ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

هەڵەبجەییەکان چی بکەن؟

فەرەیدون کونجرینی

یه‌کێک‌  له‌ کەندەکانی  بەردەم ئابوری ‌و گه‌شه‌دان به‌ سه‌رمایه‌ی مرۆیی و بونیاتنانی ژێرخانی هه‌رێمی کوردستان نەبونی چاکسازییە، هەربۆیە پێویست دەکات لە هەر پارێزگایەکی هەرێمی کوردستان پلانسازی بۆ چاکسازی ئەنجامبدرێت، بەتایبەت هەڵەبجە کە بوەتە پارێزگا بەمەش پلانی ژێرخانی ئابوری یەکەم قۆناغییەتی بۆ بەئەنجام گەیاندنی پارێزگابون” پارێزگای هەڵەبجە تایبه‌تمه‌ندی کۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی، ئابوری و کەندی بازرگانی و فه‌رهه‌نگی خۆیان هه‌یه، بەڵام گرنگی پێنادرێت و پڕۆژه‌ و پێشنیازی هاوڵاتی به‌هێند نازاندرێت لەلایەن حکومەتی هەرێم.

‌پێویسته”‌ له‌ دانانی ده‌روازه‌ و سێکته‌ره‌کان هاوڵاتی لە سنوری ناوچەکەیدا پێشکاربکات و پڕۆژەیان هەبێت تا لە پێشبڕکێی پارێزگاکاندا سەرکەوتوبن بەتایبەت هەڵەبجە سەرەتای دامەزراندنێتی، مافی به‌رگریکردن له‌ به‌رکه‌وتی ناوچەیی بۆ هه‌مو پارێزگا و شاره‌وانی پارێزراو بێت. پێویسته‌ کار به‌و نه‌ریته‌ بکرێت که‌ هه‌مو هاوڵاتیه‌ک بۆی هه‌یه‌ به‌رگری له‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی و خێزان و ناوچه‌ و شار و گه‌ڕه‌که‌که‌ی بکات، چونکه‌ ئه‌و به‌ژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌تانه‌ ناکۆک نین له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندی گشتیدا، به‌ڵکو ته‌واوکا‌ری به‌رژه‌وه‌ندی نیشتمانین و کۆڵەکەی بەهێزن له‌ به‌رژه‌وه‌ندیه‌ باڵاکان.

لە رۆژئاوای باشوری کوردستان سنوری تورکیا دەروازەی ئیبراهیم خەلیل هەیە، کە بەگەورەترین دەروازەی بازرگانی هەرێمی کوردستان هەژمارکردەکرێت، هەڵەبجەی یەکان هاوشێوەی ناوبراو دەروازەی سنوریان بۆ ئێران بەدەستبێنن” بەم پڕۆژەیە، پارێزگای هەڵەبجە دەبێتە یەکێك لە ناوچە بەپیت و پڕ بەرهەمەکان و ئاوەدان دەکرێتەوە باشتر لەو چاوەڕوانیەیی ساڵەهای ساڵە باس لە ئێش و ئازارەکانیان دەکەن و دەرنجامی نەبوە”

هەمو ساڵێک لە (16)ی سێ هاوڵاتیانی دانیشتوی هەڵەبجە داواکاریانیان دەخەنەڕو تا قەرەبوی تاوان و بەسەرهاتی سەردەمی ڕژێمی بەعس بکەنەوە، بەڵام هەوڵەکانیان بێهودەیە و کاریگەرنەبوە و ئامانجیان نەپێکاوە بەناڕەزایی دەربڕین و قسەکردن لەسەر کەمتەرخەمییەکان سودی نییە و دەبێت خۆیان هەوڵبدەن و نوێنەریان رەوانەی بەغدا بکەن تا پەیوەندی لەگەڵ وڵاتی ئێران ببسرێت” ئەم پڕۆژەیە ئاستی شارستانی پارێزگای هەڵەبجە بەرەوپێش دەبات و کێشەی ناوەکی کارگوزاری و رێگیری لە چون بەرەو شارستانی نوێ ناهێڵێت بەمەش ئابوری و بنیاتنانی ژێرخان پێش دەکەوێت”

لە رۆژئاوای هەرێمی کوردستان دەروازەی سنوری ئیبراهیم خەلیل” بڕی رۆژانەی داهاتی پتر لە یـەك ملیۆن دۆلارە”  گەر لە پارێزگای هەڵەبجە هاوشێوەی ئیبراهیم خەلیل” لە سنوری ئێران هەمان دەروازە بکرێتەوە بڕی داهاتی رۆژانەی کەمتر نابێت لە نیو ملیۆن دۆلار” ئەمەش سودێکی باشی دەبێت بۆ پارێزگای (هەڵەبجە).

بۆ بەپارێزگا کردنێك کە بتوانرێت سود لە داهاتی ناوچەکەتان وەربگرن جگە لە داهاتی کشتوکاڵی “بەم پێشنیازە هەڵەبجە بکەنە نمونە”، پشت مەبەستن بە حکومەتی هەرێمی کوردستان و چاڵە نەوتەکانی هەرێم و بەڵێنی بەرپرسی حیزبی و متمانەیان پێ مەکەن تا ئیدارەکانی هەڵەبجە دابمەزرێنێت و بیکەنە پارێزگایەکی نمونەیی، هەڵەبجە دەوڵەمەندە لە ڕوی کشتوکاڵی “کانزایی و لەهەرکاتێدا دەتوانرێت نەوت بەرهەم بێنێت” جا گرنگی بدەن بەم پڕۆژەیە و چاوەڕوانی بەغدا و هەولێر مەبن تا دەیـــگەیــەنە لوتکەی “خواستەکانتان و پاداشتی خانەوادەکانتان و خاکی پیرۆزی هەڵەبجە ئەدەنەوە، پێداگیریی بکەن تا حکومەتی هەرێم سەرجەم سنورەکانی لەگەڵ ئێران دابخات و مەرزێکی نێودەوڵەتی دروستبکات لە سنوری هەڵەبجە بۆ ئێران و دەروازەیەکی بەسودی بازرگانی هاوشێوەی ئیبراهیم خەلیلێکی تر بکەنەوە کەدەبێتە قاسەی بوژانەوەی هەمو جاوەڕوانیەکانتان و بەهیواکانتان دەگەن.

یاساکانی سنوری ئیبرایم خەلیل بزانە

1/ هەر هاوڵاتیەك لەچوون و گەڕانەوەدا باج و سەرانە نادات.

2/ بڕی هەر ئوتۆمبێلێک بۆ گەشت لەچون و گەڕانەوە بۆ وڵات باج و سەرانە نادات بەڵام باجی هەر کەلوپەلێک دەدات زیاد لە پێویستی خۆی بێت” لەوادەی تێپەڕی کاتی رۆژانەی بڕی سێ دۆلار دەدات.

3/ هەر لۆریەك تانکی زیادەی هەیە “هەر تانکێکی 600 لیتر گاز هەڵدەگرێ” بڕی هەربارهەڵگرێك بە بەتاڵی باجی ئەو گازە دەدات کە پێیەتی و تێپەڕبونی بەسنورەکەدا”.

4/ بڕی هەر بارهەڵگرێکی نەوت هەڵگر لەسەر حکومەتی هەرێم (1800) دۆلار گومرگیەتی

5/ بڕی هەر بارهەڵگرێت بە بارەوە پتر لە (2500) دۆلارە

6/ بڕی هەر ئوتۆمبێلێل بۆ بازرگانی زیاترنیە لە (1800) دۆلارە

7/ مانەوەی هەر بارهەڵگرێك لە رۆژێکدا پتر لە (80) دۆلارە

8/ باجی کەلوپەل بەهەمو جۆرەکانیەوە” جۆری کەلوپەل 1930 جۆری هەیە”

9/ خواردەمەنی و خواردنەوە گومرکی بەرچاوی هەیە

10/ پۆشاك بە ئاستێکی زۆر رەوانە دەکرێ بۆ هەرێمی کوردستان و عێراق و وڵاتانی عەرەبی

11/ کەلوپەلی ناوماڵ یەکێکە لە سەرچاوە بازرگانییەکانی سەردەم کە بەڕێژەیەکی زۆر دێتە هەرێمی کوردستان و رەوانە دەکرێت بۆ ناوەڕاست و باشوری عێراق.

12/ پێداویستی کارگە و بیناسازی کە رۆژانە بەسەدان هەزار دۆلار مەزەندە دەکرێت.

بەپێی ئەو زانیارانەی بە من گەیشتوە لە کاربەدەستانی ئەو سنورە، رۆژانە داهاتی ئیبراهیم خەلیل پتر لە یەك ملیۆن دۆلار واتا مانگانە 30 ملیۆن دۆلار داهاتییەتی.

خاڵی سنوری ئیبراهیم خەلیل، یەکێکە لە خاڵە سنورییە گرنگەکانی باشوری کوردستان، ئەم سنورە باشوری کوردستان و تورکیا بەیەکەوە دەبەستێت. لە خاڵی سنوری ئیبراهیم خەلیلەوە مانگانە نزیکەی (150) هەزار هاوڵاتی بە مەبەستی کاروباری بازرگانی، گەشتیاری و سەردانکردن هاتوچۆ دەکەن و لە کاتی چونیان بۆ تورکیا ئاستەنگ و گرفتیان بۆ دروست دەبێت، بەتایبەت لە کاتی زۆر مانەوەیان و باج دەدەن ئەمەش شۆفێران و هاونیشتمانیانی دڵگران کردوە، بۆ مەبەستی زیاتری لای سەرەوە، دەروازەی سنوری هەڵەبجەو ئێران بەو جۆرەی ئیبراهیم خەلیل بکرێتەوە گەشتوگوزاری فڕۆکە و بازرگانی بارهەڵگر بە ئاراستەی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست زیاد دەکات و باجی کەمترە لە بازرگانی دەریایی و دەشبێتە باشترکردنی گوزەرانی خەڵکی هەرێمی کوردستان بەتایبەت هەڵەبجە بێ هیچ بەربەستێک ئێران بەم پڕۆژە رەزامەند دەبێت.

رۆژانە لە سنوری ئیبراهیم خەلیل پتر لە دە هەزار هاوڵاتی و سەدان تانکەر و بارهەڵگر و سەدان ئۆتۆمبێل لە سنوری تورکیاوە دێنە هەرێمی کوردستان و دەچنە ناو خاکی تورکیاوە بەمەبەستی کار لەڕوی ئەو پەیوەندیە بازرگانیەی لەنێوان هاوڵاتیانی هەرێم و تورکەکاندا هەیە، بەڵام بەداخەوە ناوچەکە لە وێرانکاریدایە و گرنگی پێ نەدراوە، داهاتی ئەو سنورە بۆ گیرفانی حیزبێکە و بەس، کە تا ئەم ساتەوەختە خەڵکی ناوجەکە و هەرێمی کوردستان سودبەخش نەبون، بەڵکو لەسەر داهاتی ئیبراهیم خەلیل بە هەزاران هاوڵاتی لە جەنگی ناوخۆی نێوان پارتی و یەکێتی کوژران و بێ سەروشوێن کران.

سنوری هەڵەبجە بۆ کاروباری بازرگانی گونجاوترە لە باشماخ و ناوچەکانی پێنجوێن کە رێگا کورت و نزیک دەکاتەوە، هەڵەبجە بۆ شاری سنە و مەریوان و ناوچەکانی تری رۆژهەڵاتی کوردستان سەدان کیلۆمەتر جیاوازی هەیە لەگەڵ سنوری پێنجوێن، باشترکردنی ئەم پڕۆژەیە و کردنەوەی دەروازەیەکی وەها بەسود بە دو تونێلی حەوت بۆ دە کیلۆمەتر لە سنوری نێوان هەردو وڵات کار ئاسانی باشتر دەکات.

 

 

 

ریکلام

وتار

گەشتوگوزار بەڕەڵایی نیە،داهــاتــە

 سەرکۆ یونس*

کەرتی گەشتوگوزار لەزۆربەی ئابوری وڵاتانی جیهاندا بەیەکێک لە پایەکانی ئابوری نەتەوە دادەنرێت وبەشداری کارای هەیە لە بەدەستهێنانی داهات و بزوێنەری گەشەپێدانی بەردەوامە بۆ ئابوری وڵاتان نمونەی ئەو وڵاتانەی کە زیاتر پشت بە داهاتی گەشتوگوزار دەبەستن زۆرن لەوانە سویسرا و کەنەدا وتورکیا و ئیتالیا و ئیسپانیا و ئیماراتی عەرەبی و یۆنان و فەرەنسا.

لەساڵی (2019) لە ئیسپانیا گەشتوگوزار بەڕێژەی (14.2%) بەشداری ئابوری نەتەوەیی کردوە و لە وڵاتانی تریش ئەم کەرتە گرنگە بەڕێژەی جیاواز بەشداری دەکات.

ڕۆژی (27 -9)ی هەموو ساڵێک بەڕۆژی جیهانی گەشتوگوزار لەلایەن نەتەوەیەکگرتوەکانەوە دانراوە لەگەڵ سەرهەڵدانی ڤایرۆسی کۆرۆنا کەرتی گەشتوگوزار یەکێک بوو لەو کەرتانەی کە زۆرترین زیانی بەرکەوتوە ئەمەش دەرەئەنجانی بەربەستەکانی قەدەغەی هاتوچۆی ناوخۆیی ودەرەکی و کەمبونەوەی لەناکاوی خواستی بەکاربەران لەسەر گەشتکردن و ئەمەش بوو بەهۆی زەرەروزیانی ئابوری و لەدەستدانی سەدان هەلی کارو بێکار بونی ڕێژەیەکی بەرچاو لەپێنج مانگی یەکەمی ساڵی (2020) زیانەکانی گەشتوگوزار نزیکەی(320)ملیار دۆلار بووە و ڕێژەی (56%) ژمارەی گەشتیارانی جیهان کەمی کردوە.

بەپێ ی ڕاپۆرتی ڕێکخراوی گەشتوگوزاری جیهانی سەر بە نەتەوەیەکگرتوەکان ژنان و گەنجان لەکەرتی گەشتوگوزار زۆرترین چین وتوێژن کە بەرشاڵاوی لەدەستدانی کارەکانیان بوونەتەوە بەهۆی ڤایرۆسی کۆرۆناوە،لەهەمان کاتدا ئابوری ئەو وڵاتانەی کە زیاتر پشتیان بە داهاتی کەرتی گەشتیارییەوە دەبەست زۆرترین زیانیان بەرکەوتوە و داهاتی گشتیان توشی کەمبونەوە بوون.

بەپێی هەمان ڕاپۆرت بەهۆی ئەم ڤایرۆسەوە ڕێژەی (90%) شوێنە کلتوریەگەشتیاریەکانی جیهان داخراون لەئێستادا سوودیان لێ نابینێریت و بەمەش مەترسی بۆ سەر سەدان شوێنی کلتوری و ڕۆشنبیری مرۆڤایەتی دروست دەبێت. لەڕاپۆرتی رێکخراوی گەشتوگوزاری جیهانیدا هاتووە لە دەرئەنجامی کاریگەریەکانی ڤایرۆسی کۆڤید-19 وە لەنێوان (100 بۆ 120) ملیۆن کاری گەشتیاری ڕاستەوخۆ لەژێر مەترسی لەدەستداندان.

بەپێی ڕاپۆرتەکان هەریەکە لە(ئوستورالیاو چین و مالیزیا، مەکسیک و کۆریای باشور) زۆرترین زیانیان بەرکەوتوە کەبەچەندین ملیار دۆلار دەخەمڵێنرێت و پاشان هێڵەکانی گواستنەوەی ئاسمانی و گازینۆکان و هاتوچۆی دەریایی و چێشتخانەومیوانخانەکان زیانی گەورەیان بەرکەوتوە.

هەرێمی کوردستان لە چەند ساڵی ڕابردودا تاڕادەیەکی زۆر باش سوودی لەم کەرتە گرنگە بینیوە و خۆشبەختانە زۆربەی ڕەگەزەکانی بواری گەشتیاری تێدا هەیە سەرەڕای کەمو کوڕییەکان بەڵام هەرچۆنێک بێت توانرا کوردستان وەک هەرێمێکی گەشتیاری لە ناوچەکە بناسرێت و ژمارەی گەشتیارانی بیانی و ناوخۆی عێراق گەواهیدەری ئەم ڕاستیەیە کە لە ساڵانی ڕابردودا بەسەدان هەزار گەشتیار ڕوویان کردوەتە ناوچە گەشتیاریەکان و ئوتێل و میوانخانەکانی شاروشارۆچکەکانی کوردستان.

لەهەندێ ساڵدا بەپێ ی ئامارەکانی دەستەی گەشتوگوزاری هەرێم ئومێد بەخش بوون و ئەمەش بووە بەسەرچاوەیەکی باشی داهات بۆ حکومەت و کەرتی تایبەت هەتا پێش سەرهەڵدانی ڤایرۆسی کۆرۆنا لەساڵی( ٢٠١٨) نزیکەی (3)ملیۆن گەشتیار هاتونەتە هەرێمەوە لەم ڕێژەیە (%80)ی لەناوخۆی عێراقەوە بوە و ڕێژەی (%20)ی گەشتیاری بیانی بوون بەداخەوە سەرهەڵدانی ڤایرۆسی کۆرۆنا لە(2020)دا کاریگەری ڕاستەوخۆی کردوەتە سەر ئەم کەرتە گرنگەی ئابوری هەرێم و بەشێوەیەک نزیک ببوویەوە لە داڕمانی تەواو خۆشبەختانە لەماوەی پێشوودا حکومەت بڕیاری کردنەوەی سەرجەم ناوچەگەشتیارییەکانی دا و ووردە ووردە ئەم کەرتە خەریکە دەبوژێتەوە و جموجوڵی گەشتیاری ناوخۆیی پەرەی سەندوەتەوە و ڕۆژانە بەدەیان ئۆتۆمۆبیلی گروپەکانی گەشتیاران دەبینین لەڕێگاوبانەکان.

ئەوەی جێگای سەرنجە بەداخەوە بەشێکی خەڵک و هەندێ لایەنی سیاسی بەرەو پێشچوون و گەشەسەندنی کەرتی گەشتیاری بە شتێکی خراپی دەزانن بۆ سەر کۆمەڵگا بەگشتی و چینی لاوان بە تایبەتی تەنانەت هەندێ کەس و لایەن بەبێ ئەخلاقی ناودەبەن ئەمەش بەهۆی نەبوونی هۆشیارییە لە گرنگی ئەم کەرتە بۆ داهات و ئابوری وڵات و بە خراپ سەیر کردنی بەوەی بەرەو پێش بردنی گەشتوگوزار بە بەرەڵای و خراپە ئەژمار دەکەن لەسەر کۆمەڵانی خەڵک.

هەر لەبەرئەمە پێویستە لایەنە پەیوەندیدارەکان کۆمەڵێک هەنگاو بنێت بۆ ئاسایکردنەوەی دۆخەکە و گرنگیدانی زیاتر بەم کەرتە نیشتیمانییە بدرێت ئەویش بەجێ بەجێ کردنی ئەم هەنگاوانەی خوارەوە.

1_ هۆشیارکردنەوەی هاونیشتیمانیان بەوەی کە تێ بگەین گەشتوگوزار داهات پەیدا دەکات و دەبێتە سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ ڕێژەیەکی بەرچاوی هاوڵاتیان بەگشتی و دانیشتوانی ناوچەگەشتیارییەکان بەتایبەتی.

2- برەودان بە گەشتوگوزار دەبێتە هۆی ڕەخساندنی هەلی کار بۆ گەنجانی خاوەن بڕوانامەی بێکاری هەرێم کەلەئێستادا رێژەی بێکاری لەئاستێکی مەترسیداردایە.

3- پێویستە لایەنەپەیوەندیدارەکان گرنگی زیاتر بدەن بەم کەرتە ئەویش بەکردنەوەی ئامادەیی گەشتوگوزار یان بەشێک لە پەیمانگاو زانکۆکان لەو شارانەی کە گەشتیاری تێدا بوونی هەیە و ئەمەش بەمەبەستی پێگەیاندنی کادری گەشتیاری خاوەن بڕوانامە.

4- پێویستە حکومەت بەتایبەتی وەزارەتی ناوخۆ هێزێکی تایبەت ئامادە بکات بۆ ڕاگرتن وپاراستن و ئارامی ناوچە گەشتیارییەکان کە ڕاهێنانی باش و سەردەمیانەیان پێ کرا بێت و لەژێر ناوی (پۆلیسی گەشتیاری) دا کاروفەرمانەکانیان جێ بەجێ بکەن.

5_ پێویستە یاسایەکی تایبەت لەپەرلەمانی کوردستانەوە دەربچێت کە ئەم کەرتە گرنگە ڕێکبخات و بەیەکێک لەسەرچاوەکانی داهات ئەژمار بكرێت ئەو داهاتەی بەدەست دێت وەک باج دابنرێت و یان بچێتەوە وەزارەتی دارایی یان لەخزمەت شوێنە گەشتیارییەکاندا بێت.

6_ پێویستە وەزارەت و دامودەزگاکانی تری حکومەت بەچاوێکی گرنگەوە لە گەشتوگوزار بڕوانن و هاوکار بن لەبەرەوپێش بردن و گەشەپێدانی ئەم کەرتە و هەموو ئاسانکارییەک بکەن بۆ برەوسەندن و بەرەوپێش چوونی گەشتوگوزار، بەتایبەت لەئێستادا کە حکومەت بەدەست کەمی داهاتەوە دەناڵێنێت و تەنانەت توانای پێدانی مووچەی فەرمانبەرانی نەماوە بۆیە گرنگە حکومەت هەموو ئاسانکارییەک بکات و ڕێگرییەکان نەهێڵێت .

*ئابوریناس

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

سانسۆری پێشوەخت گەڕێنرایەوە

كامیل عومەر

بەپێی  فەرمانێکی وەزارەتی ڕۆشنبیری، لەمەودوا بەر لە چاپکردنی کتێب، دەبێت لەلایەن لیژنەیەکی پسپۆڕەوە هەڵبسەنگێنرێت، ئینجا ژمارەی سپاردنی پێ بدرێت و چاپ و بڵاوبکرێتەوە.

لەسەردەمی حکومڕانی ڕژێمی بەعسدا،  لیژنەیەکی چاودێری پێکهاتوو لە وەزارەتەکانی ڕاگەیاندن و ڕۆشبیری، چاودێری و سانسۆری پێشوەختی بەسەر کتێب و بڵاوکراوەو دەقە شانۆیێەکاندا جێبەجێدەکردو ئینجا ژمارەی سپاردن و ڕەزامەندی بڵاوکردنەوەی پێدەبەخشین. ئەم فەرمانەی وەزارەتی ڕۆشبیری هەرێمی کوردستانیش، هەمان سانسۆری پێشوەختەیە کە بڕیاری دروستکرنەوەو گەڕێنراوەی دراوە.

یەکێک لە کارە باشەکانی حکومەتی هەرێم لەدوای ڕاپەڕینەوە، لابردن و ڕەتکردنەوەی سیستمی چاودێری پێشوەختە بوو (کەسیستمی مۆڵەتپێدان)یشی پێدەوترێت و لەجێی ئەو سیستمی ئاگادارکردنەوەی لەیاساکاندا جێگیرکرد، بۆ نموونە بۆ دەرکردنی ڕۆژنامەیەک یان چاپکردنێکی کتێب تەنها لایەنی پەیوەندیداری ڕۆشنبیری و سەندیکای رۆژنامەنوسان ئاگاداردەکرایەوەو بەس، واتە ئەو کەس و لایەنەی ئەو ڕۆژنامە یان کتێبەیان دەردەکرد، چاوەڕێی مۆڵەتپێدان و پێنەدان نەبون، تەنها لایەنی پەیوەندیداریان لە دەرکردن و چاپکردنی ئاگاداردەکردەوە.

ئەم فەرمانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری کە بە پاساوی  ( بەرژەوەندیباڵای نەتەوەیی و نیشتیمانی و پاراستنی بەها پیرۆزەکان )، هەمان ئەو پاساوەیە کە رژێمی بەعس دەیکردە پاساویی ئەو یاساو  بڕیارانەی کە ئازادی ڕادەربڕییان دەمکوت و سەرکوت دەکرد، لەکاتێکدا دەسەواژەکانی (بەرژەوەندی نەتەوەیی و نیشتیمانی، پاراستنی بەها پیرۆزەکان)، دەستەواژەی لاستیکین و دەکرێ زۆر دەربڕین و بۆچون هەیە بخرێتە نێو ئەم چوارچێوەیەو دەسەڵاتداران چۆنیان بوێت بەوشێوەیە بیکشێنن و ڕێگری لە بڵاوکرنەوەو چاپکردن پێبکەن.

ئامانج و مەبەستەکانی ئەم فەرمانە هەرچیەک بێت،  هەنگاوێکی مەترسیدارەو گێڕانەوەی سیستمی چاودێری و سانسۆری پێشوەختەو لەگەڵ ئەو پەراوێزە دیموکراسیەتەدا  یەکناگرێتەوە کە حکومەتی هەرێم بانگەشەی بۆ دەکات و تەنها لە وڵاتە تۆلیتار و دیکتاتۆرەکاندا پەیڕەو دەکرێت.

لەگەڵ ئەوەشدا، گەر  ئەم فەرمانە بۆ هەڵسەنگاندنی ئێتیکیانە و یاساییانە بۆ کتێب کە ڕێنەدرێت ناوڕاندن و جنێودان بەرامبەر هەر کەس و لایەنێک ئەنجامبدرێت و ڕەخنەی بابەتی بگیرێت و دەستەواژەی گونجاو بەکاربهێنرێت، هەروەها بۆ چاککردنی جۆرێتی لەڕووی ناوەرۆک و زمانی نوسین بێت، ئەوا تەواو دروست و بەجێیە، بەڵام ئایا لەم وڵاتەی ئێمەدا کە هەموو شتێک بەسیاسی کراوە، ئەم هەنگاوەش خراپ و تەنها بۆ سانسۆرکردن بەکارناهێنرێت؟

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

کەرتی پیشەسازی لە عێراق

ئاشنا هەڤاڵ

سەڕەڕای ئەوەی عێراق سنوری لەگەڵ ئێران داخست بەهۆی کۆڕۆناوە بەمەش ئاڵوگۆڕی بازرگانی لەگەڵیدا وەستێنرا بەم هۆیەوە ڕێژەی هەناردەکردن لە ئێران بۆ عێراق بە ڕێژەی %30 کەم بوەوە بۆ 9 ملیار دۆلار بەبەراود لەگەڵ ساڵی 2019 سەرەڕای ئەوەی ئێران لەهەوڵی ئەوە دابوو کەبڕی ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان هەردوو وڵات بگەیەنێتە 20 ملیار دۆلار.
و لە پێنج مانگی سەرەتای ئەم ساڵ 5 ملیۆن تەن لەکاڵا هاوردەکراوە لەئێران کە بەهاکەی 1.45 ملیار دۆلارە

و سەبارەت بەئاڵوگۆڕی بازرگانی لەگەڵ تورکیا کە وڵاتی پلە دووە کە عێراق هاوردەی کاڵای لێدەکات، ئەوا هەناردەکردنی تورکیا بۆ عێراق لەساڵی ڕابردوو 2019 بە ڕێژەی %7.8 زیادی کردووە بە بەراورد لەگەڵ ساڵی 2018 و گەشتۆتە 9 ملیار دۆلار
وهەروەها بڕی ئاڵوگۆڕکردنی بازرگانی لەنێوان هەردوو وڵات لە 13 ملیار دۆلار لە 2018 بەرز بوەوە بۆ 15 ملیار دۆلار لە 2019
هەروەها لە 2020 بڕی ئاڵگۆڕکردن لەنێوان هەردوو وڵات گەشتۆتە 15 ملیار و 800 ملیۆن دۆلار.

هەروەها سەبارەت بە بەرهەمی چینی کە بازاڕی پڕکردووە،ئەوا قەبارەی بازرگانی کردن لەنێوان ئەم دوو وڵاتە بەپێی ووتەکانی باڵیۆزی چینی ساڵانە دەگاتە زیاتر لە 30 ملیار دۆلار ، تەنها لە 2018 گەیشتۆتە زیاتر لە 21 ملیار دۆلار، هەروەها ڕێژەی وەبەرهێنانی چینی لەعێراق 20 ملیار دۆلاری تێپەڕاندووە.

لێرە تەنها بەم نموونانە دەتوانرێ درک بکرێ کە تەنها لەڕێی هاوردەکردنەوە برێکی چەند گەورەی سامانی عێراق بۆ وڵاتان دەڕوات بەتایبەت وڵاتانی دراوسێ کە تەنها لەڕێی هەناردەکردنی کاڵاو بەرهەمەکانیان بڕێکی گەورەی داهات بەدەست دەهێنن لەعێراق و وڵاتانی دراوسێ دژبەعێراقن تەنها لەڕێی هاوردەکردنی ئەم بەرهەمانە چەندین خەڵک توشی نەخۆشی هەمەجۆر بونە کە دیارترینیش نەخۆشی شێرپەنجەیە ، ئەمەش هەڵبەتە بەشێکی زۆری بازرگانان ڕۆڵی تیادەگێڕن بەهێنانە ناوەوەی کاڵا و بەرهەمی کوالێتی نزم

حکومەتی کوردستان و عێراق دەتوانن ڕێ لەمە بگرن ئەمیش بەچەند ڕێگایەک کە لەخوارەوا ئاماژەی پێدەکەم لەنێوانیشیاندا دووبارە بەگەرخستنەوەی ئەو کارگە پیشەسازیانەی کە لەدوای 2003 داخران و دانانی پلانی تۆکمە بۆ پێشخستنی ئەم کەرتە ئەویش بە هێنانی کەسانی پسۆر و شارەزا لەم بوارە لەناوەوە و دەرەوەی وڵات و سەبارەت بە کارگەکانی بەرهەمهێنانی بەروبومی سەوزە و میوە و بەروبومی ئاژەڵی پێویستە گرنگی بەکەرتی کشتوکاڵی بدرێ و پشتگیری تەواوی جوتیاران بکرێ بەهەموو ئەو پێداویستیانەیکە بەکاری دەهێنن ، بەلایەنی کەم بۆ ئەم چەن ساڵەی داهاتوو گەر هەناردە نەکات بەلایەنی کەم ڕێژەی هاوردەکردن کەم بکرێتەوە و پێداویستی ناوخۆ تێربکرێ، هەروەها بەرزکردنەوەی باج لەسەر کاڵای هاوردەکراو و دانانی چاودێری تۆکمە لەسەر بەرهەمە هاوردەکراوەکان و دانانی ڕێکار و کۆت و بەندی زۆر چڕ لەسەری.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان