ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

هەڵەبجەییەکان چی بکەن؟

فەرەیدون کونجرینی

یه‌کێک‌  له‌ کەندەکانی  بەردەم ئابوری ‌و گه‌شه‌دان به‌ سه‌رمایه‌ی مرۆیی و بونیاتنانی ژێرخانی هه‌رێمی کوردستان نەبونی چاکسازییە، هەربۆیە پێویست دەکات لە هەر پارێزگایەکی هەرێمی کوردستان پلانسازی بۆ چاکسازی ئەنجامبدرێت، بەتایبەت هەڵەبجە کە بوەتە پارێزگا بەمەش پلانی ژێرخانی ئابوری یەکەم قۆناغییەتی بۆ بەئەنجام گەیاندنی پارێزگابون” پارێزگای هەڵەبجە تایبه‌تمه‌ندی کۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی، ئابوری و کەندی بازرگانی و فه‌رهه‌نگی خۆیان هه‌یه، بەڵام گرنگی پێنادرێت و پڕۆژه‌ و پێشنیازی هاوڵاتی به‌هێند نازاندرێت لەلایەن حکومەتی هەرێم.

‌پێویسته”‌ له‌ دانانی ده‌روازه‌ و سێکته‌ره‌کان هاوڵاتی لە سنوری ناوچەکەیدا پێشکاربکات و پڕۆژەیان هەبێت تا لە پێشبڕکێی پارێزگاکاندا سەرکەوتوبن بەتایبەت هەڵەبجە سەرەتای دامەزراندنێتی، مافی به‌رگریکردن له‌ به‌رکه‌وتی ناوچەیی بۆ هه‌مو پارێزگا و شاره‌وانی پارێزراو بێت. پێویسته‌ کار به‌و نه‌ریته‌ بکرێت که‌ هه‌مو هاوڵاتیه‌ک بۆی هه‌یه‌ به‌رگری له‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی و خێزان و ناوچه‌ و شار و گه‌ڕه‌که‌که‌ی بکات، چونکه‌ ئه‌و به‌ژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌تانه‌ ناکۆک نین له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندی گشتیدا، به‌ڵکو ته‌واوکا‌ری به‌رژه‌وه‌ندی نیشتمانین و کۆڵەکەی بەهێزن له‌ به‌رژه‌وه‌ندیه‌ باڵاکان.

لە رۆژئاوای باشوری کوردستان سنوری تورکیا دەروازەی ئیبراهیم خەلیل هەیە، کە بەگەورەترین دەروازەی بازرگانی هەرێمی کوردستان هەژمارکردەکرێت، هەڵەبجەی یەکان هاوشێوەی ناوبراو دەروازەی سنوریان بۆ ئێران بەدەستبێنن” بەم پڕۆژەیە، پارێزگای هەڵەبجە دەبێتە یەکێك لە ناوچە بەپیت و پڕ بەرهەمەکان و ئاوەدان دەکرێتەوە باشتر لەو چاوەڕوانیەیی ساڵەهای ساڵە باس لە ئێش و ئازارەکانیان دەکەن و دەرنجامی نەبوە”

هەمو ساڵێک لە (16)ی سێ هاوڵاتیانی دانیشتوی هەڵەبجە داواکاریانیان دەخەنەڕو تا قەرەبوی تاوان و بەسەرهاتی سەردەمی ڕژێمی بەعس بکەنەوە، بەڵام هەوڵەکانیان بێهودەیە و کاریگەرنەبوە و ئامانجیان نەپێکاوە بەناڕەزایی دەربڕین و قسەکردن لەسەر کەمتەرخەمییەکان سودی نییە و دەبێت خۆیان هەوڵبدەن و نوێنەریان رەوانەی بەغدا بکەن تا پەیوەندی لەگەڵ وڵاتی ئێران ببسرێت” ئەم پڕۆژەیە ئاستی شارستانی پارێزگای هەڵەبجە بەرەوپێش دەبات و کێشەی ناوەکی کارگوزاری و رێگیری لە چون بەرەو شارستانی نوێ ناهێڵێت بەمەش ئابوری و بنیاتنانی ژێرخان پێش دەکەوێت”

لە رۆژئاوای هەرێمی کوردستان دەروازەی سنوری ئیبراهیم خەلیل” بڕی رۆژانەی داهاتی پتر لە یـەك ملیۆن دۆلارە”  گەر لە پارێزگای هەڵەبجە هاوشێوەی ئیبراهیم خەلیل” لە سنوری ئێران هەمان دەروازە بکرێتەوە بڕی داهاتی رۆژانەی کەمتر نابێت لە نیو ملیۆن دۆلار” ئەمەش سودێکی باشی دەبێت بۆ پارێزگای (هەڵەبجە).

بۆ بەپارێزگا کردنێك کە بتوانرێت سود لە داهاتی ناوچەکەتان وەربگرن جگە لە داهاتی کشتوکاڵی “بەم پێشنیازە هەڵەبجە بکەنە نمونە”، پشت مەبەستن بە حکومەتی هەرێمی کوردستان و چاڵە نەوتەکانی هەرێم و بەڵێنی بەرپرسی حیزبی و متمانەیان پێ مەکەن تا ئیدارەکانی هەڵەبجە دابمەزرێنێت و بیکەنە پارێزگایەکی نمونەیی، هەڵەبجە دەوڵەمەندە لە ڕوی کشتوکاڵی “کانزایی و لەهەرکاتێدا دەتوانرێت نەوت بەرهەم بێنێت” جا گرنگی بدەن بەم پڕۆژەیە و چاوەڕوانی بەغدا و هەولێر مەبن تا دەیـــگەیــەنە لوتکەی “خواستەکانتان و پاداشتی خانەوادەکانتان و خاکی پیرۆزی هەڵەبجە ئەدەنەوە، پێداگیریی بکەن تا حکومەتی هەرێم سەرجەم سنورەکانی لەگەڵ ئێران دابخات و مەرزێکی نێودەوڵەتی دروستبکات لە سنوری هەڵەبجە بۆ ئێران و دەروازەیەکی بەسودی بازرگانی هاوشێوەی ئیبراهیم خەلیلێکی تر بکەنەوە کەدەبێتە قاسەی بوژانەوەی هەمو جاوەڕوانیەکانتان و بەهیواکانتان دەگەن.

یاساکانی سنوری ئیبرایم خەلیل بزانە

1/ هەر هاوڵاتیەك لەچوون و گەڕانەوەدا باج و سەرانە نادات.

2/ بڕی هەر ئوتۆمبێلێک بۆ گەشت لەچون و گەڕانەوە بۆ وڵات باج و سەرانە نادات بەڵام باجی هەر کەلوپەلێک دەدات زیاد لە پێویستی خۆی بێت” لەوادەی تێپەڕی کاتی رۆژانەی بڕی سێ دۆلار دەدات.

3/ هەر لۆریەك تانکی زیادەی هەیە “هەر تانکێکی 600 لیتر گاز هەڵدەگرێ” بڕی هەربارهەڵگرێك بە بەتاڵی باجی ئەو گازە دەدات کە پێیەتی و تێپەڕبونی بەسنورەکەدا”.

4/ بڕی هەر بارهەڵگرێکی نەوت هەڵگر لەسەر حکومەتی هەرێم (1800) دۆلار گومرگیەتی

5/ بڕی هەر بارهەڵگرێت بە بارەوە پتر لە (2500) دۆلارە

6/ بڕی هەر ئوتۆمبێلێل بۆ بازرگانی زیاترنیە لە (1800) دۆلارە

7/ مانەوەی هەر بارهەڵگرێك لە رۆژێکدا پتر لە (80) دۆلارە

8/ باجی کەلوپەل بەهەمو جۆرەکانیەوە” جۆری کەلوپەل 1930 جۆری هەیە”

9/ خواردەمەنی و خواردنەوە گومرکی بەرچاوی هەیە

10/ پۆشاك بە ئاستێکی زۆر رەوانە دەکرێ بۆ هەرێمی کوردستان و عێراق و وڵاتانی عەرەبی

11/ کەلوپەلی ناوماڵ یەکێکە لە سەرچاوە بازرگانییەکانی سەردەم کە بەڕێژەیەکی زۆر دێتە هەرێمی کوردستان و رەوانە دەکرێت بۆ ناوەڕاست و باشوری عێراق.

12/ پێداویستی کارگە و بیناسازی کە رۆژانە بەسەدان هەزار دۆلار مەزەندە دەکرێت.

بەپێی ئەو زانیارانەی بە من گەیشتوە لە کاربەدەستانی ئەو سنورە، رۆژانە داهاتی ئیبراهیم خەلیل پتر لە یەك ملیۆن دۆلار واتا مانگانە 30 ملیۆن دۆلار داهاتییەتی.

خاڵی سنوری ئیبراهیم خەلیل، یەکێکە لە خاڵە سنورییە گرنگەکانی باشوری کوردستان، ئەم سنورە باشوری کوردستان و تورکیا بەیەکەوە دەبەستێت. لە خاڵی سنوری ئیبراهیم خەلیلەوە مانگانە نزیکەی (150) هەزار هاوڵاتی بە مەبەستی کاروباری بازرگانی، گەشتیاری و سەردانکردن هاتوچۆ دەکەن و لە کاتی چونیان بۆ تورکیا ئاستەنگ و گرفتیان بۆ دروست دەبێت، بەتایبەت لە کاتی زۆر مانەوەیان و باج دەدەن ئەمەش شۆفێران و هاونیشتمانیانی دڵگران کردوە، بۆ مەبەستی زیاتری لای سەرەوە، دەروازەی سنوری هەڵەبجەو ئێران بەو جۆرەی ئیبراهیم خەلیل بکرێتەوە گەشتوگوزاری فڕۆکە و بازرگانی بارهەڵگر بە ئاراستەی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست زیاد دەکات و باجی کەمترە لە بازرگانی دەریایی و دەشبێتە باشترکردنی گوزەرانی خەڵکی هەرێمی کوردستان بەتایبەت هەڵەبجە بێ هیچ بەربەستێک ئێران بەم پڕۆژە رەزامەند دەبێت.

رۆژانە لە سنوری ئیبراهیم خەلیل پتر لە دە هەزار هاوڵاتی و سەدان تانکەر و بارهەڵگر و سەدان ئۆتۆمبێل لە سنوری تورکیاوە دێنە هەرێمی کوردستان و دەچنە ناو خاکی تورکیاوە بەمەبەستی کار لەڕوی ئەو پەیوەندیە بازرگانیەی لەنێوان هاوڵاتیانی هەرێم و تورکەکاندا هەیە، بەڵام بەداخەوە ناوچەکە لە وێرانکاریدایە و گرنگی پێ نەدراوە، داهاتی ئەو سنورە بۆ گیرفانی حیزبێکە و بەس، کە تا ئەم ساتەوەختە خەڵکی ناوجەکە و هەرێمی کوردستان سودبەخش نەبون، بەڵکو لەسەر داهاتی ئیبراهیم خەلیل بە هەزاران هاوڵاتی لە جەنگی ناوخۆی نێوان پارتی و یەکێتی کوژران و بێ سەروشوێن کران.

سنوری هەڵەبجە بۆ کاروباری بازرگانی گونجاوترە لە باشماخ و ناوچەکانی پێنجوێن کە رێگا کورت و نزیک دەکاتەوە، هەڵەبجە بۆ شاری سنە و مەریوان و ناوچەکانی تری رۆژهەڵاتی کوردستان سەدان کیلۆمەتر جیاوازی هەیە لەگەڵ سنوری پێنجوێن، باشترکردنی ئەم پڕۆژەیە و کردنەوەی دەروازەیەکی وەها بەسود بە دو تونێلی حەوت بۆ دە کیلۆمەتر لە سنوری نێوان هەردو وڵات کار ئاسانی باشتر دەکات.

 

 

 

وتار

قسەیەك بۆ مێژوو

مەم بورهان قانع

لە ئێستادا، كۆمەڵێك مامۆستای زانكۆ، پڕۆژە یاسایەكیان گەڵاڵەكردوە، كە تایبەتە بە دەرچواندنی یاسایەك بۆ پێكهێنانی “ئەنجومەنی باڵای میدیا لە كوردستان”.

گومانم نییە لە دڵسۆزیی ئەو مامۆستایانەی بەشداربون لە گەڵاڵەكردنی ئەم پڕۆژە یاسایەدا، وەكچۆن چەند رۆژێكیش لەمەوبەر لە هەولێر كۆنفڕانس-ێكیان بۆ رێكخستبو، بەڵام بۆ مێژو ئەم قسەیە لەسەر ئەم پڕۆژە یاسایە دەكەم:

1- لە ئێستادا، پێكهێنانی “ئەنجومەنی باڵای میدیا لە كوردستان”، بە هەڕەشەیەكی مەترسیداری دەبینم بۆ سەر ئەو پەراوێزی ئازادییەی كاری میدیایی لە كوردستان، كە لە سایەی “یاسای رۆژنامەگەریی لەكوردستان/ یاسای ژمارە 35ی ساڵی 2007″دا فەراهەمبوە(سەرەڕای تێبینیمان لەسەر ئەم یاسایە).

2- ئەگەر ئەنجومەنێكی وەها لە كوردستان دا پێكبهێنرێت، بێگومان لە دانانی ئەندامانی دەستەی باڵای ئەنجومەنەكەدا، رەچاوی بەشبەشێنەی حزبیی دەكرێـت و بەمەیش ئەنجومەنەكە ناتوانێت پیشەیی بێت و پاسەوانی ئازادیی كاری میدیایی بێت لە كوردستان و ئەجێندای حزبیی بەسەر ئەنجومەنەكەوە زاڵدەبێت.

3- ئەگەر ئەم ئەنجومەنە پێكبهێنرێـت و دەسەڵاتی داخستنی كەناڵی میدیایی پێبدرێت (وەكچۆن چاوەڕواندەكرێت)، ئەوا هەڕەشەیەكی یاسایی مەترسیدار دەبێت بۆ سەر ئەو پەراوێزی ئازادییەی كاری میدیایی لە كوردستان، وەكچۆن لە ئێستادا هیچ دەقێكی یاسایی نییە رێگابدات بە داخستنی كەناڵی میدیایی لە كوردستان.

4- ئەم پڕۆژە یاسایە، كە لەلایەن ئەو چەند كەسەوە گەڵاڵەكراوە، بۆی هەیە رێژەیەكی هێجگار زۆری لەنێو دانیشتنی پەرلەمان دا دەسكاریی بكرێـت و بەدڵی زۆرینەی پەرلەمانیی تێبپەڕێنرێت (لە حاڵەتێكدا ئەگەر لە “لیژنەی رۆشنبیریی و كۆمەڵگەی مەدەنیی و وەرزش و لاوان”تێپەڕێنرا)و سەرەنجام ئەو پڕۆژە یاسایە نەبێت، كە ئەو چەند كەسە پێشنیازیان كردوە و دەیانەوێت بۆ پەرلەمانی كوردستان-ی بەرزبكەنەوە، بەڵام ئەوكات پەشیمانیی داڕێژەرانی ئەم پێشنیازە، دادیان نادات و بەرپرسیارێتیی دەرچواندنی یاسایەكی وەها و پێكهێنانی ئەنجومەنێكی لەوشێوەیە، لە ئەستۆی ئەوان دا دەبێت، كە خاوەنی ئەو پێشنیازە یاسایەن.

5- بەشبەحاڵی خۆم وەكو پەرلەمانتارێك و ئەندامێكی “لیژنەی رۆشنبیریی و كۆمەڵگەی مەدەنیی و وەرزش و لاوان” لە پەرلەمانی كوردستان، لە پێناو پاراستنی ئازادیی كاری میدیایی و بەرگرتن لە كۆتوبەندكردنی میدیا، بە ئەركی خۆم و هاوپیشەكانمی دەزانم، دژی هەر پێشنیازە یاسایەكی لەوجۆرە بوەستینەوە، چ لەنێو لیژنەكەمان دا بێت، یاخود لەنێو دانیشتنەكانی پەرلەمانی كوردستان دا و بۆ ئەمەیش، “لۆبیی” لەدژی دەرچواندنی یاسایەكی لەوجۆرە دروستدەكەم.

مەم بورهان قانع
ئەندامی لیژنەی رۆشنبیریی و كۆمەڵگەی مەدەنیی وەرزش و لاوان لە پەرلەمانی كوردستان

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

مانگاکەی موساو پلانەکانی تەندروستی

سیامەند خەلیل

گەرچی لە نیوەدورگەی عەرەب و دەرکەوتنی ئایینی ئیسلامدا بەخێوکردنی مانگا باو نەبووە بەڵام درێژترین سورەتی قورئانی پیرۆز بەناوی مانگاوەیە. چیرۆکی ئەم مانگایە لە پیاوێکی دەوڵەمەندی سەردەمی موسا پەیامبەرەوە سەریهەڵداوە، ئەو پیاوە کە خاوەنی سامانێکی زۆربوە بەڵام هیچ منداڵێکی نەبوە تا بەمیرات سامانەکەی بۆ بەجێ بمێنێت، دواتر برازایەکی دەیکوژێت و بۆ شاردنەوەی تاوانەکەی لە نزیک گوندێکی دیکە تەرمەکەی فڕێدەدات، بەمجۆرە لەنێوان ئەم دوو ناوچەیەدا ناکۆکی بەرپادەبێت، کەسوکاری کوژراوەکە گوایە زۆر عەوداڵی بەرژەوەندی گشتی و دەستنیشانکردنی بکوژەکە دەبن بۆیە پەنا بۆ موسا دەبەن، لەوەڵامیاندا خودا فەرمانیان پێدەکات مانگایەک بکەنە قوربانی بۆ دۆزینەوەی تاوانکارەکە بەڵام ئەوان خۆیان لە گێژی دەدەن و هەرجارە بیانویەک دەهێننەوە کە گوایا نازانن مەبەست کامە مانگایە.

لە بەشە هەرە گرنگەکەی کەرتی تەندروستیدا کە بەشی پلاندانە هەمان چیرۆک دەگوزەرێت، هەرچی پلانێک کە مەبەستی سەرەکی دەستنیشانکردنی تەنگوچەڵەمە و بەرنامەرێژی بێت بۆ پێشخستنی خزمەتگوزاریە تەندروستیەکان جێبەجێ ناکرێت لە رواڵەتیشدا ئەم بەشە هەمیشە لە گەڕان و پشکنین بەردەوامە.

تۆمارکردنی سەرپێچی و دەستبەسەراگرتنی دەرمانی ئێکسپایەر و خۆراکی بەسەرچوو لە ریزبەندی پێشەوەی هەواڵەکانی کەرتی تەندروستیدان و بەڕێوبەرایەتیە گشتیەکان شانازیان پێوەدەکەن بەڵام مرۆڤ ئەگەر رۆژی دەیان چالاکی لەوانە بەر گوێ بکەوێت هێشتا ناتوانێت تۆسقاڵێک دڵنیابێتەوە کە ئەم دامەزراوانە لە ئاستی ئەوەدان تەندروستی هاوڵاتیان بپارێزن، ئەم حەقیقەتە تاڵە دەرئەنجامی دوو هەڵەی گەورەیە
یەکەمیان: هیچ پلانێکی ستراتیژی و درێژخایەن نیە بۆ کەرتی تەندروستی و بێکارترین بەش لە نێو کەرتی تەندروستیدا بەشی پلاندانە ئەگەرنا دەبو ساڵانە بەرنامەی پێشوەختەی خۆی رابگەیەنێت و پێشکەش بە لایەنە پەیوەندیدارەکان و رای گشتی بکات وەک ئەوەی لەسەر ئاستی زانستی، خۆپارێزی، هۆشیاری، بنیادنان، ئامێروپێشکەوتنەکان و گەشەپێدانی توانای مرۆیی بەرنامەی چیە و چی دەکات، ئەگەر ئەو کارەیان بکردایە ئەوکات دەرفەت دەبوو چین و توێژەکان پێشنیار و رەخنەی بنیادنەر پێشکەش بکەن و بێگومان چەندین رێکخراو و دامەزراوەش هاوکاردەبون لە جێبەجێکردنیدا بەڵام کە ئەم بەشە گرنگە تەمبەڵانە کارەکانی کرد ئەوا پێویست بەوەدەکات هەر نەخۆشخانە و ناوەندێک لە روانگەی خۆیەوە و لەسەر بنەمای توانا کارگێڕیەکانی کارەکانی خۆی بەئیستیقلالیەتەوە ئەنجامبدات، ئەمەش دەکەوێتە سەر هەوڵی شەخسی بۆیە لە مەڵبەندێک تا مەڵبەندێکی تر و لەناوچەیەک تا ناوچەیەکی تر جیاوازی هەیە لە خزمەتگوزاریەکاندا.

دووەمیان: لەبەرئەوەی بەشی پلاندان هیچ بەرنامەیەکی راگەیەنراوی ئەوتۆی نیە کەواتە ناونیشانی بەشی (بەدواداچون)ی بۆ زیاد دەکرێت و جارێکی تر لە بەتاڵیدا ئەم بەشە دەبێتە پۆلیس بەرامبەر سەرجەم ناوەندە بچوک و گەورەکانی تەندروستی خوارخۆی کە زۆرجاریش رەنگە رێگربوبێت لە ئەنجامدانی هەر گۆڕانکاری و پێشخستنێکی خزمەتگوزاریەکان کە تاک لایەنە لەناو ئەو نەخۆشخانانەدا بەرنامەی بۆ دانرابێت.

پلاندانانی تەندروستی پێویستە جیاوازبێت لە چیرۆکی ئەوانەی کە لە روکەشدا پەرۆشبون بەڵام ئامادەش نەبون مانگایەکی خۆیان بکەنە قوربانی بەرژەوەندی گشتی کە بەردەوام چارەسەرخوازان و ستافە تەندروستیەکان باجی نەمانی متمانەیەک دەدەن کە هیچ لایەکیان تێیدا بەرپرسیارنین و رۆژ لە دوای رۆژ کێشە و تەنگوچەڵەمەکانی نێوان پزیشک و کارمەندان لەگەڵ نەخۆش و کەسوکاریاندا زیاتر دەبێت و لە هەندێک باردا کێشەکان سەری کێشاوە بۆ پەلاماردان و هێرشکردنە سەریەکتری وەک ئەوەی ئەم دوو پێکهاتەیە لە دوو کۆمەڵگەی دژبەیەکەوە هاتبن.

سادەترین ئەرکی بەشی پلاندانان لە تەندروستیدا، لەوێوە دەستپێدەکات کە ژمارەی ساڵانەی پێشبینیکراو بۆ هەر نەخۆشیەک هەڵبسەنگێنێت و رێوشوێنی پێویستیان بۆ دابنێت، بۆ نمونە نەخۆشی شەکرە کە چارەسەری نیە ساڵانە ئەگەر سێ هەزار حاڵەتی نوێ تۆمار بکرێت ئەوا دوای دە ساڵی تر، کۆی دوچاربوانی شەکرە تەنها لە سلێمانیدا دەگاتە شەست هەزار کەس، شێرپەنجە دەگاتە زیاتر لە پەنجا و پێنج هەزار کەس، ئەگەر ئیدارەی کەرتی تەندروستی بەم چەشنەی ئێستا بەردەوام بێت ئەوا لە ساڵی ٢٠٣٠دا ژمارەی ئەو کەسانەی کە نەخۆشی قورسیان هەیە لە ژمارەی لەشساخەکان زیاتردەبێت.

لە نەبونی پلانی ستراتیژی بەشی پلانداندا، خوێنی هەزاران قوربانی دەکەوێتە ئەستۆی هەموی ئەوانەی پشتگیری لەم بەڕێوبەریەتیەی ئێستای کەرتی تەندروستی دەکەن و لە پێش هەموشیانەوە تاوانباری سەرەکی ئەو کەسانەن کە کەمتەرخەمی دەکەن لە چالاککردنی ئەم رەگەزە گرنگەی تەندروستی و ناکارایی و بێتوانایی لە دانانی پلان و پێشخستن بە ئەنجامدانی نمایشی لێپێچینەوە و بەدواداچون پەردەپۆش دەکەن.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

سياسه‌ت و مه‌يخانه‌

شێرزاد شێخانى

 

له‌شۆڕشى شێخ عه‌بدوڵڵاى نه‌هرى و شێخ سه‌عيدى پيران وشێخ مه‌حمودى نه‌مره‌وه‌ ، تا شۆڕشى ئه‌يلول به‌ڕێبه‌رايه‌تى مه‌لا مسته‌فا به‌ شۆڕشى نوێى كوردستانيشه‌وه‌ ، سه‌ركرده‌ سياسى وڕۆڵه‌كانى كوردستان خه‌باتيان له‌پێناو كوردايه‌تيدا بوو . قه‌زيه‌ى نه‌ته‌وه‌يه‌ك هه‌بوو هانى ئه‌دان بۆ ئه‌وه‌ى رێگه‌ى خه‌بات و تێكۆشان بگرنه‌ به‌رو سينگى خۆيان بكه‌نه‌ قه‌ڵغانى ديفاعكردن له‌وجوودو ئازادى  نه‌ته‌وه‌كه‌يان ..

له‌دواى راپه‌ڕينه‌كه‌ى ساڵى 1991 ئه‌و روحيه‌تى كوردايه‌تى به‌ره‌و كزى رۆيشت . له‌گه‌ڵ يه‌كه‌م هه‌ڵبژاردنى په‌رله‌مانى كوردستانيشدا سروشتى خه‌باته‌كه‌ له‌كوردايه‌تييه‌وه‌ گۆڕدرا بۆ حزبايه‌تى و ، هه‌ر له‌و ساوه‌ له‌سه‌ر ره‌نگى ئاڵاى حزبه‌كان‌ ململانێى تووندوتيژو ته‌نانه‌ت رووبه‌روو بوونه‌وه‌ش روويدا تا ئاستى شه‌ڕى براكوژيشه‌وه‌ كه‌ ماڵوێرانى بوو بۆ مييلله‌ته‌كه‌مان .. دواى رووخانى رژێمى پێشووى سه‌داميش سروشتى ئه‌م خه‌باته‌ حزبيه‌كه‌ش گۆڕا بۆ ململانێى باڵه‌كانى ناو حزبه‌كان ..

له‌گه‌ڵ رژانى بودجه‌و پاره‌يه‌كى زۆرى به‌غداش به‌سه‌ر هه‌رێمى كوردستاندا ، حزبه‌كان تا بيينه‌قاقايان نوقمى گه‌نده‌ڵى بوون . ئيدى سروشتى ململانێى باڵه‌كانى حزبيش گۆڕا بۆ وه‌لائى شه‌خسى تاكه‌ سه‌ركرده‌يه‌ك له‌ناو باڵه‌كاندا .

هه‌ڵكشانى گه‌نده‌ڵى له‌ناو كايه‌ى حوكمڕانيدا ، به‌شێكى زۆرى ‌سه‌ركرده‌ سياسيه‌كانى كرده‌ خاوه‌ن كۆمپانياى تايبه‌ت ، لێره‌شدا سروشتى حزبايه‌تى به‌گشتى گۆڕا بۆ موڵكداريه‌تى كۆمپانياو وده‌سكه‌وتى پرۆژه‌و مقاوه‌لاتى حكومى و كاركردن له‌ تيجاره‌ت و مۆنۆپۆڵكردنى گشت بواره‌كانى ژيان به‌ كه‌رتى په‌روه‌رده‌و ته‌ندروستيشه‌وه‌ كه‌ له‌زۆربه‌ى وڵاتانى جيهاندا ئه‌م كه‌رته‌ هه‌ستيارانه‌ هه‌ميشه‌ به‌ده‌ست حكومه‌ته‌كانه‌وه‌ بوه‌ ، به‌ڵام له‌كوردستانه‌كه‌ى خۆماندا ، سه‌ركرده‌ گه‌نده‌ڵه‌كان ته‌نانه‌ت ده‌يانه‌وێ هه‌واى ده‌وروبه‌ريشمان بكه‌نه‌ پاره‌ و باج وسه‌رانه‌ بۆ خزمه‌تى كۆمپانياكانيان .

سه‌دام حوسێن ، به‌و هه‌موو ديكتاتۆرييه‌ت و خوێنرێژيى خۆيه‌وه‌ ، به‌ڵام له‌به‌ڕێوه‌بردنى حوكمى وڵاتدا نه‌يده‌هێشت كه‌سێكى خوار خۆى گه‌نده‌ڵى بكات . گومان له‌وه‌دا نيه‌ كه‌وا سه‌دام ره‌نگه‌ به‌ده‌يان مليار دۆلاريشى له‌بودجه‌ى وڵات بۆ خۆى گڵدابێته‌وه‌ كه‌ تا ئێستا چاره‌نوسى زۆريان ديار نييه‌ ، له‌وانه‌شه‌ ئه‌وه‌ى وتراوه‌ له‌م باره‌يه‌وه‌ هه‌مووشى خه‌ياڵ بێت ، به‌ڵام ئه‌و به‌هيچ شێوه‌يه‌ك رێگه‌ى نه‌ئه‌دا داروده‌سته‌كانى له‌گه‌نده‌ڵێدا تێوه‌بگلێن و ببنه‌ خاوه‌ن مليۆنه‌ها دۆلار !. ئه‌وانه‌ى لاى خۆمان بچووكترين مه‌سئووليان ئێستا خاوه‌ن مليۆنان و هه‌ندێكيشان خاوه‌ن ملياره‌ها دۆلارن .. جا ئه‌گه‌ر به‌وه‌نده‌ش بوه‌ستنايه‌ هه‌ر ئه‌مانوت قه‌ينا ، به‌ڵام ئه‌وانه‌ چاويان تێر نابن ، وه‌كو ئه‌ژديهاكه‌ى زوحاك هه‌ميشه‌ ده‌ميان كردۆته‌وه‌ بۆ مژينى خوێنى خه‌ڵكى به‌شمه‌ينه‌تى كوردستانه‌وه‌ .

جاران كوڕى كورد زۆر شانازى به‌ پێشمه‌رگايه‌تى خۆيه‌وه‌ ئه‌كرد ، ئه‌سڵه‌ن ئه‌وه‌ى رۆژێك پێشمه‌رگايه‌تى نه‌كردبايه‌ خۆى به‌قه‌رزاربارى ميلله‌ته‌كه‌ى ئه‌زانى كه‌ رۆژانێك نه‌چۆته‌ شاخ ، ئێستاو دواى ئه‌و ره‌فتارانه‌ى سه‌ركرده‌ كۆنه‌كانى شاخ ، خه‌ڵكى پێشمه‌رگايه‌تيشيان له‌به‌رچاو كه‌وتوه‌ . باسى حيزبايه‌تيش له‌ولاوه‌ ، خه‌ريكه‌ ئه‌و‌يش ئه‌بێته‌ عه‌يبه‌‌كى كۆمه‌ڵايه‌تى ، چونكه‌ هه‌ر حزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كان وپاشكۆيه‌كانيه‌تى ئه‌م واقيعه‌ تاڵه‌يان به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌دا هێناوه‌ .

سياسه‌ت به‌ گشتى له‌كوردستاندا بوه‌ه‌ته‌ درۆيه‌كى گه‌وره‌ ، زۆر به‌ ده‌گمه‌ن سه‌ركرده‌يه‌كى راستگۆ ببينيه‌وه‌ . يان ده‌سه‌ڵاتدار‌و زاڵمه‌ ، يانيش پاشكۆيه‌و سه‌ر به‌حزبێكى ده‌سه‌ڵاته‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندى خۆى چاو له‌هه‌موو خراپه‌كارييه‌كانى ده‌سه‌ڵات داده‌پۆشێ به‌ حزبه‌ ئيسلاميه‌كانيشه‌وه‌ كه‌ راستگۆيه‌تييان تێدا زۆر لاواز بوه‌و ئه‌وانيش خه‌ريكى پاراستنى به‌رژه‌وه‌نديه‌كانى خۆيانن .

حزبه‌كانى ده‌سه‌ڵاتى ئه‌مڕۆ له‌رابردوويه‌كى زۆر تاريكدا ده‌ژين ، هيچيان روئيايه‌كى واقيعبينانه‌يان نيه‌ بۆ‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنه‌كانى كۆمه‌ڵگاى مرۆڤايه‌تيدا ، ئێستاش پێيان وايه‌ به‌زه‌بر‌وزه‌نگو تر‌ساندنو تۆقاندن و هه‌ندێ جاريش به‌برسيكردنى خه‌ڵك ده‌توانن پارێزگارى له‌ده‌سه‌ڵاته‌كانيان بكه‌ن . پێيان وايه‌ هه‌ر وه‌كو زه‌مه‌نى ساڵى شه‌سته‌كان به‌ يه‌كدوو ميدياى چه‌واشه‌كارو چه‌ند قه‌ڵه‌مێكى به‌كرێگيراو ده‌توانن كۆمه‌ڵگا لێخوڕن ، غافل له‌وه‌ى كه‌ ئێستا خه‌ڵك نه‌ك هه‌ر رۆژنامه‌ ناخوێننه‌وه‌ و سه‌يرى ميدياى حكومى و حزبى ناكه‌ن ، به‌ڵكو تاقه‌تى خوێندنه‌وه‌ى يه‌ك كتێبيشيان نه‌ماوه‌‌ . راستگۆترين ميديا لاى كۆمه‌ڵگه‌ى ئيستا ميدياى فه‌يسبوكه‌ كه‌ فه‌زايه‌كى كراوه‌يه‌و هه‌موو ده‌ميش به‌رده‌سته‌ ، بۆ هه‌واڵى راست دروست كه‌س ناچيته‌ سه‌ردانى سايته‌كانى حزبو ده‌سه‌ڵات ، هه‌ر بۆيه‌ش فه‌يسبوك ئه‌مڕۆ بۆته‌ كاريگه‌رترين چه‌كى ده‌ست هاوڵاتيان هه‌م بۆ شۆڕش دژى ده‌سه‌ڵاته‌ چه‌وسێنه‌ره‌كان، هه‌ميش بۆ فشار خستنه‌ سه‌رده‌سه‌ڵات له‌رێگاى كه‌شفكردنى گه‌نده‌ڵى وخراپ به‌ڕێوه‌بردنى وڵات .

سه‌يره‌ حزبێك وابزانێ كه‌وا به‌خشينى چه‌ند كۆمپانيايه‌ك به‌ژماريه‌كى كه‌م و، كردنه‌وه‌ى ده‌رگاى گه‌نده‌ڵى له‌به‌رده‌م مه‌سئوله‌ حزبيه‌كان ده‌توانێ تا سه‌ر ده‌سه‌ڵات به‌ده‌سته‌وه‌ بگرێ . سه‌يره‌ حزب وا تێبگات كه‌وا به‌رازيكردنى دڵى دوو هه‌زار مه‌سئول ئه‌توانێ كۆنترۆڵى شه‌ش مليۆن كه‌س بكات ، ئه‌م عه‌قليه‌تى ستالينييه‌ى ساڵانى په‌نجاكان تێپه‌ڕى وجارێكى تر ميلله‌‌‌تيش ئه‌وه‌نده‌ ساويلكه‌و بێخه‌به‌ر نييه‌ له‌ گۆرانكارييه‌كانى ده‌وروبه‌رى ، ئه‌و شووره‌ پۆڵايينه‌ى ستالين كاتى خۆى به‌ده‌ورى يه‌كێتى سۆڤييه‌تدا دروستى كردبوو ، له‌م سه‌رده‌مه‌ مه‌حاڵه‌ زيندوو ببێته‌وه‌، چونكه‌ ئێٍستا فه‌زا كراوه‌يه‌و له‌سه‌يدا‌وه‌و سێتاقان و‌ وڵووبه‌و ته‌نانه‌ت شوانه‌كانى سه‌ر سنوريش ئاگادارى هه‌واڵى شۆڕش و راپه‌ڕينه‌كانى هه‌موو دونيان . زۆر هه‌ڵه‌ن ده‌سه‌ڵاتدارانى كوردستان ئه‌گه‌ر وا تێبگه‌ن به‌دروشمى ( سه‌گه‌كه‌ت برسى بكه‌ به‌دوات ئه‌كه‌وێ ) ده‌توانن تا سه‌ر يارى به‌ موقه‌ده‌راتى خه‌ڵكه‌وه‌ بكه‌ن ، غافڵ له‌وه‌ى زۆربه‌ى شۆڕشه‌كانى دونيا له‌پێناو نان و ئازاديدا بوه‌ به‌ شۆڕشى كوردستانيشه‌وه‌ .

زۆر ياغنيشن ‌گه‌ر وا تێبگه‌ن به‌ بڕينى كاره‌باى ماڵان و زيادكردنى باج له‌سه‌ر خه‌ڵك له‌به‌رامبه‌ر كاره‌باى به‌رده‌وامى ماڵه‌ مه‌سئوله‌كان وبه‌خشينى كۆمپانيا زه‌به‌لاحه‌كانيان له‌باج ، ده‌توانن ده‌سه‌ڵاته‌كه‌يان بپارێزن ، رۆژێك دێ رق وقيينى خه‌ڵك ئه‌ته‌قێته‌وه‌ له‌هه‌مبه‌ر ئه‌و ناعه‌داله‌تيانه‌ وه‌كو ئه‌وه‌ى ئێستا له‌عيراق روو ئه‌دات.

حزبه‌كانى ده‌سه‌ڵات ئێستاش به‌هه‌مان ريتمى هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێكى ديكتاتۆريانه‌ ره‌فتار له‌گه‌ڵ ميلله‌ته‌كه‌يان ئه‌كه‌ن ، جاران خه‌ڵكى ناڕازى له‌مه‌يخانه‌كاندا گرێى دڵيان ده‌كرايه‌وه‌، به‌و حيسابه‌ مرۆڤى بێهۆش حيسابو كيتابى له‌گه‌ڵ ناكرێ ، ئێستاش هه‌مان ئه‌و كه‌سانه‌ ديسان له‌مه‌يخانه‌كاندا ده‌رده‌ دڵى خۆيان داده‌رێژن . جاران به‌نديخانه‌كانى هه‌يئه‌ى خاصه‌و شوعبه‌ى پێنجى ئه‌منى به‌عس جێگاى تێكۆشه‌رانى ميلله‌ته‌كه‌مان بوون ، ئێستاش ده‌يان هه‌يئه‌ى سه‌ر به‌ حزب هه‌ن كه‌ كه‌س نازانێ شوێن ومه‌كانيشيان له‌كوێيه‌ ! .

هه‌ڵه‌يه‌كى گه‌وره‌يه‌ گه‌ر حزبه‌كانى ده‌سه‌ڵات بكه‌ونه‌ هه‌مان وه‌همى ده‌سه‌ڵاته‌ ديكتاتۆره‌كان كاتێك بير له‌وه‌ بكه‌نه‌وه‌ كه‌وا مه‌شغوڵكردنى گه‌نجان به‌ نێرگه‌له‌و تلياك كێشان وكردنه‌وه‌ى مه‌لها وزيادكردنى ژماره‌ى مه‌يخانه‌كان وسازدانى فيستڤاڵى سينه‌ماو كۆنسێرتى ئه‌نساو ئه‌ليساوه‌ ده‌توانن تا سه‌ر گه‌نجانى ئه‌م كوردستانه‌ ته‌خدير بكه‌ن ، ژنانيش به‌ موسه‌لسه‌له‌ى توركيه‌‌وه‌ خه‌ريك بكه‌نو، پياوانيش به‌ راكه‌ڕاكه‌ بۆ بژێوى ژيانى خێزانه‌كانيان .

ئێستا له‌عيراق شۆڕشێكى گه‌وره‌ به‌رپا بوه‌وه‌ له‌دژى هه‌موو نوخبه‌ سياسه‌كانى عيراق ، گه‌نجانى عيراق نه‌ك هه‌ر به‌ده‌سه‌ڵاتى تايفه‌گه‌رى وئايينى رازى نابن ، به‌ڵكو‌ ته‌نانه‌ت به‌پياوێكى ناگه‌نده‌ڵى وه‌كو عادل عه‌بدولمه‌هديش رازى نين ورووخانديان ، كار گه‌يشته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ى ته‌حه‌دداى ئێرانيش بكه‌ن وكونسڵگه‌رييه‌كانيشى بسووتێنن و هاوڵاتيانى شيعه‌ مه‌زه‌‌بى ئێرانيش له‌سه‌ردانى مه‌زاره‌ پيرۆزه‌كان مه‌نع بكه‌ن . هه‌ر ئه‌و جيله‌ى ئێستاى كوردستانيش خه‌ريكه‌ ئه‌و نوخبه‌ سياسيه‌ى ئێستاى له‌به‌ر چاو ئه‌كه‌وێ و ، ئه‌و جيله‌‌ش تا سه‌ر بێده‌نگ نابێ به‌رامبه‌ر ئه‌م هه‌موو ناعه‌داله‌تى وگه‌نده‌ڵى وسياسه‌تى به‌ڕێوه‌بردنى وڵاته‌كه‌ى . ئه‌وسا نه‌ به‌ڵته‌چييه‌كانى ده‌سه‌ڵات به‌هانايه‌وه‌ دێ ، نه‌ ده‌توانن خه‌ڵكى له‌وه‌ زياتر چه‌واشه‌ بكه‌ن ، كۆمپانيا زه‌به‌ڵاحه‌كانى گه‌نده‌ڵكارانيش ناتوانن ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ بپارێزن ..

جا عيبره‌ت وه‌رگرتن له‌گۆڕانگارييه‌كانى ده‌وروبه‌ر كارێكى باشه‌ ، ئيتر به‌سه .. به‌راستى به‌سه‌ ..

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان