ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

هەڵەبجەییەکان چی بکەن؟


فەرەیدون کونجرینی

یه‌کێک‌  له‌ کەندەکانی  بەردەم ئابوری ‌و گه‌شه‌دان به‌ سه‌رمایه‌ی مرۆیی و بونیاتنانی ژێرخانی هه‌رێمی کوردستان نەبونی چاکسازییە، هەربۆیە پێویست دەکات لە هەر پارێزگایەکی هەرێمی کوردستان پلانسازی بۆ چاکسازی ئەنجامبدرێت، بەتایبەت هەڵەبجە کە بوەتە پارێزگا بەمەش پلانی ژێرخانی ئابوری یەکەم قۆناغییەتی بۆ بەئەنجام گەیاندنی پارێزگابون” پارێزگای هەڵەبجە تایبه‌تمه‌ندی کۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی، ئابوری و کەندی بازرگانی و فه‌رهه‌نگی خۆیان هه‌یه، بەڵام گرنگی پێنادرێت و پڕۆژه‌ و پێشنیازی هاوڵاتی به‌هێند نازاندرێت لەلایەن حکومەتی هەرێم.

‌پێویسته”‌ له‌ دانانی ده‌روازه‌ و سێکته‌ره‌کان هاوڵاتی لە سنوری ناوچەکەیدا پێشکاربکات و پڕۆژەیان هەبێت تا لە پێشبڕکێی پارێزگاکاندا سەرکەوتوبن بەتایبەت هەڵەبجە سەرەتای دامەزراندنێتی، مافی به‌رگریکردن له‌ به‌رکه‌وتی ناوچەیی بۆ هه‌مو پارێزگا و شاره‌وانی پارێزراو بێت. پێویسته‌ کار به‌و نه‌ریته‌ بکرێت که‌ هه‌مو هاوڵاتیه‌ک بۆی هه‌یه‌ به‌رگری له‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی و خێزان و ناوچه‌ و شار و گه‌ڕه‌که‌که‌ی بکات، چونکه‌ ئه‌و به‌ژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌تانه‌ ناکۆک نین له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندی گشتیدا، به‌ڵکو ته‌واوکا‌ری به‌رژه‌وه‌ندی نیشتمانین و کۆڵەکەی بەهێزن له‌ به‌رژه‌وه‌ندیه‌ باڵاکان.

لە رۆژئاوای باشوری کوردستان سنوری تورکیا دەروازەی ئیبراهیم خەلیل هەیە، کە بەگەورەترین دەروازەی بازرگانی هەرێمی کوردستان هەژمارکردەکرێت، هەڵەبجەی یەکان هاوشێوەی ناوبراو دەروازەی سنوریان بۆ ئێران بەدەستبێنن” بەم پڕۆژەیە، پارێزگای هەڵەبجە دەبێتە یەکێك لە ناوچە بەپیت و پڕ بەرهەمەکان و ئاوەدان دەکرێتەوە باشتر لەو چاوەڕوانیەیی ساڵەهای ساڵە باس لە ئێش و ئازارەکانیان دەکەن و دەرنجامی نەبوە”

هەمو ساڵێک لە (16)ی سێ هاوڵاتیانی دانیشتوی هەڵەبجە داواکاریانیان دەخەنەڕو تا قەرەبوی تاوان و بەسەرهاتی سەردەمی ڕژێمی بەعس بکەنەوە، بەڵام هەوڵەکانیان بێهودەیە و کاریگەرنەبوە و ئامانجیان نەپێکاوە بەناڕەزایی دەربڕین و قسەکردن لەسەر کەمتەرخەمییەکان سودی نییە و دەبێت خۆیان هەوڵبدەن و نوێنەریان رەوانەی بەغدا بکەن تا پەیوەندی لەگەڵ وڵاتی ئێران ببسرێت” ئەم پڕۆژەیە ئاستی شارستانی پارێزگای هەڵەبجە بەرەوپێش دەبات و کێشەی ناوەکی کارگوزاری و رێگیری لە چون بەرەو شارستانی نوێ ناهێڵێت بەمەش ئابوری و بنیاتنانی ژێرخان پێش دەکەوێت”

لە رۆژئاوای هەرێمی کوردستان دەروازەی سنوری ئیبراهیم خەلیل” بڕی رۆژانەی داهاتی پتر لە یـەك ملیۆن دۆلارە”  گەر لە پارێزگای هەڵەبجە هاوشێوەی ئیبراهیم خەلیل” لە سنوری ئێران هەمان دەروازە بکرێتەوە بڕی داهاتی رۆژانەی کەمتر نابێت لە نیو ملیۆن دۆلار” ئەمەش سودێکی باشی دەبێت بۆ پارێزگای (هەڵەبجە).

بۆ بەپارێزگا کردنێك کە بتوانرێت سود لە داهاتی ناوچەکەتان وەربگرن جگە لە داهاتی کشتوکاڵی “بەم پێشنیازە هەڵەبجە بکەنە نمونە”، پشت مەبەستن بە حکومەتی هەرێمی کوردستان و چاڵە نەوتەکانی هەرێم و بەڵێنی بەرپرسی حیزبی و متمانەیان پێ مەکەن تا ئیدارەکانی هەڵەبجە دابمەزرێنێت و بیکەنە پارێزگایەکی نمونەیی، هەڵەبجە دەوڵەمەندە لە ڕوی کشتوکاڵی “کانزایی و لەهەرکاتێدا دەتوانرێت نەوت بەرهەم بێنێت” جا گرنگی بدەن بەم پڕۆژەیە و چاوەڕوانی بەغدا و هەولێر مەبن تا دەیـــگەیــەنە لوتکەی “خواستەکانتان و پاداشتی خانەوادەکانتان و خاکی پیرۆزی هەڵەبجە ئەدەنەوە، پێداگیریی بکەن تا حکومەتی هەرێم سەرجەم سنورەکانی لەگەڵ ئێران دابخات و مەرزێکی نێودەوڵەتی دروستبکات لە سنوری هەڵەبجە بۆ ئێران و دەروازەیەکی بەسودی بازرگانی هاوشێوەی ئیبراهیم خەلیلێکی تر بکەنەوە کەدەبێتە قاسەی بوژانەوەی هەمو جاوەڕوانیەکانتان و بەهیواکانتان دەگەن.

یاساکانی سنوری ئیبرایم خەلیل بزانە

1/ هەر هاوڵاتیەك لەچوون و گەڕانەوەدا باج و سەرانە نادات.

2/ بڕی هەر ئوتۆمبێلێک بۆ گەشت لەچون و گەڕانەوە بۆ وڵات باج و سەرانە نادات بەڵام باجی هەر کەلوپەلێک دەدات زیاد لە پێویستی خۆی بێت” لەوادەی تێپەڕی کاتی رۆژانەی بڕی سێ دۆلار دەدات.

3/ هەر لۆریەك تانکی زیادەی هەیە “هەر تانکێکی 600 لیتر گاز هەڵدەگرێ” بڕی هەربارهەڵگرێك بە بەتاڵی باجی ئەو گازە دەدات کە پێیەتی و تێپەڕبونی بەسنورەکەدا”.

4/ بڕی هەر بارهەڵگرێکی نەوت هەڵگر لەسەر حکومەتی هەرێم (1800) دۆلار گومرگیەتی

5/ بڕی هەر بارهەڵگرێت بە بارەوە پتر لە (2500) دۆلارە

6/ بڕی هەر ئوتۆمبێلێل بۆ بازرگانی زیاترنیە لە (1800) دۆلارە

7/ مانەوەی هەر بارهەڵگرێك لە رۆژێکدا پتر لە (80) دۆلارە

8/ باجی کەلوپەل بەهەمو جۆرەکانیەوە” جۆری کەلوپەل 1930 جۆری هەیە”

9/ خواردەمەنی و خواردنەوە گومرکی بەرچاوی هەیە

10/ پۆشاك بە ئاستێکی زۆر رەوانە دەکرێ بۆ هەرێمی کوردستان و عێراق و وڵاتانی عەرەبی

11/ کەلوپەلی ناوماڵ یەکێکە لە سەرچاوە بازرگانییەکانی سەردەم کە بەڕێژەیەکی زۆر دێتە هەرێمی کوردستان و رەوانە دەکرێت بۆ ناوەڕاست و باشوری عێراق.

12/ پێداویستی کارگە و بیناسازی کە رۆژانە بەسەدان هەزار دۆلار مەزەندە دەکرێت.

بەپێی ئەو زانیارانەی بە من گەیشتوە لە کاربەدەستانی ئەو سنورە، رۆژانە داهاتی ئیبراهیم خەلیل پتر لە یەك ملیۆن دۆلار واتا مانگانە 30 ملیۆن دۆلار داهاتییەتی.

خاڵی سنوری ئیبراهیم خەلیل، یەکێکە لە خاڵە سنورییە گرنگەکانی باشوری کوردستان، ئەم سنورە باشوری کوردستان و تورکیا بەیەکەوە دەبەستێت. لە خاڵی سنوری ئیبراهیم خەلیلەوە مانگانە نزیکەی (150) هەزار هاوڵاتی بە مەبەستی کاروباری بازرگانی، گەشتیاری و سەردانکردن هاتوچۆ دەکەن و لە کاتی چونیان بۆ تورکیا ئاستەنگ و گرفتیان بۆ دروست دەبێت، بەتایبەت لە کاتی زۆر مانەوەیان و باج دەدەن ئەمەش شۆفێران و هاونیشتمانیانی دڵگران کردوە، بۆ مەبەستی زیاتری لای سەرەوە، دەروازەی سنوری هەڵەبجەو ئێران بەو جۆرەی ئیبراهیم خەلیل بکرێتەوە گەشتوگوزاری فڕۆکە و بازرگانی بارهەڵگر بە ئاراستەی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست زیاد دەکات و باجی کەمترە لە بازرگانی دەریایی و دەشبێتە باشترکردنی گوزەرانی خەڵکی هەرێمی کوردستان بەتایبەت هەڵەبجە بێ هیچ بەربەستێک ئێران بەم پڕۆژە رەزامەند دەبێت.

رۆژانە لە سنوری ئیبراهیم خەلیل پتر لە دە هەزار هاوڵاتی و سەدان تانکەر و بارهەڵگر و سەدان ئۆتۆمبێل لە سنوری تورکیاوە دێنە هەرێمی کوردستان و دەچنە ناو خاکی تورکیاوە بەمەبەستی کار لەڕوی ئەو پەیوەندیە بازرگانیەی لەنێوان هاوڵاتیانی هەرێم و تورکەکاندا هەیە، بەڵام بەداخەوە ناوچەکە لە وێرانکاریدایە و گرنگی پێ نەدراوە، داهاتی ئەو سنورە بۆ گیرفانی حیزبێکە و بەس، کە تا ئەم ساتەوەختە خەڵکی ناوجەکە و هەرێمی کوردستان سودبەخش نەبون، بەڵکو لەسەر داهاتی ئیبراهیم خەلیل بە هەزاران هاوڵاتی لە جەنگی ناوخۆی نێوان پارتی و یەکێتی کوژران و بێ سەروشوێن کران.

سنوری هەڵەبجە بۆ کاروباری بازرگانی گونجاوترە لە باشماخ و ناوچەکانی پێنجوێن کە رێگا کورت و نزیک دەکاتەوە، هەڵەبجە بۆ شاری سنە و مەریوان و ناوچەکانی تری رۆژهەڵاتی کوردستان سەدان کیلۆمەتر جیاوازی هەیە لەگەڵ سنوری پێنجوێن، باشترکردنی ئەم پڕۆژەیە و کردنەوەی دەروازەیەکی وەها بەسود بە دو تونێلی حەوت بۆ دە کیلۆمەتر لە سنوری نێوان هەردو وڵات کار ئاسانی باشتر دەکات.

 

 

 

ریکلام

وتار

کۆرۆنا و شەڕی ئایدۆلۆژیی و ململانێی سیاسی


هێدی هەولێری

دۆخی خێرایی تەندروستی جیهانی بەبارێکی سەخت و دژوار تێپەڕ دەبێ لەگەڵ ئەو بارە خوارو خێچەی ململانێی شەڕو تەکنەلۆژیایەی ڕووپەڕی جیهانی داپۆشیووە، کە لەگەڵ دوژمنێکی نەناسراو شەڕ دەکات، کە وڵاتانی خاوەن هێز لەگەڵ دەرخستنی تواناکانیان و گلدانەوەی چەک و پێداویستیەکانی تر.

بەريەككەوتنى سياسەتى نێودەوڵەتى سەرەڕاى چەندين ناكۆكى سياسى و فيكريى و دووبەرەكى كارەكتەري نوێى خستە ناو هاوكێشە سياسيەكە و دۆخێكى مەترسيداری دروستكردووە، بەجۆرێك ئاڕاستەى دژەكانى جيهانى بەرەو كارەساتێكى نوێی بردووە، كێبركێی سياسی و بوون بەهێزى بارز لەجيهاندا لەنێوان هەردوو بلۆكە کۆنەکە، كە هەريەكەيان دەيانەوێ بەرژەوەندی سیاسەت و ئابووری و بۆلاى خۆيان کێش و ڕكێف بكەن ، كە دۆخێكى نوێي دوور لەدەسەڵاتى خۆيان هێنايە ئاراوە، دواجار ڤايرۆسى كۆرۆنا (کۆڤید ١٩) يەخەى جيهانى بە هەموو جەمسەريەكانيەوە ڕاهەژاندو 185 وڵاتی گرتووەتەوە و جيهانى بێدەنگ كردو حەيران ماون بەدەست جۆرە ڤايرۆسێك، کە گەورەترين هێزى دنياى بەچۆكدا دا تا ئەو لوتبەرزيەى شكاندن لەوەش ئێشەكەى قورستر كرد بۆيان تووشبوونى چەندين سەرۆك و سەركردەو پلەباڵاكانى وڵاتانى زلهێزو كێبڕێكار گیرۆدە کرد.

لەو كاتەى ئێش و ئازارەكە گەيشتە سەر ئێسقانى ئەمريكا لەوتارێكيدا دۆنالد ترەمب، كە لەسەرەتاى گيانلەدەستدانى چەندين هاوڵاتى وڵاتەكەى دركى بەم نەخۆشيە نەكردو وتى: دەبوو چين زووتر لەم مەترسيە ئاگادارمان بكاتەوە، كە يەكەم وڵات بوو نەخۆشيەكەى تێدا تۆمار كراو ئێستاش يەكەم وڵاتە خەريكە بەڕێكارە تەندروستيەكانەوە دەڕوات و بەرەو چارەسەرى ڕێ دەكات.

ڤايرۆسى كۆڕۆنا….ئەو ڤايرۆسەى جيهانى لەخەوێكى قوڵەوە ڕا چڵەكاندو زۆربەى كەرتە ئابووريى و تەندروستيەکانى ڕووبەڕووى شكستێکى سەختر كردەوەو سیاسەتی ڕووبەڕووی متبوون و سەری لەسەركردەكانى تێكدا و تووشى واق وڕمانێکى كردن لەژيانى سياسيى و دبلۆماسيەتى دابڕاندن، ئەو بونياتە ئابووريەشى داتەپاند، كە دەمێك بوو خەريك بوو جيهان ئاڵوگۆری پێ بكرێت بەو داهاتە بێژمارەيەى لەژێر دەستيان دايە.

ئيستا جيهان لەپاڵ قەيرانە هزريي و جۆر بەجۆرەکان ڕووبەڕووى ديوەزمەو ئەژديهايەكى ترسناک و ناديار بوونەتەوە تا ئێستا چارەسەریشی نەدۆزراوەتەوە، گرنگە جیهان لەوە ئاگاداربێ بەهەموو نەتەوەو ئایدیاکان ئەو کەش و هەوایەی لەماوەی باری لەناکاودا ئەنجامیاندا تاڕادەیەک جیهان پشوویەکیدا، پێویستیەکی گرنگ بوو هەناسەیەکی هەڵمژی، زیانێکی زۆری بەر وڵاتە پیشەسازیەکان دا.

بەهای مرۆڤەکان لەو جیهان بینیەی خەریکە ئاڕاستەکان دەگۆڕێت و وڵاتە هاوپەیمان بەرەو هەڵوەشاندنەوە دەبات، چونکە ئەو ئەکتر تۆمەتبارکردنەی وڵاتە دەستڕۆیشتووەکان وای لێ دەخوێنرێتەوە.

لەکۆتایدا بە ئومێدین خوای پەروەردگار ئەو بەڵایە لەسەر کۆی موسڵمانان لابەرێت و خۆڕاگریمان پێ ببەخشێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ئایا هەرێمی كوردستان بە پێی یاسا لە بارودۆخی لە ناكاودایە ؟!


سەروەت تۆفیق

مەبەست لە تیۆری بارودۆخی لە ناكاو (نظرية الظروف الاستثنائية) ئەو بڕیارانەی لە بارودۆخی ئاسایی دەردەچن نامشروعن لە بارودۆخی لە ناكاو ئەبن بە بڕیاری مشروع. لەبەر پاراستنی سیستمی گشتی. ئەم بڕیارانە قابیلی تانەگرتن نین. ئەم تیۆرە سەرەتا لە وڵاتی فەڕەنسا لە (مجلسی دەولەی فەڕەنسیی)ەوە سەریهەڵداوە.

بێگومان وەك مەرجیش پێویستە مەترسییەك لەسەر ئەمنی نەتەوەیی، یان سیستمی گشتی هەبێ، جیالەوەی كە دەبێ ئەو مەترسییە ئێستا بوونی هەبێ و ئەگەری روودانی زۆر بێت. بەڵام نابێ مەترسییەكە وەهمی بێ، یان ئەگەری روودانی لە داهاتوودا هەبێ. واتە ئیدارە نەتوانێ بەو وەسائیلە ئاساییانەی كە لەبەر دەستیدان رووبەڕووی ئەو مەترسیانە ببێتەوە. دواتر ئەو دەسەڵاتەی دەدرێت بە ئیدارە بۆ بارودۆخە لە ناكاوەكەیە و پێویستە كاتی و دیاریكراوبێ. تەنها بۆ ماوەی ئەو بارودۆخە لە ناكاوە بێ. لەگەڵ ئەوەی پێویستە ئەو دەسەڵات و بڕیارانەی كە بەكاردەهێندرێ هاوتابێ لەگەڵ بارودۆخە نەخوازراوە كتوپڕەكە. بۆیە لە كاتی نەبوونی یەكێك لەو مەرجانە دادوەر ئەو بڕیارە هەڵدەوەشێنێتەوە بەبیانووی بارودۆخی لە ناكاو دەركراوە.

دوو رێگا و شێواز هەیە. بۆ رێكخستنی بارودۆخی لە ناكاو، یەكەمیان شێوازی ئینگلیزییە كە یاسایەكی پێشوەختە نییە، بۆ رێكخستنی بارودۆخی لە ناكاو، بەڵكو لە كاتی دروستبوونی هەر بارودۆخ پرۆژە یاسایەك دەنێرێت و پەرلەمان دەنگی لەسەر دەدات و یاسایەكی نوێ بۆ ئەو بارودۆخە لە ناكاوە دەردەچێ و دەسەڵات دەدات بە ئیدارە بۆ رووبەڕووبوونەوەی مەترسییەكە. دووەم شێواز لاتینییە یاسایەكی پێشوەختە هەیە. هەر كاتێك بارودۆخی لە ناكاو روویدا ئەوە ئەو یاسایە بەكاردەهێنرێت لە رێگەی دەسەڵاتی جێبەجێكردنەوە راستەوخۆ رووبەڕووی ئەو بارودۆخە لە ناكاوە دەبێتەوە.

لە عێراق بە یاسای پێشوەخت حاڵەتی لە ناكاو رێكخراوە. بە ناوی (قانون دیفاع السلام الوگنیە) ژمارە (1)ی ساڵی (2004). هەروەها لە دەستوری عێراقدا لە برگەی (9)ی مادەی (61) دەڵێ: “رەزامەندی نیشاندان لەسەر راگەیاندنی جەنگ و باری لە ناكاو بە زۆرینەی دەنگی دوو لەسەر سێ ئەوەش لەسەر بنەمای داوایەكی هاوبەش لە لایەن سەرۆك كۆمار و سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیرانەوە، حاڵەتی لە ناكاو بۆ ماوەی (30) رۆژ رادەگەیەندرێت و شایانی درێژكردنەوە دەبێت بە رەزامەندی لەسەر نیشاندانی لە هەموو جارێكدا بە هەمان رێگاو ئیجرائاتی پێشووتر. لە لایەكیترەوە سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران دەسەڵاتی پێویستی پێدەدرێت بە جۆرێك تا بتوانێت كاروباری وڵات بەڕێوەبەرێت لە كاتی ماوەی راگەیاندنی جەنگ و باری لە ناكاودا و ئەو دەسەڵاتانەش بە یاسا رێكدەخرێت بە جۆرێك لەگەڵ دەستور دژ یەك نەوەستێتەوە. هەروەها سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران ئەو رێوشوێنانە و دەرئەنجامەكانی دەخاتەڕوو بۆ ئەنجومەنی نوێنەران كە لە حاڵەتی ماوەی راگەیاندنی جەنگ و باری لە ناكاودا گرتوونیەتییە بەر لە ماوەی (15) رۆژ لە بەرواری كۆتایی هاتنی بارودۆخە لە ناكاوەكە هەموو بڕیارەكان و تەدابیرەكان بۆ پەرلەمان بنێرێت. بۆ ئەوەی بزانرێت هاوتای یاسایە. یان نا. گەر هاوتای یاسا بوو ئەوا پەرلەمان پەسەندی دەكات و هێزی یاسایی پێ دەبەخشێت”. بەڵام وەك ئاشكرایە لە وڵاتی میسر یاسایی حاڵەتی لە ناكاو، رێگەی داوە بە سەرۆكی وڵات بەبێ گەڕانەوە بۆ پەرلەمان حاڵەتی لە ناكاو رابگەیەنێ.

لە هەرێمی كوردستان ئەو (یاسای لە ناكاوە)ی كە لە عێراقدا هەیە نافز نییە. چونكە هەرێمی كوردستان هیچ یاسایەكی پێشوەختەی نییە دانرابێ و لەسەر ئەو بنەمایە حاڵەتی لە ناكاو رابگەیەنرێ. هەرچەندە لە یاسای سەرۆكایەتی هەرێمدا یەكێك لە تایبەتمەندییەكانی سەرۆكی هەرێم تایبەتە بە باری نائاسایی و راگەیاندنی حاڵەتە لە ناكاوەكە. ئەویش گەر یاسایەك هەبێ تایبەت بێ بە یاسای باری لە ناكاو. تەنانەت گەر لە دەستوری عێراقیشدا هاتبێ ئەوا هەر دەبێ لەبەر رۆشنایی یاسایەك حاڵەتی لە ناكاو روون بكاتەوە. یان ئەوەتا ئەو یاسایەی كە لە عێراقدا هەیە وەك هەندێك یاسایتر دەكرێت لە هەرێم كاری پێ بكرێت. یان ئەوەتا دەسەڵاتی یاسادانان (پەرلەمان) كۆببنەوە، تەنانەت گەر لە رێگەی تۆڕەكانی ئینتەرنێت (ئۆنلاین)یشەوە بووبێ یاسایەكی نوێی هاوچەرخ بۆ ئەم بارودۆخە لە ناكاوە تەندروستییە دەربچوێنن. بەو مانایەی كە حاڵەتی لە ناكاو لە هەرێمی كوردستان رێكبخات. واتە بەبڕوای زۆرێك لە یاساناسان باشترە كە یاسای حاڵەتی لە ناكاو سیفەتێكی نیشتمانی پێبدرێ و دووربێ لە دەستی حزبایەتی، بگرە لەبەر هاوسەنگی هێزە سیاسییەكانی هەرێمی كوردستانیش بووبێ. لە حاڵەتی روودانی هەر بارودۆخێكی لە ناكاو یاسایەكی تایبەت بەو بارودۆخە لە رێگەی پەرلەمانەوە بە دەنگی سێ لەسەر چواری ئامادەبووانی دەربچێت و سەرۆكی هەرێم بارودۆخە لە ناكاوەكە رابگەیەنێت. نەك یاسایەك پێشتر بوونی هەبێ و هەر كات ویسترا بەكاربهێندرێت. واتە شێوازە ئینگلیزییەكە بێ باشتر و گونجاوترە، نەك شێوازە لاتینیەكە. دواتر پێویستە ئەو بڕیارانە هەمووی ملكەچ بێت بۆ چاودێری پەرلەمان لە كاتی ئاسایی بوونەوەی بارودۆخەكاندا. تا لە مشروعیەتی بڕیارەكان دڵنیاببنەوە.

لێرەدا قسەكە ئەوەیە لەم بارودۆخەی كە ئێستا هاتۆتە پێش لە هەموو جیهان و هەرێمی كوردستان بە تایبەت بەهۆی (ڤایرۆسی كۆرۆنا)وە.كە بەرژەوەندی گشتی بۆ تەندروستی گشتییەوە وایخواست حاڵەتی لە ناكاو رووبدات و رێكارەكانی بەرەنگاربوونەوەی ئەم بارودۆخە رابگەیەندرێ و بەبێ بوونی یاسایەكی لەم جۆرە و بۆ رووبەڕووبوونەوەی حاڵەتی لە ناكاو. تەنانەت سەرۆكی هەرێمیش تا ئێستا حاڵەتی لە ناكاوی رانەگەیاندووە. دواتر دەسەڵاتی جێبەجێكردن (حكومەت) وەك ئەركی خۆی هەندێك رێكار و ئیجرائات لەبەر بەرژەوەندی گشتی جێبەجێ دەكات. بەڵام گرنگە كە بڕیارەكانی بە پێی یاسا رێكخرابێ. ئەمەش لە پێناوی مەشروعیەتی ئەو بڕیارانەی كە دەردەكرێ. چونكە ئەو بڕیارانەی لە ئێستادا دەردەكرێن هەندێكیان نا مشروعن. بەواتایەكی تر یاسایەك نییە بۆ رێكخستنی (داخستنی كارگەكان، دابڕینی جوتیاران لە زەویە كشتوكاڵیەكان، غرامەی هاتووچۆی شۆفێران لەكاتی هاتنە دەرەوە لە حاڵەتی لە ناكاو. بەبێ ئەوەی سەرپێچیت كردبێ غرامە بكرێی، یاخود زیاد و كەمی لە غرامەكاندا بكرێ، یان داخستنی هەموو شوێنێك و نەهێشتنی هیچ جموجوڵێك، یاخود لەوەی كە باس لە غرامەی هاتنە دەرەوەی خەڵك دەكربێ، یان داخستنی بانزینخانە، سەرتاشخانە، … هتد). چونكە بۆ روونكردنەوەش بێ دەبێ ئەوە بزانرێت، كە رێگریكردن جیاوازەو ناكاتە قەدەغەكردنی هاتووچۆ جا لە هەر یاسایەكدا باسكرابێ. روونتر كۆڕ وكۆبوونەوە و قەرەباڵغی رێگەپێنەدراوە، بەڵام ناتوانرێ رێگە لە هیچ كەس بگری بچێت بۆ نەخۆشخانە.

بۆیە لەبەر نامەشروعیەتی بڕیارەكان لە حاڵی ئەوەی ئەم بارودۆخە نەما. ئەوا هاوڵاتیان دەتوانن تانە لەو بڕیارانە بدەن. واتە ئەوكات حكومەت دەكەوێتە حاڵەتی ئەوەی كە دەبێ قەرەبوو بە زیان لێكەوتووان بدات. بۆیە ئەوەی ئێستا هەیە حكومەت زیادەڕەوی دەكات لە بەكارهێنانی ئەو دەسەڵاتانەی كە هەیەتی. تا دەرچوونی ئەو یاسایەی كە حاڵەتی لە ناكاو بۆ ئەم بارودۆخە لە ناكاوە تایبەتە رێكدەخات. ئەویش لە پێناو سنوور دانانی دەسەڵاتەكانی بە پێی یاسا.

 

سەرچاوە:
1. كتاب القضا‌و الاداري، مبدا المشروعية_تنظيم الاداري، قضا‌و الموظفين_قضا‌و الالغا‌و_قضا‌و التعويض. المؤلف (د. ماذن ليلو راضي، د.زانا رؤوف حمە كریم، د. دانا عبدالكریم سعید) الطبعة اولي _ سنە 2020 .
2. كتێبی دەستوور عێراقی _ ساڵی 2005 . ئامادەكردن و وەرگیڕانی مافپەروەر (عەبدوالقادر صالح)، چاپی یەكەم _ ساڵی 2014 .

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

کۆڤید 19 و دەرکەوتەکانی جەنگی جیھانی سێ!


ڕەنج قەرەداخی

 

لەنێوان ھەردوو بۆچوونی پێچەوانە لەسەر دەستکردبوون خۆرسکی سەرھەڵدان و دەرکەوتنی ڤایرۆسی covid 19 (کۆرۆنا)، من بەئێستاشەوە راموایە دروستکراوی مرۆڤ نییە و ئەمەش لەوەوە سەرچاوەی گرتووە کەبوارەکە تایبەتمەندی من نییە و زۆرینەی ئەو پزیشک و کارەکتەرە تایبەتمەندانەی من لێمبیستون و لێمخوێندونەتەوە زانستیانە ئەوەیان رونکردووەتەوە کەئاسان نییە ئەم ڤایرۆسە دروستکراوی دەستی مرۆڤ و دەوڵەتانیشبێت.

سەرەرای ئەوەی لەسەرەوە باسمانکرد، ھەر لەسەرەتاشەوە لەبەر رۆشنایی تێگەیشتنم بۆ دونیای سیاسەت و ئابوری و کێبڕکێی بازار و سەرمایەداری و رکابەریی توندی زلھێزەکانی جیھان، ھیچ گومانم نەبووە لەوەی ناکرێ روداوێکی وا لەسەر ئەم ھەسارەیە بگوزەرێ و وەک ئەوەی لەمیدیاکانەوە دەیبیستین ھەمووان روبەروی ببنەوەو لەسودی خۆیان و لەدژی ئەویدی نەیقۆزنەوە.

ئێستا کەنزیکەی ١٠٠ رۆژ یان زیاتر لە ١٤ ھەفتە بەسەر یەکەمین دەرکەوتنی ئەم دەردەو ئەم ڤایرۆسەدا تێئەپەڕێت، چین کەنیشتمانی یەکەمی ئەم بەڵایە و یەکێک لەزلھێزەکانی دونیاو رکابەرێکی سەرسەختی ئەمریکا و رۆژئاوایە، گەیشتۆتە قۆناغی کۆنترۆڵکردنی ئەم «جەنگە» و لەرۆژانی رابردودا یان بەبێ کەیس یان بەکەمترین کەیسی نوێ ھەواڵەکانیمان پێگەیشتووە.

ھاوکات و لەگەڵ ھەنگاوە خێراکانی چین بەئاراستەی زاڵبوون بەسەر ڤایرۆسەکەدا، بەپێچەوانەوە ئەمریکاو ئەوروپا بەشێوەیەکی بەرچاو و سەرسورھێن ئاستی تۆمارکردنی کەیسە تازەکانی توشبوانی covid 19 (کۆرۆنا ) تێیاندا لەبەرزبوونەوەدایە.

کەمتر لەمانگێگێک لەمەوبەر و کاتێک چین لەروبەروبونەوەی چڕوپڕ و تاقەتپڕوکێنی زاڵبون بەسەر ڤایرۆسی covid 19 (کۆرۆنا)دا بوو، جیھان بەگشتی بینەری دۆخی کارەساتباری بوو، ئەمریکا و ترەمپ بەپۆزەوە نیگەرانی ئەوەبوون کەجێی داخە چین رێ بەئەمریکاو تیمە پزیشکییە تایبەتمەندەکانیان نادات بچنە ئەو وڵاتە بۆ «روبەروبوونەوە و زاڵبون» بەسەر ڤایرۆسەکەدا.

ئێستا ئیتر دۆخەکە تەواو پێچەوانە بۆتەوەو ئەگەر پێشتر ئەمریکا خواستی ئەوەی ھەبووبێ بەمەبەستی «فریاکەوتن»ی چین بەبێ ئەزموون بەھانای چینەوەبچێ، ئەوا ئێستا چین بەئەزمونێکی تارادەیەکی باش سەرکەوتوەوە ئەتوانێت ھەمان خواستی ھەبێت و «بەھانا»ی ئەمریکاوە بچێت، دیاریش نییە ئەمریکا و رۆژئاواش وەک چین ئەو «بەھاناوەچوونە» رەتئەکەنەوە یان ناچار بەتواناکانی چین ئەبن بۆ تێپەڕاندنی دۆخی مەترسیداری ئێستایان بەدەست covid 19 (کۆرۆنا)وە.

لەم نێوەندەشدا و سەرەرای گیرۆدەبوونی زۆرێک لەو دەوڵەتانەی لەریزبەندی یەکەمی باشترین سیستمەکانی تەندروستیی جیھاندان، بەئاشکرا و خۆشبەختانە کاریگەری لاواز و تارادەیەک بچوکی ئەم بەڵایە بەسەر وڵاتانی دواکەوتو و وێران سیستمی ھاوشێوەی خۆمان دەبینرێت.

ھەموو ئەم ئاماژانە تائێستا ھەر ئەوەمان پێ ئەڵێن، covid 19 (کۆرۆنا)، ھەرچۆن پەیدابوبێ، ئێستا چەکی کاریگەری جەنگێکی ئایندەنادیارە لەنێوان زلھێزەکانی جیھاندا، لەنێوان ئەوانەی لەململانێ و رکابەری ئابووری و بازاردا بەلوتکەی روبەروبونەوەی یەکتر گەیشتوون، ئەم جەنگەش ئەشێ وەک جەنگی جیھانی سێ ناوزەد بکرێ لەنێوان ئەو ھێزانەی کەھەر ئەوان ئەبێ کارەکتەری جەنگە جیھانییەکانبن، ئەگەر روبدەن.

ھێندەی دیارە ئەوەیە کەکات و تواناکانی رووبەروبونەوەی ئەو زلھێزانە کۆتایی و چارەنوسی ئەم جەنگە دیاریئەکات.
ئێمەش باشترە ھۆشیارانە، خۆپارێز و دەستەو نزابین بۆ ھەندێک روبەروبوونەوەو خۆبەدورگرتن لەپریشکە سوتێنەرەکانی ئەم جەنگە مەترسیدارەی ئێستا ھەموو مرۆڤایەتی بەخۆیەوە سەرقاڵ و کەرەنتینە کردووە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان