ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

كێشە ئابووری و سیاسییەكانی وڵاتی ڤەنزوێلا …

سەروەت تۆفیق

 

دوای ئەوەی لە كۆتاییەكانی مانگی رابردوو وڵاتێكی تاڕادەیەك گۆشەگیر لە باكوری ئەمریكای باشورەوە، بەهۆی سیاسەتە دژەكانی چەندین ساڵەی بە میرات بەجێماو لەلایەن (هۆگۆ چاڤێز) سەرۆكی كۆچكردووی پێشووتری وڵاتی ڤەنزوێلا بەرامبەر بە ئایدیاو سیاسەتی ئابووری ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاو هاوپەیمانانی دراوسێی ئەو وڵاتەو جیهان، كە ئێستاشی لەگەڵدابێ (نیكۆلاس مادۆرۆ)ی تەمەن (56) ساڵ سەرۆكی جێنشین و هاوفكری (چاڤێز) كە لەدوای ساڵی (2013) دەسەڵاتی لەو وڵاتەدا گرتۆتەدەست درێژە پێدەری هەمان سیاسەتی پێشووترە. واتە دوبارە دژایەتی و دوورە پەرێز وەستانی بەرامبەر بە بەرژەوەندییەكانی ئەمریكاو هاوپەیمانانی هەڵبژاردووە.
رووداوە ناوخۆییەكانی ئەو وڵاتە وایكردووە، كە دوبارە سەرنجی جیهان بەلای خۆیدا رابكێشێت. لەدوای خۆپیشاندانە چەند ملیۆنییەكەی لایەنگرانی ئۆپۆزسیۆن لە شاری (كاراكاس)ی پایتەختی ئەو وڵاتە، دواتر سەركردەی ئۆپۆزسیۆن (خوان گادیۆ) وەك سەرۆكی نوێ خۆی ناساند، هەرچەندە سەرۆكی دەسەڵاتی یاسادان (ئەنجومەنی نیشتمانی)ەو كە زۆرترین كورسیان لە ئەنجومەنەكە هەیە. بەڵام هەر زوو (مادۆرۆ) ئەوەی رەتكردەوە كە دەستلەكاربكێشێتەوە. هەرچەندە وڵاتانی (ئەمریكا، بەڕازیل، ئەرجەنتین، كۆڵۆمبیا، ئیكوادۆر، پاراگوای، پیرۆ، چیلی، كۆستاریكا، گواتیمالا، كەنەدا، بەریتانیا، فەرەنسا) فشارەكانیان بۆسەر (مادۆرۆ) زیاتركردووەو بەڕەسمی نایناسێنن، هەروەها یەكێتی ئەوروپاش ماوەی (۸) رۆژی وەك مۆڵەت دیاریكردبوو بۆ هەڵبژاردنێكی دیموكراسی و ئازاد لەو وڵاتەدا، ئەوكاتە تێپەڕی و ئەوانیش (خوان گادیۆ) وەك سەرۆكی ئەو وڵاتە بەڕەسمی دەناسن. لەلایەكی ترەوە وڵاتانی (رووسیا، چین، ئێران، توركیا، سوریا، كوبا، پۆلیڤیا، مەكسیك) لەگەڵ سەرۆكی ئێستادا (نیكۆلاس مادۆرۆ)ن، بە سەرۆكی شەرعی و دەستووری ئەو وڵاتەی دەناسێنن. واتە جیهان بۆتە دووبەرە، بۆئەوەی مامەڵە لەگەڵ یەكێك لەو دوو سەرۆكەدا بكەن.

_ كێشەی ئابووری ڤەنزوێلا …
ڤەنزوێلا، بەهۆی سیاسەتە ئابوورییە هەڵەكانی (هۆگۆچاڤێز)ی سەرۆكی پێشوو، بۆ رازیكردنی دەنگدەرانی لە ناوەوەی وڵات خەڵكێكی بێشووماری لە كەرتی حكومیدا دامەزراند، لەلایەكی ترەوە بۆ رازیكردنی وڵاتە سۆسیالیستەكانی جیهان یارمەتی و كۆمەكی زۆری پێشكەش دەكردن و هاوردەی ناپێویستی دەستی كاری دەرەوەی دەكرد، بەتایبەت لەو ساڵانەی كە نرخی نەوت لە بازاڕەكانی جیهاندا لە ئاستێكی زۆر بەرزدابوو، هەروەها ئەو سەرۆكە هەستا بەدەست خستنە نێو هەموو كایەكانی ئابووری تا سیستمی ئیشتراكی بە تەواوی رەنگبداتەوە لەو وڵاتەدا. بەڵام ئەم سیاسەتە هەرچەندە ماوەیەكی كورت خۆشبەختی بۆ هاووڵاتیانی هێنا، بەڵام لەرووی لە درێژمەوداوە نەهامەتی لەدوای خۆی بۆ جێهێشتوون، بەتایبەت لەوكاتەی كە نرخی نەوت دابەزینی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیووە، لەبەرئەوەی زیاتر لە (80%) داهاتی ئەو وڵاتە لە ناردنە دەرەوەو بەرهەمهێنانی نەوت دەستی دەكەوێت. لەكاتێكدا بە چوارهەمین وڵاتی بەرهەمهێنانی نەوتی جیهانی دادەنرێت. لەگەڵ ئەوەشدا خاوەنی زۆرترین یەدەگی نەوتە لە جیهاندا، هەروەها خاوەنی دووهەم یەدەگی زێرە لە جیهاندا، هەشتەمین وڵاتە لە یەدەگی غازی سروشتییە لەسەر ئاستی جیهان، خاوەنی سێیەم گەورەترین بەرهەمهێنانی خەڵوزە لەسەر ئاستی جیهان. لەگەڵ ئەوەشدا ئەم وڵاتە لە ئێستادا رێژەی قەرزە دەرەكییەكانی نزیكەی (۱۵۰) ملیار دۆلاری تێپەڕاندووە. رێژەی هاڵاوسان نزیكەی (20%)، رێژەی پاشەكەوتی ئابووری (18%) دەبێت، رێژەی هەژاری لەو وڵاتەدا بەپێی راپۆرتی بانكی نێودەوڵەتی (70%) زیاتری هاووڵاتیانی ئەو وڵاتە لەژێر هێڵی هەژارییەوەن. بە جۆرێك هەر دە كەسێك پێنجیان بە برسێتی دەخەوێت، هەروەها دراوی نیشتمانی ڤەنزوێلا (بۆلیڤەر) لە ساڵی (۲۰۱۷) بەهاكەی لە (141%) دابەزی، لە ساڵی (۲۰۱۸) دەسەڵاتی جێبەجێكردن پەنای بۆ دەركردنی پارەی نوێ برد، كە توانی پێنج سفر لە سفرەكانی پارەكەی لاببات، بەڵام كاریگەرییەكی ئەوتۆی نەكرد لەوەی بەهای دراوەكەیان بهێننەوە جێگەی شیاوی خۆی.سەرباری ئەوانە وەزارەتی گەنجینەی ئەریكا گەمارۆی خستەسەر هەناردەكردنی نەوتی ئەو وڵاتە، دەستی گرتووە بەسەر نزیكەی (7) ملیار دۆلاردا كەنایەوێت (مادۆرۆ) خەرجی بكات. هەروەك چۆن بەریتانیا دەستی گرتووە بەسەر بڕێكی زۆری زێڕی ئەو وڵاتە تا (گادیۆ) بتوانێت مامەڵەی پێوە بكات. واتە ئەم هۆكارە وایانكردووە، كە هاووڵاتیان ناڕەزاییان هەبێ بەرامبەر سیاسەتی ئابووری و سیاسی و حكومدارێتی لەو وڵاتەدا، كە ئێستا لە رووخان نزیكبۆتەوە.

_ هۆكارە سیاسییەكانی ڤەنزوێلا …
جیالەوەی كە ئۆپۆزسیۆن و بەشی زۆرینەی هاوڵاتیانی ئەو وڵاتە لەگەڵ ئەوەدا نین دوبارە (مادۆرۆ) سەرۆكایەتی خولێكی (6)ساڵەی ئەو وڵاتە بكاتەوە، لەلایەكی ترەوە زۆرینەی كورسییەكانی دەسەڵاتی یاسادانان (ئەنجومەنی نیشتمانی) بەدەستەوەیەو لە هەل دەگەڕێت، تابتوانێت بەشێوەیەك لە شێوەكان دەسەڵات بگرێتە دەست، بەڵام فاكتەرە دەرەكییەكان بەتایبەت فشارەكانی ئەمریكا بۆ سەر ئەو وڵاتە لەدوای ساڵی (1999) ئامادەگی هەبووە، بەتایبەت كە پارتێكی سۆسیالیستی لەو وڵاتەدا لە دەسەڵاتەدا، چونكە (مادۆرۆ) بە دۆستێكی نزیكی رووسیاو ئێران و وڵاتانی نەیاری سیاسەتی ئەمریكا هەژمار دەكرێت. ئەوە جیالەوەی ئەمریكا دەیەوێت دیوی پشتەوەی هەمیشەی دۆستەكانی بن، ئارامی و ئاسایشی هەمیشەیی هەبێت. چونكە نایەوێت كوبایەكی تری سەردەمی جەنگ سارد لەناوچەی هەردوو ئەمریكای باكورو باشور دروست ببێتەوە، هەروەها وەك بەشێك لە چاودێرانی سیاسی پێیانوایە كە ئەمریكا ئەم رووداوانە بۆ پەردەپۆشكردنی كێشە ناوخۆییەكان دروست دەكات، تا میدیاو رای گشتی سەرنجیان لەسەر بابەتە ناوخۆییەكان كەمببێتەوە، بەتایبەت كە مەیلی (ترامپ) بۆ دوبارە خۆكاندیدكردنەوەی هەیە، یان نەخێر بۆ ئەوەیە كە ئەو دەستلەكاركێشاەوەی بەرپرسە باڵایانەی ئەو وڵاتە گرنگی زۆری پێ نەدرێت. یاخود ئەو دەنگنەدانەی كۆنگرێس لەسەر تێچووی دیواری نێوان ئەمریكاو مەكسیك كە نزیكەی (5.700) ملیارو حەوت سەد ملیۆن دۆلار تێچوویەتی، یان نەخێر دەیەوێت بە جیهان بڵێ ئەوە سیاسەتی دەرەوەی منە، كە دەتوانم بە جەنگە ئابوورییەكان وڵاتانی دژ بهێنمە لێواری رووخان، سەرباری ئەمانەش دەوترێت بۆ شاردنەوەی شكستەكانی ئەمریكایە هەر لە رووداو جەنگەكانی عێراق و ئەفغانستان و سوریاو هەرێمی (قرم) لە ئۆكرانیاو بگرە ئەو رۆڵ و كاریگەرییە لاوازەی كە لە بەهاری عەرەبی هەیبووە، تا دواترینیان كە وەك دەردەكەوێ بەشێك لە وڵاتانی ئەوروپا لەگەڵ دانوساندنن لەگەڵ ئێران نەك گەمارۆی تازەو جەنگ. لەلایەكی ترەوە وەك روونە ئەمریكا هەمیشە بانگەشەی دیموكراسی دەكات، بۆیە زەحمەتە پشتوانی وڵاتێكی دیكتاتۆرییەت بكات. یان وڵاتێك بكات هەمیشە لەپرسە دژەكانی ئەمریكا بێت، دۆستایەتی نەیارەكانی بكاو بگرە بەجۆرێك لە جۆرەكان هاوكارو پشتیوانیان بێت. جیالەوەش لەوانەیە ئەمریكا بیەوێت دوا دیمەنی دیوارێكی تری بەرلینی سیستمی سۆسیالیستی ببینێت. تا هەیمەنەی تەواوەتی بەسەر ئەمریكای باشوریشدا بكات .

_ دەستوەردانی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە بارودۆخی نێوخۆی ڤەنزوێلا …
وەك شارەزایانی یاسای نێودەڵەتی دەڵێن: “ڕۆژ بە ڕۆژ بابەتە ناوخۆییەكان، بۆ مەمەڵەكردنیان لەگەڵ یاسای ناوخۆیی رووبەری بەرتەسك دەبێتەوە، چونكە هەر بابەتێكی ناوخۆیی كە ئاسایشی و ئاشتی نێودەوڵەتی بخاتە مەترسسیەوە، گەر بابەتەكەش پەیوەندیداربێت بە ناوخۆیی وڵاتێكەیشەوە، مادام هەڕەشەو مەترسییە لەسەر ئاستی جیهان دروست دەكات. ئەوا پێویست دەكات لە چوارچێوەی بابەت و یاساكانی نێودەوڵەتییەوە تەماشایی بابەتە بكرێت”. بۆیە سیستمی سیاسەتی نێودەڵەتی لە ئێستادا بەجۆرێك لە جۆرەكان دەیەوێ سیستمە دیكتاتۆریەت و تۆتالیتارییەكان ئەوەندەی بتوانی وردە وردە بنەبڕیان بكات. تا جیهان ئاشتی و ئارامی بەخۆیەوە ببینێت. واتە هەر هەوڵێك هاتەپێش لە دەست نەدەرێت. واتە دەكرێ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەتایبەت ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی بەپێی مادەكانی شەش و حەوت دەستوەردان بكات، لەسەر سیستمی حكومداریەتی ئەو دەوڵەتانەی كە پێشێلكاری بەرامبەر بە مافەكانی مرۆڤ و ئازادی و یەكسانی دەكەن، واتە بەجدی بێتە سەرخەت تا پلانەكانی تاكڕەوێتی و لە هیچ وڵاتێكدا نەیەتەدی، راستە گەر بوترێت جیاكاری لەنێوان دەوڵەتەتاندا هەیە، بەڵام ئەمە لەئێستادا پڕنسیپە بۆ كاركردن و زەنگێكیشە بۆ دەوڵەتان تا خۆیان بگونجێنن لەگەڵ سیستمی دیموكراسی و پێكەوە ژیانی نەتەوەكان و رێزگرتن لە مافەكانی مرۆڤ، ئەمەش لە راپۆرتی رێكخراوە نێودەوڵەتییەكاندا كە پێشكەشی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەكرێت دەنگدانەوەو رەنگدانەوەی خۆی لەسەر سیاسەتی وڵاتان دروست دەكات. واتە حساباتی تایبەتی بۆ دەكرێت.
لە لایەكی ترەوە وڵاتی ڤەنزوێلا، لەبەرئەوەی یەكێكە لە وڵاتە سەرەكییەكانی بەرهەمهێنانی نەوت، لەو وڵاتانەیە كە لە ساڵی (1960) (رێكخراوی ئۆپێك)ی بەرهەمهێنانی نەوت، لەسەر پێشنیاری عێراق دروستی دەكەن. خاوەنی (21%) یەدەگی نەوتی جیهانە. بۆیە ئەمانە فاكتری بەهێزن، تا هەر كێشەیەك لەو وڵاتە دروست ببێت، ببێتە هۆكاری ئەوەی كە ئارامی و ئاشتی جیهان لەرووی ئابووری و سیاسیەوە تێكبچێت، جیالەوەی كە ژمارەی كۆچ لەو وڵاتە بۆ دەرەوەی سنورەكانی دوو ملیۆن هاووڵاتی تێپەڕاندووە. بۆیە وەك دەبینین و دەبیستین هەموو جیهان بە رووداوەكانی ڤەنزوێلاوە سەرقاڵە، هەر ئەم هۆكارانە وادەكەن كە كێشەكە لە بابەتێكی نێوخۆییەوە ببێتە بابەتێكی نێودەوڵەتی و بە یاساكانی نێودەوڵەتی مامەڵەی لەگەڵدا بكەن، گەر بە زووترین كات چارەسەر نەكرێت.

• ڤەنزوێلا :

_ ڤەنزوێلا دەكەوێتە باكوری ئەمەریكای باشورەوە.
_ چواردەوری بە هەریەكە لە وڵاتانی (بەڕزیل، كۆڵۆمبیا، غویانە، زەریای ئەتڵەسی باكور) دەورە دراوە.
_ شاری (كاراكاس) پایتەختی ئەو وڵاتەیە .
_ ژمارەی دانیشتوانەكەی بەپێی ئاماری ساڵی (2002) نزیكەی (25) ملیۆن كەسن.
_ زمانی رەسمی ئیسپانییە .
_ لەرووی ئایینەوە (96%) پەیڕەوی ئاینی مەسیحی (كاسۆلیك)ی دەكەن.
_ دراوی نیشتمانی (بۆلیڤەر)ە.
_ ئەندامی رێكخراوی (ئۆپێك)ی بەرهەمهێنانی نەوتی جیهانییە.

وتار

داعش ودوو سه‌رۆكی درۆزن

     ئه‌حمه‌د ره‌جه‌ب

 

ساڵی  2014  كاتێك نوری المالكی سه‌رۆكی حزبی ده‌عوه‌ی ئیسلامی و سه‌رۆك وه‌زیران بوو داعش وه‌ك تاقمێكی توندره‌وی خوێنمژ گه‌یشته‌ شه‌نگاڵ و شارۆچكه‌و دێهاته‌كانی و له‌ پاش هه‌ڵاتنی تاقمێكی گومراوو گوێ رایه‌ڵی رژێمی توركیای ره‌گه‌زپه‌رست كه‌ دانرابوون پارێزگاری له‌و ناوچه‌یه‌ بكه‌ن خه‌ڵكێكی سڤیلی بێتاوانیان كوشت و سه‌دان و هه‌زاران كه‌سیان گرت وزیاتر له‌ حه‌وت هه‌زار كج و ئافره‌تی ئێزدی و كریستانیان  گواسته‌وه‌ بۆ شوێنی نادیار وه‌ك كه‌نیز ئه‌یانفرۆشتن.

له‌ پاش ئازادكردنی شاری موسڵ و، پێش ئه‌وه‌ی كورسییه‌كه‌ی به‌جێبهێڵێت خه‌یدر عه‌بادی سه‌رۆك وه‌زیران رایكه‌یاند داعش كۆتاییهات و،  دوا به‌دوای ئه‌و رۆناڵد  ترامپ سه‌رۆكی ئه‌مریكا بە فەرمی ڕایگەیاند کە خەلافەتی داعش لە عێڕاق و سوریادا کۆتایی پێهاتووەو، هه‌ردووكیان درۆیانكردو، هێشتا داعش له‌ ناوچه‌ سنوورییه‌كانی عێراق و سوریاو پارێزگاكانی كه‌ركوك و سه‌ڵاحه‌دین و مه‌خمورو خانه‌قین و نه‌فتخانه‌و دوبزو شوێنی تر ماوه‌و، ده‌سه‌ڵاتی فراوانی هه‌یه‌ و له‌ هه‌ندی ناوچه‌ش‌ هێرش ئه‌كات و، هێزه‌كانی حكومه‌ت دۆش داماون و هیچیان پێناكرێت.‌

ئیسلامییه‌كان به‌تایبه‌ت تاقمی سه‌رلێشێواوی ئیخوان كه‌ زوربه‌یان جاشی رژێمی توركیان،  شانازی به‌ ده‌وڵه‌تی خیلافه‌تی ئیسلامی ( داعش) ئه‌كه‌ن و، ئه‌ڵێن داعش رێكخراوێكی توكمه‌یه‌ و به‌هێزه‌ و، توانا سه‌ربازییه‌كانی هێشتا تێكنه‌شكێنراون و، توانای هێرشكردنی هه‌یه‌.

هێزه‌كانی سوریای دیموكرات { هه‌سه‌ده‌} گورزێكی كوشنده‌یان له‌ داعش داو، وله‌ ماوه‌ی پێنج ساڵدا توانیان هه‌رچی باره‌گاو شوێنی نیشته‌جێی داعش هه‌یه‌ تێك بده‌ن و، له ‌كۆتایی شه‌ر گه‌یشتنه‌ قه‌ڵای ده‌وله‌تی ئیسلامی باغۆزو، تیرۆریستانی داعش ناچار بوون به‌ سه‌دان و هه‌زاران خۆیان به‌ده‌سته‌وه‌ بده‌ن و، { هه‌سه‌ده} وه‌ك كارێكی مرۆڤدۆستانه‌ داوای له‌ وڵاتان كرد بێن به‌ پیری هاوڵاتیانی خۆیان و، ئه‌مه‌ له‌ لایه‌ك و،له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ تیرۆریسته‌ درنده‌كانی دا به‌ حكومه‌ته‌كان بۆ ئه‌وه‌ی دادگای بكرێن و، هاوكات سه‌ره‌رای سه‌ركه‌وتن { هه‌سه‌ده‌} هوشداری داوه‌ كه‌ شه‌ركردن زۆری ماوه و،هێشتا ته‌واو نه‌بووه‌.‌.

داعش له‌ پانتایی ئه‌وخاكه‌ی تیادا ئه‌ژیان و، ره‌فتاری نامرۆڤانه‌یان ئه‌نجامئه‌دا، ئێستا لاوازو بێهێزن و، توانای رووبه‌رووبۆنه‌ی راسته‌وخوێان وه‌ك جاران نه‌ماوه‌و، به‌ زۆری گه‌ڵك له‌و شوێنانه ‌ئه‌گرێت كه‌ پێشمه‌رگه‌ بۆ سوپای عێراقی به‌جێهێشتووه‌ و، له‌مرۆدابۆ نموونه‌ له‌ ناوچه‌ی قه‌ره‌چوغ  و ناوچه‌كانی ده‌وروبه‌ری كه‌ركوك و  خانه‌قین و حه‌مرین و دوبزو شوێنی تر سوود له‌و بۆشاییه‌ وه‌ر ئه‌گرێت كه‌ به‌ هوێ كشانه‌وه‌ی هێزی پێشمه‌رگه‌ هاتووه‌ته‌ كایه‌وه‌و، سوپای عێراق و حه‌شدی شه‌عبی توانای كه‌نترۆڵ كردنیان نه‌ماوه‌.

داعش وه‌ك كاری هه‌میشه‌یی په‌نا ئه‌باته‌ به‌ركاری ترسنۆكانه‌ و، هه‌رچه‌نده‌ لاوازه  به‌ڵام ‌به‌ پشتبه‌ستن به‌ شانه‌ نوستوه‌كانی چالاكی ئه‌نوێنێت و، زوربه‌ی شانه‌كانی له‌ دیهاته‌كانه‌ به‌ تایبه‌ت له‌ سنووری عه‌ره‌ب و تورك نشین سه‌رهه‌ڵئه‌ده‌ن وجاروبار له‌ شاره‌كان هه‌وڵ ئه‌ده‌ن كاری خراپه‌ بكه‌ن و، وه‌لێ خه‌ڵكی هوشیار یارمه‌تی پۆلیس و ئاسایش ئه‌ده‌ن بۆ دۆزینه‌وه‌و  بنبركردنیان.

خه‌ڵكی موسڵ ئه‌ڵین مه‌ترسی هه‌یه‌ جارێكی تر شاره‌كه‌ بكه‌وێته‌ ده‌ستی داعش و، دوخی رۆژئاوای شار ئاڵۆزو خراپه‌و، داعش تاوان دژی هاوڵاتیان وخه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ ئه‌نجام ئه‌دات له‌ رفاندن و ناچاركردنی خه‌ڵك بۆ ئه‌وه‌ی دێهاته‌كانیان چۆڵ بكه‌ن به‌ تایبه‌ت له‌ شارۆچكه‌ی به‌عاج و ته‌لعه‌فه‌رو ، چه‌ند ناوچه‌یه‌كی رۆژئاوای موسڵ.

هه‌ندێ لایه‌ن ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ئه‌كه‌ن كه‌ هه‌ندێ عه‌ره‌ب و توركمان  به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی سه‌ر به‌ حه‌شدی شه‌عبین كار ئاسانی بۆ داعش ئه‌كه‌ن و، وا دیاره‌ شه‌وانه‌ ئه‌بنه‌ داعش  و، بارودۆخی غێراق و ، بڵاوبوونه‌وه‌ی گه‌نده‌ڵی و دزی یارمه‌تیده‌ره‌ بۆ ئه‌وه‌ی داعش نه‌شونه‌ما بكات و، تا ئێستا رژێمی توركیا پاڵپشتی داعش و توندره‌وه‌كان ئه‌كات.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

بریکست، ئەو ڕێککەوتنەی سەری سەرۆک وەزیرانی خوارد

عەبدول محەمەد

لەو کاتەوەی پۆستی سەرۆک وەزیرانی بەریتانیای وەرگرت لە هاوینی ساڵی ٢٠١٦دا ، ئامانجی سەرەکی تیرزا مەی بە دیهێنانی خەونی ڕێککەوتنی چونەدەرەوەی وڵاتەکەی بوو لە ڕێکخراوی یەکێتی ئەوروپا ناسراو بە “بریکست”، بەڵام دوای ٣ ساڵ لە کارکردنی بەردەوام لەو پێناوەدا سەرئەنجام و لە پێناو هەمان ئامانجدا دەسەڵاتی جێهێشتوو خۆی و پۆستەکەشی کردە قوربانی ئەو خەونەی بەریتانیاییەکان.

سەرەتای چیرۆکی بریکست دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٢٠١٣، کاتێک دەیڤید کامیرۆن سەرۆک وەزیرانی پێشووی بەریتانیا بەڵێنیدا ڕاپرسییەکی گشتی ئەنجام بدات سەبارەت بە مانەوەی بەریتانیا لە ناو خێزانی یەکێتی ئەوروپادا یاخود نا، ئەوە بوو لە هاوینی ساڵی ٢٠١٦ ڕاپرسییە گشتییەکە ئەنجام درا، کە سەرەڕای گەرماکەی بۆ بەریتانیاییەکانیش بڕیار و ڕوداوێکی گەرم بوو، بەڵام ئەنجامەکەی بۆ پێشبنییەکانی کامیرۆن چاوەڕواننەکراو بوو، کە پشتیوانی مانەوەی وڵاتەکەی دەکرد لە ناو یەکێتییەکەدا.

ئەو کات بە گوێرەی ئەنجامی ڕاپرسییەکە لە ٥٢%ی بەریتانییەکان پشتیوانی هاتنەدەرەوەی وڵاتەکەیان کرد لە ڕێکخراوی یەکێتی ئەوروپا، بەو هۆیەشەوە کامیرۆن دەستبەرداری سەرۆکی پارتی پارێزگاران بوو، سەرئەنجام بوار بۆ تیرازا مەی رەخسا سەرۆکایەکی حکومەت و حزبەکەش بگرێتە ئەستۆ، مەی ئەو کات پۆستی وەزیری ناوخۆیی وڵاکەی بە دەستەوە بوو.

لەو کاتەوەی مەی گەیشتە بارەگای سەرەکی حکومەت بەریتانیا کە بە (١٠ داونینگ ستریت )ناسراوە لە ساڵی ٢٠١٦، ئاشکرابوو کە ئەرکی سەرەکی وەک سەرۆک وەزیران، جێبەجێکردنی خواستی بەریتانییەکانە بۆ چوونە دەرەوە لە ڕێکخراوی یەکێتی ئەوروپا لەبەر چەند هۆکارێک، دیاترینیان کۆچە.

ئەو کات سەرۆک وەزیرانی دەستلەکارکێشاوە وتی، لەو پێناوەدا کاردەکات و بە وشە بە ناوبەنگەکەی کە وتی (لە پێناو بەریتانیایەکی نوێدا) بەڵام لە کۆتایدا شکستی هێنا لەو ئەرکە و سەرئەنجام بە گریان و فرمێسک ڕشتنەوە پۆستەکەی جێهیشت.

سەرباری ئەوەی تیرزا مەی یەکێک بوو لە دیارترین ئەو کەسایەتیانەی ناو حکومەتی بەریتانیا بۆ مانەوەی وڵاتەکەی لە ڕێکخراوی یەکێتی ئەوروپا، بەڵام سەرۆکایەتی هەڵمەتی چوونە دەرەوەکەی کرد بێ ئەوەی سەرکەوتن بە دەستبهێنێت.

لە وتاری دەستلەکار کێشانەوەدا بە گریانەوە مەی ڕایگەیاند ” نەمتوانی بریکست تەواو بکەم، ئەوەش بۆ من کارێکی زۆر ناخۆشە، من دووەم ژنم سەرۆکایەتی حکومەت لە مێژووی حکومەتی بەریتانیادا، بەڵام دوا ژنیش نابم، بەم نزیکانە دەستبەداری هەموو دەسەڵاتەکانم دەبم، بە مەبەستی ڕەخساندنی بوار بە سەرکردەکی تر بۆ دەرچوون لەو ڕێگە داخراوە و تەواوکردنی چوونەدەرەی بەریتانیا لە یەکێتی ئەوروپا، شەرەفمەندبوون بەو ئەرکە، بێ هیچ نییەتێکی خراپ دەستلەکارکێشانەوەی خۆم پێشکەشکردووە، ئامانج لەو هەڵوێستەشم بواردانە بە خۆم بۆ ئەوەی هەلی خزمەتکردنی وڵاتەکەمم بۆ بڕەخسێت”.

سەرۆک وەزیرانی پێشووی بەریتانیا لە مانگی تشرینی دووەمی ساڵی ڕابردوودا لەگەڵ ڕێکخراوی یەکێتی ئەوروپا گەیشتنە ڕێککەوتن بۆ ئەوەی وادەی چوونەدەرەوەکە لە مانگی سێی ئەمساڵدا جێبەجی بکرێت، بەڵام دوای چەندین هەوڵی دووبارە و بەردەوام شکستی هێنا لەوەی بتوانێت پەرلەمانتارانی وڵاتەکەی لە پەرلەمانی بەریتانیا (ئەنجومەنی گشتی) ڕازی بکات بە رەزامەندی و تیپەڕاندنی ڕێککەوتنەکە.

دەقی ڕێککەوتنەکە لەگەڵ یەکێتی ئەوروپا باس لە ماوەیەکی کاتی (بەڕێکردن) دەکات کە لە کۆتایی ساڵی ٢٠٢٠ تەواو دەبوو، ئەو کات بەریتانیا بەردەوام دەبوو بە بژاردنەوەی کۆمەکەکانی وڵاتەکەی بە ڕێکخراوی یەکێتی ئەوروپا کە بڕی شایستە داراییە کەڵەکەبووەکان لەسەر لەندەن گەیشتبووە “٤٥” ملیار یۆرۆ.

ئەوە سەرەڕای ڕێککەوتن سەبارەت بە سنور لە نێوان ئیرلەندەی باکور و کۆماری ئیرلەندە، هەروەها ئازادی هاتوچۆی هاوڵاتیانی بەریتانیا لە ناو ڕێکخراوی یەکێتی ئەوروپا لە ماوەی بەڕێکردن.

بەڵام گەیشتن بەو ڕێککەوتنە بەو شێوە ئاسانە نییە ،چونکە سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا گفتوگۆیەکی قورس و تاقەپروکێنی بەڕێوە برد لەگەڵ برۆکسل کە لە ساڵی ٢٠١٦وە دەستی پێکردبوو.

بەر لەو مێژووەش تیریزا مەی لە ڕێگەی بریکست ڕووبەڕووی شکستێک بۆیەوە، ئەویش لە دەستدانی زۆرینەی پەرلەمانی بوو لەلایەن پارتی پارێزگارانەوە لە پەرلەمانی بەریتانیا ، ئەو شکستە و ئەگەر هاوپەیمانی پارێزگاران نەبوایە لەگەڵ پارتێکی بچوکدا، ئەوەندەی نەمابوو ببێتە مایەی پەکخستنی گقتوگۆکان لەگەڵ یەکێتی ئەوروپا.

لەو کاتەدا سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا لە دوو بەرەوە شەڕی دەکرد، لە لایەک سەرکردایەتی گفتوگۆیەکی قورسی دەکرد لەگەڵ ئەرووپییەکان، کە زۆر توندتر ببوون لە پێشووتر، لە بەرەیەکی دیکەشەوە دەبوایە بتوانێت پەرلەمانی وڵاتەکەی ڕازی بکات، بە پەرلەمانتارانی حزبەکەی خۆشییەوە، سەبارەت بە وردەکاریی کشانەوەکە لە یەکێتی ئەوروپا.

لێرە بە دواوەش تیرزا مەی ، ڕۆژی حەوتی مانگی داهاتوو (حوزەیران) بە تەواوی دەست لە سەرۆکایەتی حکومەت و حزیەکەشی دەکێشێتەوە، بڕیاریشە ڕۆژی ٣ی مانگی داهاتوو بەر لە جێهێشتنی پۆستەکەی بە تەواوی، لە لەندەن پێشوازی لە دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا بکات.

چاودێرانی رەوشی ناوخۆیی بەریتانیا پێیان وایە ڕۆیشتنی مەی دەبێتە مایەی قوڵبوونەوەی قەیرانی چوونەدەرەویە بەریتانیا لە ڕێکخراوی یەکێتی ئەوروپا، چونکە ئەگەری ئەوە هەیە سەرۆک وەزیرانی نوێ رووبەڕووی (بریکست)ێکی سەختر ببێتە لە وتوویژەکانی لەگەڵ یەکێتی ئەوروپا، کە ئەگەری ئەوەی هەیە ڕێگەخۆشکەر بێت بۆ ئەوەی هەڵبژاردنێکی پەرلەمانی پێشوەختە لە بەریتانیادا بەڕێوەبچێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

شـەوانە بازاڕ لە مانگی ڕەمەزان

 

لەمانگی ڕەمەزانی پیرۆزدا و لەگەڵ نزیكبوونەوەی جەژن بەشێكی زۆری هاونیشتیمانیان پێیان باشە بەشەودا بازاڕ بكەن و پێداویستییەكانیان دابین بكەن.
لەڕاستیدا ئەمەش دیاردەیەكی شارستانی نوێیە و دەرهاویشتەی جیهانگیرییە و ماوەی چەند ساڵێكە بووەتە كلتور لە كۆمەڵگای كوردستاندا بەشێوەیەك كاریگەری هەبووە لەسەر جموجوڵی كڕین و فرۆشتن و گەشەی ئابوری هەرێم.
كات یەكێكە لەڕەگەزە گرنگەكانی بازاڕ و ئەوكاتەی كڕیارو فرۆشیار بەیەك دەگەن نرخەكان دیاری دەكرێت و كرداری ئاڵوگۆڕ ئەنجام دەدرێت.
خۆشبەختانە بەهۆی سەقامگیری ئەمن و ئاسایش لە كوردستاندا ڕێژەیەكی زۆری كڕیاران بەشەو خواستەكانیان پڕدەكەنەوە و هەرچی مۆڵ و سۆپەرماركێت و بازاڕی میللی و هاوچەرخ هەیە جمەیان دێت لە كڕیاران و هەوڵ دەدەن پێویستییەكانیان بە كەمترین تێچونو نزمترین نرخ بەدەست بهێنن، كەدەتوانین بڵێین زۆربەی خواستەكانمان لەم كاتانەدا جلو بەرگ بۆ خانمان ومناڵان و سەبەتەی خواردن و خواردەمەنییە و بەشێكی تری هاونیشتیمانیان دەچنە بازاڕ و مۆڵەكان بۆ بەسەربردنی كاتێكی خۆش و قەرەبوكردنەوەی ڕۆژەكان كە بەهۆی بە ڕۆژوو بوون و بەرزبونەوەی پلەكانی گەرماوە ناتوانن بچنە دەرەوە.ئەوەشمان بیر نەچێت چاولێكەری خێزانەكان كاریگەری تایبەتی هەیە لەسەر شەوانەبازاڕ و هۆكارێكە بۆ برەوسەندنی ئەم دیاردەیە.
لەڕاستیدا شەوانە بازاڕی هاونیشتیمانیان و كڕیاران لەمانگی ڕەمەزاندا بۆ چەند هۆیەك دەگەڕێتەوە لەوانە زۆربەی كڕیاران بەهۆی ئەوەی كە بەڕۆژوو دەبن و زۆربەی كاتەكانی ڕۆژ لەماڵەوە پشوو دەدەن و پلەكانی گەرماش ووردە ووردە بەرزبوەتەوە و ناتوانن بچنە بازاڕەكانەوە و هەروەها بەشێكی تری كڕیاران بریتین لە فەرمانبەرانی دامودەزگاكانی حكومەت ئەمانە بەڕۆژ لە دەوامدان و ماندوو دەبن ناچار بۆ پڕكردنەوەی پێویستییەكانیان بەشەو دەچنە بازاڕو مۆڵەكان.
ئەوەمان لەبیر نەچێت لەبازاڕەكانی هەرێمی كوردستاندا نرخەكان بەهۆی خواست و خستنەڕووە دیاری دەكرێن بەبێ‌ دەست تێوەردانی حكومەت، لەم مانگەدا یاسای خواست كار ناكات (پەیوەندیەكی پێچەوانە هەیە لە نێوان نرخ و بڕی خواست ) واتە ئەگەر نرخ بەرز ببێتەوە ئەوا بڕی خواست دادەبەزێت بەڵام بەهۆی زۆری خواستەوە و ناچار بوونی كڕیاران بۆ پڕكردنەوەی پێویستییەكانیان ئەم یاسا ئابورییە كاری پێ‌ ناكرێت و خێزانەكان زۆربەی داهاتەكانیان و بگرە هەندێ‌ جار قەرزیشی بۆ دەكەن لە پێناو دابین كردنی پێداویستییەكانیان ئەمەش بارگرانیەكی ترە بەسەر شانی لێپرسراوانانی خێزانەكانەوە و خەرجییەكانی خێزان لەم مانگەدا دوو ئەوەندە و زیاتریش دەبێت !
لەلایەكی ترەوە بەسەیركردنی خێرا لەهەموو ئەو بازاڕكردنانەی كە ئەنجام دەدرێت دەردەكەوێت كەبەشی هەر زۆری خواست بۆ كڕینی شمەك و كەلوپەلی كەمالین (جوانكاری، ڕوواڵەتی) ئەمەش مانای گۆڕانكارییە لە گوزەرانی هاوڵاتیاندا بەرەو باشبون و لەلایەكی ترەوە بەداخەوە كڕیاران و بەكاربەران زۆر زوو قەیرانی دارایی و ئابوری كوردستانیان لەبیركردوە و هەرچەندە هێشتا قەیرانەكە بەتەواوەتی بنبڕ نەكراوە هەر بۆیە پێویستە بزانین كە ئیدارەدانی ئابوری دروستی بەكاربەران ئەوەیە كە پاشەكەوت بكەین و هەرچی مایەوە خەرجی بكەین نەك بە پێچەوانەوە داهاتەكانمان خەرج بكەین و هیچ بڕە پارەیەك پاشەكەوت نەكەین.
ئەوەی لێرەدا گرنگە تیشكی بخەینەسەر بۆ ئەوەی هەردوولا (كڕیاران و فرۆشیاران) بتوانن ئامانجەكانیان بەدەست بهێنن لە بەرژەوەندی هەردولا ئەم مانگە پیرۆزە بەڕی بكرێت و ئیستیغلال كردنی تێدا نەبێت لە ڕووی نرخ و جۆری شمەك و كاڵاكانەوە وئەم هەلە نەكرێت بۆ ساغكردنەوەی شمەك وكاڵای خراپ و ماوە بەسەرچوو، هەردوولا بەچاوێكی نەتەوەیی و ئایینی یەوە لەم دیاردەیە بڕوانن.جێگای خۆیەتی دەستخۆشی لە هێزەكانی ناوخۆ بكەین بۆ هەوڵ و ماندوبونیان و ڕەخساندنی كەشێكی ئارام و سەقامگیر كە دڵنیایی بە هەموولایەك دەدات.
هیوادارین ئەم دیاردە شارستانی یە لەساڵانی داهاتودا بەردەوام بێت و گەشەی زیاتری پێ بدرێت و ئەم ڕووە گەشە جوانەی ئابوری و كۆمەڵایەتی و پێكەوە ژیانیەی كوردستان بەهەموو لایەكی بگەیەنین…
*ئابوریناس

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان