ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

هەڵەبجەییەکان چی بکەن؟

فەرەیدون کونجرینی

یه‌کێک‌  له‌ کەندەکانی  بەردەم ئابوری ‌و گه‌شه‌دان به‌ سه‌رمایه‌ی مرۆیی و بونیاتنانی ژێرخانی هه‌رێمی کوردستان نەبونی چاکسازییە، هەربۆیە پێویست دەکات لە هەر پارێزگایەکی هەرێمی کوردستان پلانسازی بۆ چاکسازی ئەنجامبدرێت، بەتایبەت هەڵەبجە کە بوەتە پارێزگا بەمەش پلانی ژێرخانی ئابوری یەکەم قۆناغییەتی بۆ بەئەنجام گەیاندنی پارێزگابون” پارێزگای هەڵەبجە تایبه‌تمه‌ندی کۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی، ئابوری و کەندی بازرگانی و فه‌رهه‌نگی خۆیان هه‌یه، بەڵام گرنگی پێنادرێت و پڕۆژه‌ و پێشنیازی هاوڵاتی به‌هێند نازاندرێت لەلایەن حکومەتی هەرێم.

‌پێویسته”‌ له‌ دانانی ده‌روازه‌ و سێکته‌ره‌کان هاوڵاتی لە سنوری ناوچەکەیدا پێشکاربکات و پڕۆژەیان هەبێت تا لە پێشبڕکێی پارێزگاکاندا سەرکەوتوبن بەتایبەت هەڵەبجە سەرەتای دامەزراندنێتی، مافی به‌رگریکردن له‌ به‌رکه‌وتی ناوچەیی بۆ هه‌مو پارێزگا و شاره‌وانی پارێزراو بێت. پێویسته‌ کار به‌و نه‌ریته‌ بکرێت که‌ هه‌مو هاوڵاتیه‌ک بۆی هه‌یه‌ به‌رگری له‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی و خێزان و ناوچه‌ و شار و گه‌ڕه‌که‌که‌ی بکات، چونکه‌ ئه‌و به‌ژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌تانه‌ ناکۆک نین له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندی گشتیدا، به‌ڵکو ته‌واوکا‌ری به‌رژه‌وه‌ندی نیشتمانین و کۆڵەکەی بەهێزن له‌ به‌رژه‌وه‌ندیه‌ باڵاکان.

لە رۆژئاوای باشوری کوردستان سنوری تورکیا دەروازەی ئیبراهیم خەلیل هەیە، کە بەگەورەترین دەروازەی بازرگانی هەرێمی کوردستان هەژمارکردەکرێت، هەڵەبجەی یەکان هاوشێوەی ناوبراو دەروازەی سنوریان بۆ ئێران بەدەستبێنن” بەم پڕۆژەیە، پارێزگای هەڵەبجە دەبێتە یەکێك لە ناوچە بەپیت و پڕ بەرهەمەکان و ئاوەدان دەکرێتەوە باشتر لەو چاوەڕوانیەیی ساڵەهای ساڵە باس لە ئێش و ئازارەکانیان دەکەن و دەرنجامی نەبوە”

هەمو ساڵێک لە (16)ی سێ هاوڵاتیانی دانیشتوی هەڵەبجە داواکاریانیان دەخەنەڕو تا قەرەبوی تاوان و بەسەرهاتی سەردەمی ڕژێمی بەعس بکەنەوە، بەڵام هەوڵەکانیان بێهودەیە و کاریگەرنەبوە و ئامانجیان نەپێکاوە بەناڕەزایی دەربڕین و قسەکردن لەسەر کەمتەرخەمییەکان سودی نییە و دەبێت خۆیان هەوڵبدەن و نوێنەریان رەوانەی بەغدا بکەن تا پەیوەندی لەگەڵ وڵاتی ئێران ببسرێت” ئەم پڕۆژەیە ئاستی شارستانی پارێزگای هەڵەبجە بەرەوپێش دەبات و کێشەی ناوەکی کارگوزاری و رێگیری لە چون بەرەو شارستانی نوێ ناهێڵێت بەمەش ئابوری و بنیاتنانی ژێرخان پێش دەکەوێت”

لە رۆژئاوای هەرێمی کوردستان دەروازەی سنوری ئیبراهیم خەلیل” بڕی رۆژانەی داهاتی پتر لە یـەك ملیۆن دۆلارە”  گەر لە پارێزگای هەڵەبجە هاوشێوەی ئیبراهیم خەلیل” لە سنوری ئێران هەمان دەروازە بکرێتەوە بڕی داهاتی رۆژانەی کەمتر نابێت لە نیو ملیۆن دۆلار” ئەمەش سودێکی باشی دەبێت بۆ پارێزگای (هەڵەبجە).

بۆ بەپارێزگا کردنێك کە بتوانرێت سود لە داهاتی ناوچەکەتان وەربگرن جگە لە داهاتی کشتوکاڵی “بەم پێشنیازە هەڵەبجە بکەنە نمونە”، پشت مەبەستن بە حکومەتی هەرێمی کوردستان و چاڵە نەوتەکانی هەرێم و بەڵێنی بەرپرسی حیزبی و متمانەیان پێ مەکەن تا ئیدارەکانی هەڵەبجە دابمەزرێنێت و بیکەنە پارێزگایەکی نمونەیی، هەڵەبجە دەوڵەمەندە لە ڕوی کشتوکاڵی “کانزایی و لەهەرکاتێدا دەتوانرێت نەوت بەرهەم بێنێت” جا گرنگی بدەن بەم پڕۆژەیە و چاوەڕوانی بەغدا و هەولێر مەبن تا دەیـــگەیــەنە لوتکەی “خواستەکانتان و پاداشتی خانەوادەکانتان و خاکی پیرۆزی هەڵەبجە ئەدەنەوە، پێداگیریی بکەن تا حکومەتی هەرێم سەرجەم سنورەکانی لەگەڵ ئێران دابخات و مەرزێکی نێودەوڵەتی دروستبکات لە سنوری هەڵەبجە بۆ ئێران و دەروازەیەکی بەسودی بازرگانی هاوشێوەی ئیبراهیم خەلیلێکی تر بکەنەوە کەدەبێتە قاسەی بوژانەوەی هەمو جاوەڕوانیەکانتان و بەهیواکانتان دەگەن.

یاساکانی سنوری ئیبرایم خەلیل بزانە

1/ هەر هاوڵاتیەك لەچوون و گەڕانەوەدا باج و سەرانە نادات.

2/ بڕی هەر ئوتۆمبێلێک بۆ گەشت لەچون و گەڕانەوە بۆ وڵات باج و سەرانە نادات بەڵام باجی هەر کەلوپەلێک دەدات زیاد لە پێویستی خۆی بێت” لەوادەی تێپەڕی کاتی رۆژانەی بڕی سێ دۆلار دەدات.

3/ هەر لۆریەك تانکی زیادەی هەیە “هەر تانکێکی 600 لیتر گاز هەڵدەگرێ” بڕی هەربارهەڵگرێك بە بەتاڵی باجی ئەو گازە دەدات کە پێیەتی و تێپەڕبونی بەسنورەکەدا”.

4/ بڕی هەر بارهەڵگرێکی نەوت هەڵگر لەسەر حکومەتی هەرێم (1800) دۆلار گومرگیەتی

5/ بڕی هەر بارهەڵگرێت بە بارەوە پتر لە (2500) دۆلارە

6/ بڕی هەر ئوتۆمبێلێل بۆ بازرگانی زیاترنیە لە (1800) دۆلارە

7/ مانەوەی هەر بارهەڵگرێك لە رۆژێکدا پتر لە (80) دۆلارە

8/ باجی کەلوپەل بەهەمو جۆرەکانیەوە” جۆری کەلوپەل 1930 جۆری هەیە”

9/ خواردەمەنی و خواردنەوە گومرکی بەرچاوی هەیە

10/ پۆشاك بە ئاستێکی زۆر رەوانە دەکرێ بۆ هەرێمی کوردستان و عێراق و وڵاتانی عەرەبی

11/ کەلوپەلی ناوماڵ یەکێکە لە سەرچاوە بازرگانییەکانی سەردەم کە بەڕێژەیەکی زۆر دێتە هەرێمی کوردستان و رەوانە دەکرێت بۆ ناوەڕاست و باشوری عێراق.

12/ پێداویستی کارگە و بیناسازی کە رۆژانە بەسەدان هەزار دۆلار مەزەندە دەکرێت.

بەپێی ئەو زانیارانەی بە من گەیشتوە لە کاربەدەستانی ئەو سنورە، رۆژانە داهاتی ئیبراهیم خەلیل پتر لە یەك ملیۆن دۆلار واتا مانگانە 30 ملیۆن دۆلار داهاتییەتی.

خاڵی سنوری ئیبراهیم خەلیل، یەکێکە لە خاڵە سنورییە گرنگەکانی باشوری کوردستان، ئەم سنورە باشوری کوردستان و تورکیا بەیەکەوە دەبەستێت. لە خاڵی سنوری ئیبراهیم خەلیلەوە مانگانە نزیکەی (150) هەزار هاوڵاتی بە مەبەستی کاروباری بازرگانی، گەشتیاری و سەردانکردن هاتوچۆ دەکەن و لە کاتی چونیان بۆ تورکیا ئاستەنگ و گرفتیان بۆ دروست دەبێت، بەتایبەت لە کاتی زۆر مانەوەیان و باج دەدەن ئەمەش شۆفێران و هاونیشتمانیانی دڵگران کردوە، بۆ مەبەستی زیاتری لای سەرەوە، دەروازەی سنوری هەڵەبجەو ئێران بەو جۆرەی ئیبراهیم خەلیل بکرێتەوە گەشتوگوزاری فڕۆکە و بازرگانی بارهەڵگر بە ئاراستەی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست زیاد دەکات و باجی کەمترە لە بازرگانی دەریایی و دەشبێتە باشترکردنی گوزەرانی خەڵکی هەرێمی کوردستان بەتایبەت هەڵەبجە بێ هیچ بەربەستێک ئێران بەم پڕۆژە رەزامەند دەبێت.

رۆژانە لە سنوری ئیبراهیم خەلیل پتر لە دە هەزار هاوڵاتی و سەدان تانکەر و بارهەڵگر و سەدان ئۆتۆمبێل لە سنوری تورکیاوە دێنە هەرێمی کوردستان و دەچنە ناو خاکی تورکیاوە بەمەبەستی کار لەڕوی ئەو پەیوەندیە بازرگانیەی لەنێوان هاوڵاتیانی هەرێم و تورکەکاندا هەیە، بەڵام بەداخەوە ناوچەکە لە وێرانکاریدایە و گرنگی پێ نەدراوە، داهاتی ئەو سنورە بۆ گیرفانی حیزبێکە و بەس، کە تا ئەم ساتەوەختە خەڵکی ناوجەکە و هەرێمی کوردستان سودبەخش نەبون، بەڵکو لەسەر داهاتی ئیبراهیم خەلیل بە هەزاران هاوڵاتی لە جەنگی ناوخۆی نێوان پارتی و یەکێتی کوژران و بێ سەروشوێن کران.

سنوری هەڵەبجە بۆ کاروباری بازرگانی گونجاوترە لە باشماخ و ناوچەکانی پێنجوێن کە رێگا کورت و نزیک دەکاتەوە، هەڵەبجە بۆ شاری سنە و مەریوان و ناوچەکانی تری رۆژهەڵاتی کوردستان سەدان کیلۆمەتر جیاوازی هەیە لەگەڵ سنوری پێنجوێن، باشترکردنی ئەم پڕۆژەیە و کردنەوەی دەروازەیەکی وەها بەسود بە دو تونێلی حەوت بۆ دە کیلۆمەتر لە سنوری نێوان هەردو وڵات کار ئاسانی باشتر دەکات.

 

 

 

وتار

کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی بیمارو ٤٠٠٠ توێژه‌ری دانه‌مه‌زراو

لەتیف حسێن

 

به‌داخه‌وه‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک که‌ بیماری ده‌ستی چه‌ندین کێشه‌و گرفتی کۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌روونی بێت و ٤٠٠٠ توێژه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌روونی بێکار بن، چۆن ده‌توانێت به‌رنامه‌و پلانی ستراتیژی دابنێت بۆ ئه‌وه‌ی کۆنترۆڵی کێشه‌و گرفته‌کانی تاک و خێزان و کۆمه‌ڵگه‌ بکات…
ڕۆژ نییه‌ خه‌ڵک خۆی نه‌کوژێت و ئه‌و ئه‌ویتر نه‌کوژێت و میدیاو هێزه‌ ئه‌منییه‌کانیش هۆکاره‌کان بێ دوو دڵی بۆ کێشه‌ی ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تی ده‌گێڕنه‌وه‌…
ئه‌و ئاماره‌ی که‌ له‌ لایه‌ن کۆمه‌ڵه‌ی کۆمه‌ڵناسان و ده‌روونناسانه‌وه‌ خراوه‌ته‌ڕوو ئاماژه‌ به‌ مه‌ترسییه‌کی گه‌وره‌و بێباکی ده‌سه‌ڵات ده‌کات له‌ ئاست ئه‌م کێشانه‌ی به‌رۆکی ئه‌م خه‌ڵکه‌ی گرتووه‌، کاتێک له‌ ٦٠٠٠ قوتابخانه‌ ٥٠٠٠ هه‌زاری توێژه‌ری تیا نییه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی هه‌موو وه‌زاره‌ت و ته‌نانه‌ت ماڵ و گه‌ڕه‌که‌کانی ئه‌م وڵاته‌ پێویستی به‌ ده‌ستی کارو بیری فراوانی ئه‌م توێژه‌ گرنگه‌ هه‌یه‌ تا هاوکاری خه‌ڵکی بێت، ئه‌گه‌ر پیشه‌کانی پزیشکی و مامۆستاو ئه‌وانیتر گرنگ بن، ئه‌وا سه‌دانجار توێژه‌ران گرنگ و کاره‌کانیان بایه‌خداره‌، -ئه‌گه‌ر حکومه‌ت و ده‌سه‌ڵات بیه‌وێت ئاوڕێک له‌ کێشه‌و گرفتی ئه‌م خه‌ڵکه‌ بداته‌وه‌ ئه‌وا عه‌یبه‌یه‌کی گه‌وره‌یه‌ گرنگترین توێژی کۆمه‌ڵگه‌ که‌ توێژه‌رانن بێکار بن…
– ئه‌گه‌ر میدیا له‌ خه‌می خه‌ڵک و کێشه‌ی خه‌ڵکیان به‌لاوه‌ گرنگ بێت ئه‌وا عه‌یبه‌یه‌کی گه‌وره‌یه‌ ده‌یان هه‌واڵ و راپۆرت و به‌رنامه‌ له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ ساز نه‌که‌ن..
-ئه‌گه‌ر په‌رله‌مان و په‌رله‌مانتاران نوێنه‌ری خه‌ڵکن، ئه‌وا عه‌یبه‌یه‌کی گه‌وره‌یه‌ له‌سه‌ر خه‌م و کێشه‌ی ئه‌وانه‌ به‌ده‌نگ نه‌یه‌ن که‌ ئه‌وانی کرده‌ نوێنه‌ری خۆیان…
فه‌رموون حکومه‌ت و په‌رله‌مان و میدیاکاران، بڕۆن پرسیارو به‌دواداچوون بکه‌ن، بزان ئه‌م چه‌ند ساڵه‌ی رابردوو توێژه‌ران له‌ناو قوتابخانه‌و ناوه‌نده‌کانی خوێندندا چ ڕۆڵێکیان هه‌یه‌، سه‌یرێک بکه‌ن بزانن به‌ هه‌وڵه‌کانی ئه‌وان چۆن گۆڕ دراوه‌ته‌وه‌ به‌ری هۆشیاری تاک به‌رامبه‌ر به‌خۆیی و کێشه‌کانی، بێزه‌حمه‌ت سه‌یرێکی مێژووی وڵاتانی ئه‌وروپاو ده‌وروبه‌رو ته‌نانه‌ت عێراقه‌ پڕ کێشه‌که‌ی خۆشمان بکه‌ن، بزانن بۆ په‌روه‌رده‌و هه‌ڵسانه‌وه‌ی به‌هاکانی کۆمه‌ڵگه‌ کێ گرنگه‌ ته‌وزیفی بکه‌ن و بواری کاریان ده‌ده‌نێ؟
ئه‌وان زیندانه‌کان پڕ ناکه‌ن له‌تاوانباران و ڕێ له‌زۆربوونی تاوان ئه‌گرن، پۆلیسی زۆرو چه‌کی زۆریان ناوێت( بێگومان هه‌وڵی پۆلیس و هێزه‌ ئه‌منییه‌کان جێی ستایشه‌)، دێن یارمه‌تی ئه‌و هێزانه‌ ده‌ده‌ن و ته‌نها ئه‌رک ناخه‌نه‌ سه‌رشانیان، بۆیه‌ ناهێڵن کۆمه‌ڵناس و ده‌روونناسه‌کانیان له‌ده‌رگا بده‌ن و چاوه‌ڕێی هه‌لی کار بن، به‌مه‌منونی ده‌ستیان ده‌گرن و هاوکاریان ده‌بن تا ئه‌وانیش هاوکاری خۆیان و خه‌ڵکیش بن.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

یەکەم هەنگاو بەرەو دیکتاتۆریەت

پارێزەر/ لوقمان مصطفی صالح

 

هەڵبەتە بەپێی هەلومەرج و گۆڕانی بارودۆخی هەر ووڵاتێک، سیستەمی سیاسیش گۆڕانکاری بەسەردادێت،گۆڕانی کۆمەڵایەتی و بەرەوپێشچونی کۆمەڵگا، داخوازی بۆ سیستەمی سیاسی دەهێنێتەکایەوە، واتا هیچ سیستەمێک جێگیرنییە بۆ هەمیشەیی،بەڵکوهەمووشتێک لە گۆڕاندایە،هەروەک ئەوەی کە ماوەیەکە لە عێراقدا پرسی گەرم لەئارادایە بۆ گۆڕینی سیستەمی سیاسی ئەو ووڵاتە لە سیستەمی پەرلەمانیەوە بۆ سەرۆکایەتی، بە میکانیزم و رێگای دیموکراسیانە؟ بەڵام پرسیاره‌که‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئەگەر هاتوو ئەم پێشهاتە له‌ عێراقدا روویدا، ئایا دەرئەنجامی ئەم گۆڕانکارییه‌ چ لێکه‌و‌ته‌یه‌ک  بۆ سیسته‌می سیاسی ئه‌و وڵاته‌ به‌دوای خۆیدا ده‌هێنێت؟ هەمووان دەزانین کە سرووشت و هەڵکەوتەو پێگەی سیاسی و کۆمەڵایەتی عێراق زۆر گوونجاوو لەبارە بۆ دەسەڵاتی تاکڕەوی تۆتالیتاری، چونکە هیچ بەربەستێکی یاسایی نابینرێ کە دیکتاتۆر درووست نەبێت.

لەبەر ئەوەی لە سیستەمی سەرۆکایەتی سەرۆک دەسەڵاتی ڕەھای هەیە , بەجۆرێ لەو سیستەمە سەرۆک دەسەڵاتی فراوانە,لەلایەک فەرماندەی گشتی ھێزە چەکدارەکانە, دامەزراوە گشتی و باڵاکان ئاراستە دەکات,داڕێژەری ستراتیژی دەرەوە و ناوەوەیە,دەسەڵاتی لێپرسینەوە و لابردنی وەزیر و یاریدەدەرەکانی ھەیە,مافی دەرکردنی لێبوردنی گشتی و تایبەتی ھەیە,مافی ئەوەی ھەیە پێشنیاری پڕۆژە یاسا بۆ پەرلەمان بکات.

وەلەلایەکی تریشەوە لە هەمووی مەترسیدارتر کە سییستتەمی سەرۆکایەتیە بە یاسا دەیبەخشێت بەسەرۆک لەم سیستەمەدا دەیکات بە دیکتاتۆرێکی راستەقینە، لەهەمان کاتیشدا کە وەک رەخنەیەکیش پسپۆڕانی بواری یاسا ئاراستەی ئەم سیستەمەی دەکەن لەوانە:-

یەکەم: سەرۆکایەتی لەڕوانگەی بنچینەیاساییەوە (دەستوریەوە) سەقامگیر نییە و دەکرێ سەرۆکایەتی بەرەو تۆتالیتاری و دەسەڵاتی داسەپێنەرانەدا بەرێت .
دووەم: سیستەمی سەرۆکایەتی، دامەزراوی سەرۆکایەتی و یاسادانان وەکو دوو سترەکتوری تەریبی لەیەکترجودا دادەمەزرێنێت. ئەوەش دەکرێ ببێتەهۆی گیرخواردن و چەقیبەستنی نەخوازراو، لەکاتێکدا سەرۆکایەتی پێشنیار بکات و یاسادانان ڕەتیکاتەوە. ئەوە لەئەگەری نەبوونی پشتگیری زۆرینەی پەرلەمان بۆ سەرۆک.
سێیەم: سەختی لابردنی سەرۆکی خراپ لەسەرکار پێش ئەوەی ماوەی سەرۆکایەتی تەواوبێت .

ئەگەر ئەم سیستەمە لەووڵاتانی ڕۆژئاوا دیموکرسیبێت ئەوا بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەتایەتیش عێراق ئەوا سیستەمی سەرۆکایەتی هەر شکست و نەهامەتیی بوە بۆ میللەتەکەی. چوون لە وڵاتێک دا کە سەرچاوەی سەرەکیی بودجەی وڵات و داهاتی هاوڵاتییان زیاتر بەروبومەکانی نەوت و غاز بێت، کارەساتە سیستەمی بەرێوەبردنی ووڵات سەرۆکایەتی یبێت و چارەنووسی میللەتێک بخرێتە ژێردەستی تاکەکەسێکەوە. چونکە هەمیشە سەرۆکەکان بەتایبەتی لەوڵاتە دواکەوتوەکاندا وابەئاسانی دەست بەرداری کورسیەکانیان نابن ،لەمێژووی ناوچەکە دا رووی نەداوە دەسەڵاتیان بەشێوەی دیموکاسیانە جێهێڵابێت. دواتر بونەتە دیکتاتۆر چونکە خۆیان لە سەروی گەلەوە بینیوە. کاتێک کەسێک لە دەرەوەی لێپێچینەوەی پارلەمان بێت، سەرۆکی هێزە چەکدارەکان بێت، دەزگای هەواڵگریی لەژێر چەتری خۆیدابێت، بودجەی وڵاتیش لەڕێی سەرچاوە سروشتییەکانەوە بێت، بە هێچ شێوازێک بەوەرازی نابێت وقبوڵناکات لە داهاتو دا ئەو پۆستە بەجێبهێڵێت.بۆیە پێداگرتن لەسەرسیستەمی سەرۆکایەتیەکی لەم چەشنە بەراستی خوێندنەوەی تر هەڵدەگرێت،چونکە زۆرجارشارەزایانی بواری یاسایی بەکارهێنانی سیستەمی سەرۆکایەتی بەشێوەی ناتەندرووست کەلە خزمەتی خۆی وداروودەستەکەیدابێت بە (کلیپتۆکراسی)دەچوێنن.
بۆیە له‌گه‌ڵ گۆڕینی هه‌ر سیسته‌مێکی سیاسی له‌ په‌رله‌مانیه‌وه‌ بۆ سه‌رۆکایه‌تی له‌رێگای هه‌مواری ده‌ستوریه‌وه‌، ، به‌تایبه‌ت له‌وڵاتانی دواکه‌وتو، هاوشێوه‌ی ئه‌زمونه‌کانی ووڵاتەکانی ئه‌فریقا( غانا ، زیمبابۆی ، مالاوی) ته‌نانه‌ت وڵاتانی تازه‌ پێگه‌یشتوی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستیش، ئه‌گه‌ر هه‌یه‌ ببێته‌ هۆکار بۆ هێنانه‌ ئارای یەکەم هەنگاو بۆ سیسته‌مێکی دیکتاتۆر و ده‌سه‌ڵاتێکی تاکڕه‌وی تۆتالیتاری داپڵۆسێنەر و سەرکوتکەر.

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

شه‌رم و سیاسه‌ت

ئاراس فه‌تاح

 

بۆئەوەی کولتووری شەرم ھەبێت، پێشتر دەبێت وشیاریی پەشیمانیی بوونی ھەبێت. شه‌رم لە وڵاتی ئێمەدا له‌ مه‌ترسییه‌كی گه‌وره‌دایه‌، چونکە كولتوورێك به‌رهه‌مهاتووه‌ كه‌ هیچ سیاسییه‌ك و به‌رپرسێك له‌ قسه‌یه‌كی نابه‌جێ و کردەیەکی به‌دی خۆی پەشیمان نییە و به‌رپرسیارێتی هیچ ده‌رئه‌نجامێكی خراپیشی هه‌ڵناگرێت.

بێگومان هه‌م شه‌رمكردن و هه‌م هه‌ستكردن به‌ گوناهـ دوو كوانووی گرنگی هه‌سته‌ ئینسانییه‌كانمانن. بۆ پێكه‌وه‌ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تییشمان هه‌م شه‌رم و هه‌م هه‌ستكردن به‌ گوناهـ جورعه‌یه‌ك له‌ دۆخی پۆزه‌تیڤ و نێگه‌تیڤی تێدایه‌. له‌ ساڵانی په‌نجاكانه‌وه‌ بابه‌تی شه‌رم بووه‌ به‌ یه‌كێك له‌ كایه‌ گرنگه‌كانی ناو لێكۆڵینه‌وه‌ی سۆسیۆلۆژیی و سایكۆلۆژیی. له‌ كاره‌ تیۆرییه‌ سایكۆلۆژییه‌كانی سیگمۆند فرۆیددا هێنده‌ی تاووتوێی هه‌ستكردن به‌ گوناهـ ده‌بینین، ئه‌وه‌نده‌ شیكاری شه‌رم نابینین. ئه‌وه‌ی من لێره‌دا مه‌به‌ستمه‌ ڕۆچوونه‌ ناو ورده‌كاریی ئه‌م دوو هه‌سته‌ جیاواز و له‌یه‌كتر نزیكه‌ نییه‌، به‌ڵكو مه‌به‌ستم هێماكردنه‌ بۆ دۆخێكی مه‌ترسییدار ئه‌و‌یش ئه‌وه‌یه‌، چۆن سیاسه‌ت كولتوورێك بۆ كۆمه‌ڵگا به‌رهه‌مده‌هێنێت كه‌ شه‌رم و هه‌ستكردن به‌ گوناهـی تێدا نه‌مێنێت؟

فڕێدانی یاسا بۆ ده‌ره‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانمان، مانای دروستكردنی فه‌زایه‌كه‌ كه‌ هیچ تاوانێك وه‌ك حه‌رامێكی كۆمه‌ڵایه‌تیی مامه‌ڵه‌ی له‌ته‌كدا نه‌كرێت. له‌ كۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا كێشه‌ی سه‌ره‌كیی نه‌مانی پێوه‌ر بۆ هه‌ستكردن به‌ گوناهـ و شه‌رمگرتن، له‌دوای ڕاپه‌ڕین و دامه‌زراندنی ده‌سه‌ڵاتی كوردییه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات. كوشتنی هه‌ستكردن به‌ گوناهـ و شه‌رم له‌ هه‌رێمی كوردستاندا له‌و ‌چركه‌ساته‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات كه‌ ئه‌نفالچیی و ئه‌نفالكراو، جه‌لاد و قوربانیی، تاوانبار و زیانلێكه‌وتوو، به‌ بڕیارێكی سیاسیی و له‌ژێر سه‌ردێڕی ئاشتبوونه‌وه‌ی گشتییدا، ناچاركران له‌ ته‌نیشت یه‌كتر و له‌گه‌ڵ یه‌كتردا بژین. بڕیاری ئاشتبوووه‌ی گشتیی جه‌لاد و قوربانیی مۆدێلێكی تایبه‌تی له‌ كۆمه‌ڵگای دوای جه‌نگی كۆمه‌ڵكوژیی دروستكرد، كاتێك ئه‌نفالچییه‌ك ڕووبه‌ڕووی كه‌سوكاری ئه‌نفالكراوێك ده‌بێته‌وه‌، نه‌ شه‌رم بیگرێت و نه‌ هه‌ستیش به‌ گوناهـ بكات. ئه‌م دۆخه‌ به‌یاساییكراوه‌ی ئازادكردنی تاوانباران له‌سه‌رده‌مانی شه‌ڕی ناوخۆییشدا ئه‌و زه‌مینه‌یه‌ی ڕه‌خساند كه‌ زۆرینه‌ی ئه‌نفالچییه‌ به‌ناوبانگه‌كان له‌ناو پارتی و یه‌كێتییدا پێگه‌ی تایبه‌تیان پێببه‌خشرێت، بۆئه‌وه‌ی بۆیان بجه‌نگن. له‌دوای ڕوخانی رژێمی سه‌دامیشه‌وه‌، هه‌موو ئه‌و داواكراوه‌ كوردانه‌ بۆ دادگاییكردنیان له‌ به‌غدا، له‌لایه‌ن ئه‌م دوو هێزه‌ سیاسییه‌وه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستاندا پارێزران.

ئه‌و دۆخه‌ی كه‌ سیاسه‌ت له‌ كۆمه‌ڵگای دوای ئه‌نفالدا به‌رهه‌میهێنا، یه‌كه‌مین هه‌نگاوی مه‌ترسییداری كوشتنی كایه‌ی ئه‌خلاق بوو‌ له‌ ڕاگرتنی هاوسه‌نگیی په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانمان. ئه‌م سیاسه‌ته‌ وڵاتێكی به‌رهه‌مهێنا كه‌ كایه‌ی هه‌ستكردن به‌ گوناهـ به‌ته‌واوه‌تی له‌ناو په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانمان وون ببێت و ئه‌مڕۆش به‌رهه‌مه‌كه‌ی له‌ ئاساییبوونی گه‌نده‌ڵییه‌كی بێوێنه‌ و بێباكییه‌كی سامناكی ساسیاسه‌تمه‌دارن به‌رامبه‌ر به‌ ژیانی هاونیشتیمانیان به‌رجه‌سته‌ده‌بێت. ئه‌م مۆدێله‌ له‌ حوكمڕانیی به‌ وێرانكردنێكی گه‌وره‌ی كۆی به‌ها ئه‌خلاقییه‌كانی كۆمه‌ڵگاكه‌مان كۆتایی هات. شۆڕشگێڕ و چه‌په‌كانی دوێنێ بوون به‌ حوكمڕان و سه‌رمایه‌داری ئه‌مڕۆ، موسڵمانێتی دایك و باوكمان كرا به‌ سه‌له‌فییه‌ت و ئیخوانییه‌ت و جیهادی ئیسلامیی. وێنایه‌ك بۆ سیاسه‌ت به‌رهه‌مهێنرا كه‌ ببێت به‌ كایه‌یه‌ك بۆ شه‌رعییه‌تدان به‌ تاوانكاریی و دزیی و درۆ و بێئه‌خلاقیی، له‌بری رێكخستنی دادپه‌روه‌رانه‌ی كۆمه‌ڵگا و گه‌ڕانه‌وه‌ی ڕێز بۆ قوربانییان و زیانلێكه‌وتووان و دروستكردنی سیسته‌مێكی نوێ بۆ پێكه‌وژیان.

گه‌ر تاوانباری كۆمه‌ڵكوژیی له‌ هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌كدا سزا نه‌درێت، له‌بری ئه‌وه‌ی تاوانكار هه‌ست به‌ گوناهـ بكات، قوربانییه‌كه‌ی هه‌ست به‌ شه‌رمده‌كات. هانا ئارێنتی فه‌یله‌سوف له‌ زۆر شوێندا باسی هه‌ستكردن به‌ شه‌رم‌‌ لای ده‌ربازبووانی هۆلۆكۆست ده‌كات، چونكه‌ ئه‌و پرسیاره‌ی لای ئه‌وان دروستده‌بێت، پرسیارێكی وجودییه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ بۆچی من رزگارم بوو له‌كاتێكدا هه‌موو كه‌سوكاره‌كه‌م كۆمه‌ڵكوژكران.

سزادان یەکێکە لە کەرەسەکانی گەڕانەوەی ئەخلاق بۆ پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان. کاتێک باس له‌ بازرگانێک ده‌كه‌ین كه‌ بەرھەمێکی مه‌ترسییدار بۆ ئاساییشی خۆراك و ژیانی به‌كاربه‌ر دەخاتە ناو بازاڕەوە، کاری دەوڵەتە بەدواچوونی بۆ بکات و سزای بدات. كێشه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كه‌ له‌ وڵاتی ئێمه‌دا له‌وه‌دایه‌ كه‌ سیاسییه‌كان خۆیان بازرگانەکانن و له‌سه‌رووی هه‌موو ده‌زگا و یاسا و سزادانه‌وه‌یه‌كن. هه‌ركاتێك بەرھەمی خراپ و سیاسیی به‌د بوون بە یەک پاکێچ لە بەڕێوەبردنی کۆمەڵگا، ئه‌وا یه‌كه‌م كاری گرنگ بۆ گێڕانه‌وه‌ی ئه‌خلاقێكی ته‌ندروست بۆ كۆمه‌ڵگا، بریتییه‌ له‌ جیاكردنه‌وه‌ی كایه‌ی سیاسه‌ت و بازرگانییه‌ له‌یه‌كتر.

یەکێک لە کێشە ھەرە گەورەکانی کۆمەڵگای دوای ڕاپه‌ڕینی ئێمه‌ ونبوونی کایەی شەرمە. شەرمیش کاتێک نامێنێت کە وشیاریی پەشیمانیی پێشوەخت سڕ‌ کرابێت. مرۆڤ کاتێک شەرم دەیگرێت كه‌ لە کردە خراپه‌كه‌ی پەشیمانبێته‌وه‌. هه‌ر كاتێكیش خراپه‌كاریی په‌شیمانیی و شه‌رمی تێدا نه‌ما و یاسا نه‌بووه‌ هێڵی جیاكه‌ره‌وه‌ی تاوانكار و قوربانیی، كۆمه‌ڵگایه‌ك به‌رهه‌مدێت كه‌ یاسای جه‌نگه‌ڵ تێیدا سه‌روه‌رده‌كرێت. كۆمه‌ڵگایه‌ك دروستده‌بێت پڕ له‌ ڕق و كینه‌. ئه‌مه‌ش دیالۆگی نێوان دوو سه‌ركرده‌ی ناو زنجیره‌ی (گه‌مه‌ی عه‌رش)م بیرده‌خاته‌وه‌ كه‌ یه‌كێكیان به‌وی تر ده‌ڵێت: تۆ باش ده‌زانیت كه‌ گه‌له‌كه‌ت ڕقی لێته‌ و تۆش ڕقت له‌وانه‌. له‌م جۆره‌ په‌یوه‌ندییه‌ ناته‌ندروسته‌شدا بێباكیی به‌رامبه‌ر ژیانی ئینسانه‌كان و ئاساییشی كۆمه‌ڵگا ده‌بێت به‌ پرنسیپی حوكمڕانێتیی.

كاتێك جنێو و بوختان و ناوزڕاندن و شكاندن ده‌بن به‌ كولتووری باو، مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی كێشه‌یه‌كی گه‌وره‌ی ئه‌خلاقیی هه‌یه‌ له‌ رێكخستنی كۆمه‌ڵگادا‌. مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵات خۆی به‌شێكه‌ له‌ كێشه‌كه‌، نه‌ك چاره‌سه‌ر. كاتێك سیاسه‌ت ته‌نها سه‌رقاڵی ئه‌وه‌بێت دادگا و یاسا دژ به‌و نووسه‌ر و رۆژنامه‌نووسانه‌‌ به‌كاربهێنێت كه‌ ڕه‌خنه‌یده‌كه‌ن و به‌رامبه‌ر به‌وه‌ش چاوی له‌ ئاست هه‌موو ئه‌و دزیی و گه‌نده‌ڵیی و وێرانه‌ی خزمه‌تگوزراییه‌دا كوێر بێت كه‌ له‌ به‌رده‌میدا ده‌كرێت، مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ره‌هه‌ندێكی گرنگ و كۆڵه‌كه‌یه‌كی گرنگی كۆمه‌ڵگای ئێمه‌ له‌ مه‌ترسییه‌كی گه‌وره‌دایه‌، ئه‌ویش ئه‌خلاق و به‌رپرسیارێتییه‌.

له‌به‌رئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگای ئێمه‌ له‌ڕووی سیاسییه‌وه‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی بێشانازییه‌، نوێترین شانازیی كه‌ خه‌ڵكی ئێمه‌ به‌ حه‌ماسه‌تێكی گه‌وره‌وه‌ پێشوازیی لێكرد، ئه‌و ڕوحه‌ به‌رگرییه‌ی‌ رۆژئاوا بوو دژ به‌ داگیركاریی له‌شكری توركیی و سیاسه‌تی ڕه‌گه‌زپه‌رستیی ئه‌ردۆگان، كه‌چی ده‌سه‌ڵاتدارانی هه‌رێم ماندوونابن له‌ پشتگیرییكردنی ئه‌خلاقییانه‌ی سیاسه‌ته‌ ڕاسیستییه‌كه‌ی ده‌وڵه‌تی توركیا و پاساوهێنانه‌وه‌ بۆ جه‌نگه‌ نائینسانیی و نابه‌رامبه‌ره‌كه‌ی دژ به‌ به‌شێكی گه‌له‌كه‌ی ئێمه‌.

نهێنییه‌كی ئاشكرایه‌ كه‌ خواستێك بۆ شكاندنی سلێمانیی بوونی هه‌یه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی ته‌نها له‌ سلێمانییدا گه‌نده‌ڵیی گه‌وره‌ی ڕۆشنبیریی و ناڕۆشنبیریی ڕوویدابێت. نه‌ هه‌ولێر و نه‌ دهۆك و نه‌ سلێمانیی به‌وه‌ ناپارێزرێت به‌رامبه‌ر به‌ گه‌نده‌ڵكاره‌كانی بێده‌نگ بێت. باشترین كارێك بۆ پاراستنی سومعه‌ی شاری سلێمانیی سزادانی توندی هه‌موو ئه‌وانه‌یه‌ كه‌ له‌ گه‌نده‌ڵیی بێشەرمانەی ڕۆشنبیرییه‌وه‌ گلاون و وێنه‌ی شاره‌كه‌ و كولتوور و به‌ها ڕۆشنبیرییه‌كه‌ی وێرانده‌كه‌ن‌، بۆئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی ته‌ندروستی نێوان ئه‌خلاق و ڕۆشنبیریی بۆ شاره‌كه‌ بگه‌ڕێنرێته‌وه.

نوێترین شانازیش دوای ئه‌م هه‌موو كاره‌سات و هه‌واڵه‌ ناخۆشانه‌ ده‌رباره‌ی گه‌نده‌ڵییه‌ ڕۆشنبیرییه‌كه‌ی سلێمانیی، دانانی سلێمانیی و شاری سنه‌یه به‌‌ شاری داهێنەرانی ئەدەب و داهێنەرانی موزیك له‌سه‌ر لیستی یونیسكۆ. زانیارییه‌ دروسته‌كه‌ش ئه‌وه‌یه‌، هه‌م فیكره‌كه‌‌ و هه‌م به‌شی شێری كار و ماندووبوونه‌ گه‌وره‌كانی پشت به‌ده‌ستهێنانی ئه‌م شانازییه‌، موڵكی ئه‌وانه‌ نه‌بوو كه‌ شاره‌كه‌ له‌ڕووی ڕۆشنبیریی و ئیدارییه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ده‌به‌ن، به‌ڵكو فیكره‌ی (ده‌یڤید شوک)ی هاوسه‌ری (د. ماری لابرۆز) بوو كه‌ رێكخراوێكیان به‌ناوی (كه‌شكۆڵ)ه‌وه‌ له‌ زانكۆی ئه‌مریكی سلێمانیی هه‌یه‌ و هه‌موو كاره‌ گرنگه‌كانی مه‌یسه‌ركردنی ئه‌م شانازییه‌یان بۆ شاره‌كه‌ و به‌رپرسه‌كانی كرد، كه‌ شانازیی پێوه‌ده‌كه‌ن. ماڵیان ئاوا…

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان