڵ پەتاكە.

د. هەیسەم عوبێدی ڕایگەیاندبوو”عیراقییەكان و هەموو گەلانی جیهان، گەیشتوونەتە ئەو بڕوایەی كە پێویستە پێكەوەژیان لەگەڵ ڤایرۆسی كۆرۆنادا بكرێت، دوای ئەوەی ماوەیەكی زۆر بەسەر قەدەغەكردنی هاتووچۆدا تێپەڕی، هەروەها ژیان ناكرێت لەمە زیاتر ڕابوەستێت”.

بە بۆچوونی ئەو پسپۆڕە”هۆكاریی بەرزبوونەوەی ڕێژەی تووشبوون بۆ كەمكردنەوەی ڕێوشوێنەكانی قەدەغەكردنی هاتووچۆ لەكانی جەژنی قوربان و تێكەڵبوونی خەڵك لە بازاڕەكان، یان لە سەردنەكان دەگەڕێتەوە كە ڕێگەی بۆ زیاتر بڵاوبوونەوەی پەتاكە خۆشكرد”.

عوبێدی پێشبینی كرد”70-80%ی كۆمەڵگەی عیراقی تووشی ڤایرۆسی كۆرۆنا ببێتە بەپێی چەمكی بەرگری كۆمەڵایەتی، ناشكرێت ڕەوشەكە كۆنترۆڵ بكرێت تا بەشێوەیەكی پلەبەندی تووشبوون لەنێو كۆمەڵگەدا ڕوونەدات”.

پسپۆڕەكەی تەندروستی گشتی عیراق دەڵێت”كردنەوەی مۆڵەكان و ڕێگەدان بە هاتووچۆكردن، ڕێخۆشكەرن بۆ ڕوودانی حاڵەتی پابەندنەبوونی گەورە و بە تایبەتیش لەنێو توێژی لاوان كە زەمینەسازی بۆ تووشبوونی ملیۆنی خۆش دەكەن، ئەمەش عیراقییەكان دەخاتە ڕەوشێكی قورسەوە، چونكە دامەزراوەی تەندروستی لەو دەمەدا توانی لەخۆگرتنی ئەو ژمارە گەورەیەی نامێنێت”.

سەبارەت بە داواكارییەكانی هەڵگرتنی هەردوو شێوازیی قەدەغەكردنی هاتووچۆ، عوبێدی وتی”لەوبڕوایەداین پێكەوەژیان پێویستە هاوشان بێت لەگەڵ سەپاندنی ڕێكاریی توند كە هاووڵاتیان پابەند بكات بە خۆپاراستن و سەپاندنی سزای دارایی بەسەر سەرپێچیكاران، بۆ خۆلادان لە تۆماركردنی ژمارەیەكی گەورەی تووشبوان، بەركەوتن لەگەڵ ڤایرۆسەكەدا چەند زیاتر بێت، هێندە تووشبوو كاریگەریی لەسەر دروستدەبێت، بۆیە جەخت لەسەر پێویستی بەستنی كەمامە و سەپاندنی لە شەقامەكان و فەرمانگە و شوێنەكانی كار دەكەینەوە”.

د. هەیسەم عوبێدی ئاماژەی بە دەنگۆی تەوژمی دووەمی كۆرۆناش كرد كە بە وتەی ئەو”ڕوودانی جێگیر نییە، گەر ڕووشبدات لە عیراق، ئەوا 25%ی گەل كاریگەر نابێت بە پەتاكە، چونكە تووشبووە و لە ماوەی 6 مانگی ئەم ساڵدا بەرگری وەرگرتووە، گەر ڕووبدات، ئەوا نیشانەكانی جیاوازدەبن لەوەی لەئێستادا هەیە”.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

وردەكاریی نوێ‌ لەسەر ڤاكسینی دژە كۆرۆنا ئاشكرادەكرێت

خەڵك- بەشی هەواڵ
دەسەڵاتدارانی ڕوسیا وردەكاریی نوێ‌ لەبارەی ڤاكسینە ڕوسییەكەی دژ بە ڤایرۆسی كۆرۆنا ئاشكرادەكەن.

چاوەڕوان دەكرێت یەكەمجار بۆ پزیشكان و مامۆستایان بەكاربهێنرێت كە دەكرێت لە كۆتایی ئەم مانگە یان سەرەتای مانگی ئەیلوبی داهاتوو پرۆسەی بەكارهێنەكەی دەستپێبكات.

لەڕێنماییە تایبەتەكانی بەكارهێنانی ڤاكسینە نوێیەكە كە لەلایەن ناوەندی (گامالی) ڕوسی بۆ پەتاكان و بایۆلۆجی دەركراوە هاتووە”ڤاكسینەكە بریتیە لە دەرزییەك كە لە دەماری (دەلتوید) لە شان دەدرێت. گەر ئەستەمیش بوو لەو شوێنە بدرێت، ئەوا لە دەماری پانی ڕان دەدرێت”.

لەپێناو پتەوكردنی بەرگری لەش، دوو جار دەرزییەكە لێدەدرێت كە یەكەمیان پێكهاتەیەكی ڤاكسینەكەی تێدایە، دوای 3 هەفتەش جارێكی تر كەسەكە ڤاكسینێكی تر وەردەگرێت كە پێكهاتەی دووەمی ڤاكسینەكەی تێدایە.

ڕێنماییەكان ئاماژە بە تێبینییەك دەكەن كە بریتییە لەوەی، ئەو كەسەی دەرزییەكەی لێدەدرێت، پێویستە بۆ ماوەی 30 خولەك لەژێر چاودێری پزیشكان یان پەرستاراندا بێت.

پێشتر ڤلادیمێر پۆتین سەرۆكی ڕوسیا ڕایگەیاندبوو، كچەكەی ڤاكسینی دژ بە ڤایرۆسی كۆرۆنای لەسەر خۆی تاقیكردۆتەوە كە بە وتەی ئەو، لەگەڵ وەرگرتنی یەكەم ڤاكسیندا پلەی گەرمای لەشی گەیشتۆتە 38 پلەی سەدی، بەڵام لەكاتی وەرگرتنی دووەم ڤاكسیندا پلەی گەرمای بەرزنەبۆتەوە و پاشان پلەی گەرمای جەستەی ئاسایی بۆتەوە، لەئێستاشدا تەندروستی زۆر باشە.

دەزگای (روس زدراڤ نادزور) چاودێری تەندروستی ڕوسی ڕایگەیاندبوو، پلانی هەیە لە دوای بەكارهێنانی ڤاكسینەكە توێژینەوە لەسەر چەندان هەزار كەس بكات، تا چاودێری ئەگەری دەركەوتنی دیاردە لاوەكییە ناچاوەڕوانكراوەكان بكات لەنێو ئەوانەی ڤاكسینەكەیان بەكارهێناوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

وردەكارییەكانی دەخرێنەڕوو
لێكۆڵینەوەكان بەشێك لە هۆكاریی تەقینەوەكەی بەیروت ئاشكرادەكەن

خەڵك- بەشی هەواڵ
سەرچاوە ئاگادارەكان ڕایدەگەیەنن، لێكۆڵینەوە سەرەتاییەكان ئاماژە بە چەندان ساڵ پشتگوێخستتن و بێخەمی دەسەڵاتداران دەكەن لەڕووی عەمباركردنی ماددەیەكی مەترسیدار لە بەندەری بەیروت كە بووە هۆی ئەو تەقینەوەیەی تێیدا زیاتر لە 100 كەس بونە قوربانی.

ئاژانسی (رۆیتەرز) لە زاری سەرچاوەیەكی ئاگادارەوە بڵاویكردەوە:”مەسەلەی سەلامەتی عەمباركردن، چەندان جار خراوەتە بەردەست لیژنەكان و دادوەران، بەڵام هیچ فەرمانێك دەرنەكرا بۆ گواستنەوەی ئەو ماددەیە كە خێرا گڕدەگرێت، یان لەناوبردنی”.

بە وتەی سەرچاوەكە:”ئاگرێك لە گەنجینەی ژمارە نۆی بەندەرەكە كەوتەوە و گەیشتە گەنجینەی ژمارە 12 كە نیتراتی ئەمۆنیۆمی تێدا عەمباركراوە”.

سەرچاوەكە دەڵێت:”تەقینەوەكەی 4ی تەمموز بەهێزترین تەقینەوە بوو كە بەیروت بەخۆیەوە بینی، لەكاتێكدا شارەكە هێشتا برینەكانی جەنگی ئەهلی كە سی ساڵ درێژەی كێشا ساڕێژ نەبوون، سەرباری ئەوەش بە تەنگژەیەكی دارایی تونددا تێدەپەڕێت كە دەرهاویشتەی دەیان ساڵ لە گەندەڵی و خراپ بەڕێوەبردنی ئابورییە”.

بەدەری زاهیر، بەڕێوەبەری گشتی گومرگی لوبنان بە ڕۆژنامەوانانی ڕاگەیاندووە”گەمرگ شەش بەڵگەنامەی بۆ دەسەڵاتی دادوەریی بەرزكردۆتەوە و هۆشداریی داوە لەبارەی مەترسی گەورەی ماددەكە”.

بە وتەی ئەو بەرپرسە لوبنانییە”داوامان كرد سەرلەنوێ‌ هەناردە بكرێتەوە، بەڵام ئەوە ڕوەینەدا و هۆكارەكەشی بۆ شارەزایان و پەیوەنیدارەكان بەجێدەهێڵین”.
سەرچاوەیەكی تر كە فەرمانبەرە لە بەندەرەكە بە (رۆیتەر)ی ڕاگەیاندووە”شەش مانگ لەمەوبەر تیمێك نیتراتی ئەمۆنیۆمی نێو گەجینەكەی تەماشاكرد و هۆشداریدا لەوەی كە گەر نەگوازرێتەوە،هەموو بەیروت دەتەقێنێتەوە”.

بەپێی ئاژانسەكە، دوو بەڵگەنامە هەن كە تێیاندا گومرگی لوبنانی لە ساڵانی 2016 و 2017 داوای لە دەسەڵاتی دادوەریی كردووە، تا داوا لە دامەزراوە دەریاییە پەیوەندیدارەكان بكات، ماددەكە هەناردەبكەن، یان ڕەزامەندی لەسەر فرۆشتنی نیتراتی ئەمۆنیۆم دەرببڕن كە لەڕێی كەشتی باری (رۆسۆس)ەوە هێنرا و لە گەنجینەی 12دا بۆ زامنكردنی سەلامەتی بەندەرەكە هەڵگیراوە”.

یەكێك لە بەڵگەنامەكان، ئاماژە بە چەند داواكارییەكی هاوشێوە دەكات لە ساڵانی 2014 و 2015.

ماڵپەڕی شیب ئەرستید. كۆم، كە تۆڕێكە مامەڵە لەگەڵ سكاڵا یاساییەكانی كەرتی بار دەكات، لە ڕاپۆرتێكیدا لە ساڵی 2015 ڕایگەیاندووە، كەشتی رۆسۆس كە بە ئاڵای مۆڵدافیاوە لە دەریادا گەشتی كردووە، كاتێك ڕووبەڕووی كێشەی تەكنیكی بووە لە گەشتە دەریاییەكەی لە جۆرجیاوە بۆ مۆزەمبیق، ، لە مانگی ئەیلولی 2013 لە بەیروت لەنگەری گرت و 2750 تەن نیتراتی ئەمۆنیۆمی هەڵگرتبوو.

بەپێی ماڵپەڕەكە”دوای ئەوەی پشكنینی بۆكراوە، ڕێگە لە بەڕێكەوتنی گیراوە، پاش ماوەیەكی كەمیش خاوەنی بارەكە دەستبەرداریی بارەكەی بووە، ئەمەش دوو قەرزاریی ناكۆكی ناچار كردووە سكاڵای ئاسایی بەرزبكەنەوە”.

ئەو ماڵپەڕە دەڵێت”بەهۆی مەترسییەكانی پەیوەست بە هێشتنەوەی نیتراتی ئەمۆنیۆم لەسەر كەشتییەكە، دەسەڵاتداران ناچاربوون بارەكە بگوازنەوە بۆ نێو گەنجینەكانی بەندەرەكە”.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان