ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

كێشە ئابووری و سیاسییەكانی وڵاتی ڤەنزوێلا …

سەروەت تۆفیق

 

دوای ئەوەی لە كۆتاییەكانی مانگی رابردوو وڵاتێكی تاڕادەیەك گۆشەگیر لە باكوری ئەمریكای باشورەوە، بەهۆی سیاسەتە دژەكانی چەندین ساڵەی بە میرات بەجێماو لەلایەن (هۆگۆ چاڤێز) سەرۆكی كۆچكردووی پێشووتری وڵاتی ڤەنزوێلا بەرامبەر بە ئایدیاو سیاسەتی ئابووری ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاو هاوپەیمانانی دراوسێی ئەو وڵاتەو جیهان، كە ئێستاشی لەگەڵدابێ (نیكۆلاس مادۆرۆ)ی تەمەن (56) ساڵ سەرۆكی جێنشین و هاوفكری (چاڤێز) كە لەدوای ساڵی (2013) دەسەڵاتی لەو وڵاتەدا گرتۆتەدەست درێژە پێدەری هەمان سیاسەتی پێشووترە. واتە دوبارە دژایەتی و دوورە پەرێز وەستانی بەرامبەر بە بەرژەوەندییەكانی ئەمریكاو هاوپەیمانانی هەڵبژاردووە.
رووداوە ناوخۆییەكانی ئەو وڵاتە وایكردووە، كە دوبارە سەرنجی جیهان بەلای خۆیدا رابكێشێت. لەدوای خۆپیشاندانە چەند ملیۆنییەكەی لایەنگرانی ئۆپۆزسیۆن لە شاری (كاراكاس)ی پایتەختی ئەو وڵاتە، دواتر سەركردەی ئۆپۆزسیۆن (خوان گادیۆ) وەك سەرۆكی نوێ خۆی ناساند، هەرچەندە سەرۆكی دەسەڵاتی یاسادان (ئەنجومەنی نیشتمانی)ەو كە زۆرترین كورسیان لە ئەنجومەنەكە هەیە. بەڵام هەر زوو (مادۆرۆ) ئەوەی رەتكردەوە كە دەستلەكاربكێشێتەوە. هەرچەندە وڵاتانی (ئەمریكا، بەڕازیل، ئەرجەنتین، كۆڵۆمبیا، ئیكوادۆر، پاراگوای، پیرۆ، چیلی، كۆستاریكا، گواتیمالا، كەنەدا، بەریتانیا، فەرەنسا) فشارەكانیان بۆسەر (مادۆرۆ) زیاتركردووەو بەڕەسمی نایناسێنن، هەروەها یەكێتی ئەوروپاش ماوەی (۸) رۆژی وەك مۆڵەت دیاریكردبوو بۆ هەڵبژاردنێكی دیموكراسی و ئازاد لەو وڵاتەدا، ئەوكاتە تێپەڕی و ئەوانیش (خوان گادیۆ) وەك سەرۆكی ئەو وڵاتە بەڕەسمی دەناسن. لەلایەكی ترەوە وڵاتانی (رووسیا، چین، ئێران، توركیا، سوریا، كوبا، پۆلیڤیا، مەكسیك) لەگەڵ سەرۆكی ئێستادا (نیكۆلاس مادۆرۆ)ن، بە سەرۆكی شەرعی و دەستووری ئەو وڵاتەی دەناسێنن. واتە جیهان بۆتە دووبەرە، بۆئەوەی مامەڵە لەگەڵ یەكێك لەو دوو سەرۆكەدا بكەن.

_ كێشەی ئابووری ڤەنزوێلا …
ڤەنزوێلا، بەهۆی سیاسەتە ئابوورییە هەڵەكانی (هۆگۆچاڤێز)ی سەرۆكی پێشوو، بۆ رازیكردنی دەنگدەرانی لە ناوەوەی وڵات خەڵكێكی بێشووماری لە كەرتی حكومیدا دامەزراند، لەلایەكی ترەوە بۆ رازیكردنی وڵاتە سۆسیالیستەكانی جیهان یارمەتی و كۆمەكی زۆری پێشكەش دەكردن و هاوردەی ناپێویستی دەستی كاری دەرەوەی دەكرد، بەتایبەت لەو ساڵانەی كە نرخی نەوت لە بازاڕەكانی جیهاندا لە ئاستێكی زۆر بەرزدابوو، هەروەها ئەو سەرۆكە هەستا بەدەست خستنە نێو هەموو كایەكانی ئابووری تا سیستمی ئیشتراكی بە تەواوی رەنگبداتەوە لەو وڵاتەدا. بەڵام ئەم سیاسەتە هەرچەندە ماوەیەكی كورت خۆشبەختی بۆ هاووڵاتیانی هێنا، بەڵام لەرووی لە درێژمەوداوە نەهامەتی لەدوای خۆی بۆ جێهێشتوون، بەتایبەت لەوكاتەی كە نرخی نەوت دابەزینی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیووە، لەبەرئەوەی زیاتر لە (80%) داهاتی ئەو وڵاتە لە ناردنە دەرەوەو بەرهەمهێنانی نەوت دەستی دەكەوێت. لەكاتێكدا بە چوارهەمین وڵاتی بەرهەمهێنانی نەوتی جیهانی دادەنرێت. لەگەڵ ئەوەشدا خاوەنی زۆرترین یەدەگی نەوتە لە جیهاندا، هەروەها خاوەنی دووهەم یەدەگی زێرە لە جیهاندا، هەشتەمین وڵاتە لە یەدەگی غازی سروشتییە لەسەر ئاستی جیهان، خاوەنی سێیەم گەورەترین بەرهەمهێنانی خەڵوزە لەسەر ئاستی جیهان. لەگەڵ ئەوەشدا ئەم وڵاتە لە ئێستادا رێژەی قەرزە دەرەكییەكانی نزیكەی (۱۵۰) ملیار دۆلاری تێپەڕاندووە. رێژەی هاڵاوسان نزیكەی (20%)، رێژەی پاشەكەوتی ئابووری (18%) دەبێت، رێژەی هەژاری لەو وڵاتەدا بەپێی راپۆرتی بانكی نێودەوڵەتی (70%) زیاتری هاووڵاتیانی ئەو وڵاتە لەژێر هێڵی هەژارییەوەن. بە جۆرێك هەر دە كەسێك پێنجیان بە برسێتی دەخەوێت، هەروەها دراوی نیشتمانی ڤەنزوێلا (بۆلیڤەر) لە ساڵی (۲۰۱۷) بەهاكەی لە (141%) دابەزی، لە ساڵی (۲۰۱۸) دەسەڵاتی جێبەجێكردن پەنای بۆ دەركردنی پارەی نوێ برد، كە توانی پێنج سفر لە سفرەكانی پارەكەی لاببات، بەڵام كاریگەرییەكی ئەوتۆی نەكرد لەوەی بەهای دراوەكەیان بهێننەوە جێگەی شیاوی خۆی.سەرباری ئەوانە وەزارەتی گەنجینەی ئەریكا گەمارۆی خستەسەر هەناردەكردنی نەوتی ئەو وڵاتە، دەستی گرتووە بەسەر نزیكەی (7) ملیار دۆلاردا كەنایەوێت (مادۆرۆ) خەرجی بكات. هەروەك چۆن بەریتانیا دەستی گرتووە بەسەر بڕێكی زۆری زێڕی ئەو وڵاتە تا (گادیۆ) بتوانێت مامەڵەی پێوە بكات. واتە ئەم هۆكارە وایانكردووە، كە هاووڵاتیان ناڕەزاییان هەبێ بەرامبەر سیاسەتی ئابووری و سیاسی و حكومدارێتی لەو وڵاتەدا، كە ئێستا لە رووخان نزیكبۆتەوە.

_ هۆكارە سیاسییەكانی ڤەنزوێلا …
جیالەوەی كە ئۆپۆزسیۆن و بەشی زۆرینەی هاوڵاتیانی ئەو وڵاتە لەگەڵ ئەوەدا نین دوبارە (مادۆرۆ) سەرۆكایەتی خولێكی (6)ساڵەی ئەو وڵاتە بكاتەوە، لەلایەكی ترەوە زۆرینەی كورسییەكانی دەسەڵاتی یاسادانان (ئەنجومەنی نیشتمانی) بەدەستەوەیەو لە هەل دەگەڕێت، تابتوانێت بەشێوەیەك لە شێوەكان دەسەڵات بگرێتە دەست، بەڵام فاكتەرە دەرەكییەكان بەتایبەت فشارەكانی ئەمریكا بۆ سەر ئەو وڵاتە لەدوای ساڵی (1999) ئامادەگی هەبووە، بەتایبەت كە پارتێكی سۆسیالیستی لەو وڵاتەدا لە دەسەڵاتەدا، چونكە (مادۆرۆ) بە دۆستێكی نزیكی رووسیاو ئێران و وڵاتانی نەیاری سیاسەتی ئەمریكا هەژمار دەكرێت. ئەوە جیالەوەی ئەمریكا دەیەوێت دیوی پشتەوەی هەمیشەی دۆستەكانی بن، ئارامی و ئاسایشی هەمیشەیی هەبێت. چونكە نایەوێت كوبایەكی تری سەردەمی جەنگ سارد لەناوچەی هەردوو ئەمریكای باكورو باشور دروست ببێتەوە، هەروەها وەك بەشێك لە چاودێرانی سیاسی پێیانوایە كە ئەمریكا ئەم رووداوانە بۆ پەردەپۆشكردنی كێشە ناوخۆییەكان دروست دەكات، تا میدیاو رای گشتی سەرنجیان لەسەر بابەتە ناوخۆییەكان كەمببێتەوە، بەتایبەت كە مەیلی (ترامپ) بۆ دوبارە خۆكاندیدكردنەوەی هەیە، یان نەخێر بۆ ئەوەیە كە ئەو دەستلەكاركێشاەوەی بەرپرسە باڵایانەی ئەو وڵاتە گرنگی زۆری پێ نەدرێت. یاخود ئەو دەنگنەدانەی كۆنگرێس لەسەر تێچووی دیواری نێوان ئەمریكاو مەكسیك كە نزیكەی (5.700) ملیارو حەوت سەد ملیۆن دۆلار تێچوویەتی، یان نەخێر دەیەوێت بە جیهان بڵێ ئەوە سیاسەتی دەرەوەی منە، كە دەتوانم بە جەنگە ئابوورییەكان وڵاتانی دژ بهێنمە لێواری رووخان، سەرباری ئەمانەش دەوترێت بۆ شاردنەوەی شكستەكانی ئەمریكایە هەر لە رووداو جەنگەكانی عێراق و ئەفغانستان و سوریاو هەرێمی (قرم) لە ئۆكرانیاو بگرە ئەو رۆڵ و كاریگەرییە لاوازەی كە لە بەهاری عەرەبی هەیبووە، تا دواترینیان كە وەك دەردەكەوێ بەشێك لە وڵاتانی ئەوروپا لەگەڵ دانوساندنن لەگەڵ ئێران نەك گەمارۆی تازەو جەنگ. لەلایەكی ترەوە وەك روونە ئەمریكا هەمیشە بانگەشەی دیموكراسی دەكات، بۆیە زەحمەتە پشتوانی وڵاتێكی دیكتاتۆرییەت بكات. یان وڵاتێك بكات هەمیشە لەپرسە دژەكانی ئەمریكا بێت، دۆستایەتی نەیارەكانی بكاو بگرە بەجۆرێك لە جۆرەكان هاوكارو پشتیوانیان بێت. جیالەوەش لەوانەیە ئەمریكا بیەوێت دوا دیمەنی دیوارێكی تری بەرلینی سیستمی سۆسیالیستی ببینێت. تا هەیمەنەی تەواوەتی بەسەر ئەمریكای باشوریشدا بكات .

_ دەستوەردانی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە بارودۆخی نێوخۆی ڤەنزوێلا …
وەك شارەزایانی یاسای نێودەڵەتی دەڵێن: “ڕۆژ بە ڕۆژ بابەتە ناوخۆییەكان، بۆ مەمەڵەكردنیان لەگەڵ یاسای ناوخۆیی رووبەری بەرتەسك دەبێتەوە، چونكە هەر بابەتێكی ناوخۆیی كە ئاسایشی و ئاشتی نێودەوڵەتی بخاتە مەترسسیەوە، گەر بابەتەكەش پەیوەندیداربێت بە ناوخۆیی وڵاتێكەیشەوە، مادام هەڕەشەو مەترسییە لەسەر ئاستی جیهان دروست دەكات. ئەوا پێویست دەكات لە چوارچێوەی بابەت و یاساكانی نێودەوڵەتییەوە تەماشایی بابەتە بكرێت”. بۆیە سیستمی سیاسەتی نێودەڵەتی لە ئێستادا بەجۆرێك لە جۆرەكان دەیەوێ سیستمە دیكتاتۆریەت و تۆتالیتارییەكان ئەوەندەی بتوانی وردە وردە بنەبڕیان بكات. تا جیهان ئاشتی و ئارامی بەخۆیەوە ببینێت. واتە هەر هەوڵێك هاتەپێش لە دەست نەدەرێت. واتە دەكرێ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەتایبەت ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی بەپێی مادەكانی شەش و حەوت دەستوەردان بكات، لەسەر سیستمی حكومداریەتی ئەو دەوڵەتانەی كە پێشێلكاری بەرامبەر بە مافەكانی مرۆڤ و ئازادی و یەكسانی دەكەن، واتە بەجدی بێتە سەرخەت تا پلانەكانی تاكڕەوێتی و لە هیچ وڵاتێكدا نەیەتەدی، راستە گەر بوترێت جیاكاری لەنێوان دەوڵەتەتاندا هەیە، بەڵام ئەمە لەئێستادا پڕنسیپە بۆ كاركردن و زەنگێكیشە بۆ دەوڵەتان تا خۆیان بگونجێنن لەگەڵ سیستمی دیموكراسی و پێكەوە ژیانی نەتەوەكان و رێزگرتن لە مافەكانی مرۆڤ، ئەمەش لە راپۆرتی رێكخراوە نێودەوڵەتییەكاندا كە پێشكەشی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەكرێت دەنگدانەوەو رەنگدانەوەی خۆی لەسەر سیاسەتی وڵاتان دروست دەكات. واتە حساباتی تایبەتی بۆ دەكرێت.
لە لایەكی ترەوە وڵاتی ڤەنزوێلا، لەبەرئەوەی یەكێكە لە وڵاتە سەرەكییەكانی بەرهەمهێنانی نەوت، لەو وڵاتانەیە كە لە ساڵی (1960) (رێكخراوی ئۆپێك)ی بەرهەمهێنانی نەوت، لەسەر پێشنیاری عێراق دروستی دەكەن. خاوەنی (21%) یەدەگی نەوتی جیهانە. بۆیە ئەمانە فاكتری بەهێزن، تا هەر كێشەیەك لەو وڵاتە دروست ببێت، ببێتە هۆكاری ئەوەی كە ئارامی و ئاشتی جیهان لەرووی ئابووری و سیاسیەوە تێكبچێت، جیالەوەی كە ژمارەی كۆچ لەو وڵاتە بۆ دەرەوەی سنورەكانی دوو ملیۆن هاووڵاتی تێپەڕاندووە. بۆیە وەك دەبینین و دەبیستین هەموو جیهان بە رووداوەكانی ڤەنزوێلاوە سەرقاڵە، هەر ئەم هۆكارانە وادەكەن كە كێشەكە لە بابەتێكی نێوخۆییەوە ببێتە بابەتێكی نێودەوڵەتی و بە یاساكانی نێودەوڵەتی مامەڵەی لەگەڵدا بكەن، گەر بە زووترین كات چارەسەر نەكرێت.

• ڤەنزوێلا :

_ ڤەنزوێلا دەكەوێتە باكوری ئەمەریكای باشورەوە.
_ چواردەوری بە هەریەكە لە وڵاتانی (بەڕزیل، كۆڵۆمبیا، غویانە، زەریای ئەتڵەسی باكور) دەورە دراوە.
_ شاری (كاراكاس) پایتەختی ئەو وڵاتەیە .
_ ژمارەی دانیشتوانەكەی بەپێی ئاماری ساڵی (2002) نزیكەی (25) ملیۆن كەسن.
_ زمانی رەسمی ئیسپانییە .
_ لەرووی ئایینەوە (96%) پەیڕەوی ئاینی مەسیحی (كاسۆلیك)ی دەكەن.
_ دراوی نیشتمانی (بۆلیڤەر)ە.
_ ئەندامی رێكخراوی (ئۆپێك)ی بەرهەمهێنانی نەوتی جیهانییە.

وتار

یاسای وەبەرهێنان لە نێوان گرنگیدان بە وەبەرهێنی خۆماڵی و بیانیدا

پارێزەر: لوقمان مصطفی صالح

نکووڵی لەوە ناکرێت هەرێمی کوردستان گەشەسەندنێکی ئابووری بەر چاوی بەخۆیەوە بینیوە،بە تایبەت لە پاش ڕوخانی ڕژێمی بەعس لە ساڵی ٢٠٠٣ ەوە.هەرچەندە لەگەڵ دەست درێژی داعش بۆ سەرهەرێم و بوونی کێشەی سیاسی نێوخۆیی ولەلایەک و لەگەڵ عێراق لەلایەکیتر،کە لە ئەنجامدا قەیرانی دارایی بەرۆکی گرتین و کاری وەبەرهێنان بەرزی و نزمی بەخۆیەوەبینی.بەڵام هێشتا هەر لەکاتی بوونی ڕژێمی بەعس باشترە.هەرلەم ڕوانگەیەوە حکومەتی هەرێمی کوردستان سودی لەو کرانەوە گەورەیە وەرگرتووە لە پەیوەند یەکانی لەگەڵ کۆمەڵگای نێونەتەوەیی و ئەو مەودا بەرفراوانە لە چالاکی ئابوری، کە بۆ خۆی ڕۆڵێکی گرنگی هەبووە لە ڕاکێشانی وەبەرهێنەرانی بیانی و کۆمپانیا نێونەتەوەییەکان و کۆمپانیاکانی کەرتی گشتی و تایبەت بەرەو کوردستان. بەڵام لە بەرامبەردا وەبەرهێنانی خۆماڵی لە چاو وەبەرهێنی بیانی کەمتر گرنگی پێدراوە و بەڵکوپشتگوێ خراوە.! کە لە درێژەی بابەتەکەماندا باسی لێوەدەکەین.

بۆ ئاسانترکردنی ئەم گەشەسەندنە زیاتر بەڕووی وەبەرهێنانی بیانیدا، حکومەتی هەرێمی کوردستان هەستاوە بە تێپەڕاندنی چەند یاسایەک، لە نێوانیاندا یاسای وەبەرهێنان لە هەرێمی کوردستان و یاسای نەوت و گاز، کە ئەمەش رێگا بۆ کەرتی تایبەت خۆش دەکات تا ببێتە بزوێنەری ئابووری بازاڕی ئازاد.

پەرلەمانی کوردستان لە ساڵی 2006 دا هەستا بە دەرکردنی یاسایەک کە ڕێگا بۆ وەبەرهێنەرانی بیانی لە هەرێمی کوردستان خۆش دەکات. یاساکە تەنانەت ڕێگا بە کەسی بیانی دەدات ببێت بە خاوەن موڵک، ماوەی 10 ساڵ بەبێ باج کاربکات، وە بە شێوەیەکی ئاسان کار بە دەستمایەو قانزانجەکانەوە بکات کە لە پرۆژەکان دەستی دەکەوێت.

وەبەرهێنەری بیانی مافی ئەوەی هەیە کە بە پێ ی ویستی خۆی شەریکی هەبێت یان نا. کەسی وەبەرهێنەری بیانی مافی ئەوەی هەیە کە کرێکاری بیانی بهێنێت و کرێکارەکانیش مافی ئەوەیان هەیە کە ئەو پارەیەی دەستیاندەکەوێت هەواڵەی ووڵاتەکانی خۆیانی بکەن. وەبەرهێنەری عێراقی و بیانی مافی ئەوەیان هەیە کە سودەکانیان هەواڵەی ووڵاتانی خۆیان یان ووڵاتانی دیکە بکەن.

بڕگەی کارئاسانیەکان لە یاسای وەبەرهێنان لە هەرێمی کوردستان

لە پاش دەرچوونی یاساکە لە پەرلەمانەوە، حکومەت هەستا بە دامەزراندنی دەستەی وەبەرهێنان بە مەبەستی بەڕێوەبردن و گەشەپێدانی وەبەرهێنان.

ئەم یاسایە بە بەراورد بە یاسای ووڵاتەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کارئاسانیەکی زۆر بە وەبەرهێنەرانی بیانی پێشکەشدەکات، هەندێک لە تایبەتمەندیەکان بریتین لە:-

  • ڕەفتار لەگەڵ وەبەرهێن و سەرمایەی بیانی وەک وەبەرهێن و سەرمایەی نیشتمانی دەکرێت (مادەی سێیەم).
  • وەبەرهێنی بیانی بۆی هەیە هەموو سەرمایەی ئەو پرۆژەیەی بەناوەوە بێت کە لە کوردستان دایدەمەزرێنێت (مادەی سێیەم).
  • حکومەت بەبێ بەرامبەر، یان بەرامبەر پارەیەکی کەم زەوی بۆ پرۆژەی وەبەرهێنان فەراهە دەکات کە بەپێ ی رێنماییەکان بێت (مادەی چوارەم).
  • وەبەرهێنەر بۆی هەیە سوود و قازانجی سەرمایەکەی بۆ دەرەوە بنێرێت (مادەی حەوتەم).
  • وەبەرهێنەری بیانی و نیشتمانی بۆیان هەیە بە شێوەیەکی یەکسان ببنە خاوەن زەوی یان زەوی بەمەبەستی پرۆژەی وەبەرهێنان بکڕن(مادەی چوارەم).
  • وەبەرهێنەر بۆ ماوەی 10 ساڵ لە باج و ڕەسمە ناگومرگیەکان دەبوردرێت لە رۆژی دەستپێکردنی پێشکەشکردنی خزمەتگوزاریەکان، یان بەرهەمهێنان. کەرەستەکانی پێویست بۆ پرۆژەکە لە ڕەسم و باجەکان دەبوردرێن (مادەی پێنجەم ).

دەبینین لە یاساکەدا گرنگیەکی زۆر دراوە بە وەبەرهێنانی بیانی کەله‌ئێستادا ژماره‌یه‌كی زۆر كۆمپانیای بیانی له‌هه‌رێمی كوردستان كارده‌كه‌ن و له‌به‌رامبه‌ریشدا رێژه‌یه‌كی به‌رچاو كۆمپانیای خۆماڵی بوونیان هه‌یه‌و ئه‌وانیش كارده‌كه‌ن، به‌شێك له‌ ئابوریناسان پێیان وایه‌ كه‌ بوونی كۆمپانیای بیانی له‌هه‌رێم كاریگه‌ری ئه‌رێنی بۆسه‌ر ئابوری هه‌رێم هه‌یه‌، به‌ڵام به‌شێكی تر پێیان وایه‌ به‌پێچه‌وانه‌وه‌ كاریگه‌ری نه‌رێنی بۆسه‌ر ئابوری هه‌رێم ده‌بێت له‌رووی ده‌سته‌به‌رنه‌كردنی ده‌ستی كاری ناوخۆو هێنانی ته‌كنه‌لۆجیای پێشكه‌وتوو له‌لایه‌ن ئه‌و كۆمپانیا بیانییانه‌وه‌. وەک پێویست گرنگی بە وەبەرهێنانی خۆماڵی نەدراوە،کەهەردووک وەک یەک گرنگیان بۆ بوژانەوەی ئابووری هەرێم بە گرنگ و پێویست دادەنرێن.

بۆ زیاتر بەرەوپێشچوونی بەهێزکردنی ئابووری ووڵات گرنگیدانە بە ڕاگرتنی باڵانسی  هەردوو وەبەرهێنەکە واتە بیانی و خۆماڵی، بەڕەچاوکردنی پردی متمانە بەتایبەت بەرانبەر بە وەبەرهێنی خۆماڵی،بۆ ئەوەی بەبێ ترس سەرمایەکەیان بەگەر بخەن،یاخود پارە کەڵەکە بوەکانیان نەنێرنە دەرەوەی ووڵات بەڵکو بە پێچەوانەوە بتوانن لە نێو خۆی ووڵات وەگەڕیخەن وسودو قازانجەکەی بۆ گەشەسەندن و بوژاندنەوەی ئابووری ووڵات بەکار بهێنن،نمونەی زۆریشمان هەیە کە وەبەرهێنی خۆماڵی کاری زۆرباش و خزمەتێکی بەرچاوی نیشتیمانیان کردووە،کەهەم سوودوقازانجی بەرچاویان کردووە هەم بەرەو پێشچوونی بەرچاوو دیارە لە ئاوەدانکردنەوەی سەرخانی ئابووری ووڵات بە جوانی دەبینرێت.

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ئەگەر ڕێکنەکەوین چی بکەین؟

مەجید ساڵح

1
گومان لەوەدا نییە لەم هەلومەرجەدا چارەنووسی یەکێتی و پارتی هەر ڕێکەوتنە، سازشێک لەم یان ئەو هیچ لەمەسەلەکە ناگۆڕێ، چونکە بەدیلی ڕێکنەکەوتنیان یان دوو ئیدارەییە، یاخود هەڵگیرسانەوەی شەڕی ناوخۆیە.

پێم وا نییە ئاوەزای سیاسی و بەرژەوەندییە ئابوریی و سیاسییەکانی زۆرێک لەسەرکردە و بنەماڵەکانیان ڕێگەیان پێ بدات یەکێک لەو دوو بژاردەیە هەڵبژێرن. جگەلەوە هەلومەرجی ناوچەکە و بەرژەوەندی وڵاتان دەرودراوسێ لە ئێستادا لە گەڵ هەڵگیرسانەوەی شەڕێکی دیکەدا ناگونجێ..بۆیە ئەگەری ڕێکەوتن لە نێوان پارتی و یەکێتی زۆرترە یان ڕێکنەکەوتن.

2
یەکێک لە دەردە دێرینەکانی کورد ئەوەیە کە دایم (دوودڵن پیسن لە گەڵ یەک شێت و شەیدای عانە)ن، ڕۆشنبیرەکانی سەرەتای سەدەی بیستەم هەموویان ڕایان لە گەڵ ئەو بۆچوونەی فایەق بێکەس بووە، بۆیە لە شیعر و نووسینەکانیاندا هەوڵیان داوە ئەو کرمی دوو دڵی و پیسی و ناکۆکییە لە ناو کۆمەڵگای کوردی دەربهێنن بۆ ئەوەی پێکەوە داری ئازادی ئاو بدەن.

ئەوان خۆیان پشتیان لە عانە کرد و بەڕووتی و ڕەجاڵی ژیان تەنها بۆ ئەوەی قسەیەکیان هەبێ لە ناو کۆمەڵگادا کاریگەر بێ. بەداخەوە لەم سەردەمەدا هەندێ لە ڕۆشنبیران بە نووسین و قسەکانیان کۆمەڵگای کوردی کرمەژەن دەکەن و دوودڵی و ناکۆکی دروست دەکەن. زۆرێک لەوانە لەکاتی ڕێکەوتنی گۆڕان و یەکێتیدا هیچیان نەوت و کاتێکیش یەکێتی عیبرەتی وەرنەگرت و ڕێکەوتنەکەی جێبەجێ نەکرد، نوزەیان لێوە نەهات.. کەچی ئێستا زمانیان پژاوە و دژی ڕێکەوتنی گۆڕان و پارتین، کە لەدژی هیچ لایەنێک نییە و بەنهینی نەکراوە و خاڵەکانی هەمووی لە بەرژەوەندی خەڵکدایە.
ڕۆشنبیری ڕاستەقینە بەدوای خاڵە هاوبەشەکاندا دەگەڕێ و خاڵەناکۆکەکان دەستنیشان دەکات و چارەسەریان بۆ دەدۆزێتەوە.. نەک زەقکردنەوەیان ..
3
کێشەیەکی دیکەی کۆمەڵگای کوردی ئەوەیە پارتی و یەکێتی عیبرەت لەمێژوو وەرناگرن و تا ئێستاش خۆیان بە حزبی قائید و پێشڕەو دەزانن. ئەم بیرکردنەوەیە بە تایبەتی پارتی زۆر زەقە، پارتی پێی وایە دەتوانێ لە دهۆکەوە ئیدارەی سەرەتاسەری کوردستان بکات. درێژەدان بەم بیرکردنەوەیە وای کردوە هیچ کات سەقامگیری لە کوردستاندا دروست نەبێ. پارتی دەبێ بزانێ لە ئێستادا کۆمەڵگای کوردستان دەیان ڕەوت و بیرکردنەوەی جیاجیای تێدایە و بەشی زۆریشیان ناکوکی قووڵیان لە گەڵ عەقڵییەتی ئەواندا هەیە، ئەمەش وای کردوە بەگومانەوە تەماشای هەر رێکەوتنێک لە گەڵ ئەوپارتەدا بکرێ.. ئەگەر پارتی بەڕاستیەتی دەیەوێت کوردستانێکی بەهێز و سەقامگیرمان هەبێ، پێوسیتە لەوە تێبگات بەتەنها کوردستانی بۆبەڕێوە نابرێ.. دەبێ لەگەڵ (گۆڕان)دا بەڵێنەکانی بباتە سەر و خاڵەکانی ڕێکەوتننامەکەیان جێبەجێ بکات، لەوەش گرنگتر دەبێ سازش بۆ (یەکێتی)یش بکات و لە پێناوی پوست و پلە و پایەی بۆ ئەم و ئەو، قەزیە گەورەکە کە کوردستانە نەدا بەفەتارەتدا..
بەدیلی ڕێکنەکەوتن چییە؟ مەرج نییە شەڕ بێ، بەڵام لەشەڕ خراپتر هێشتنەوەی دۆخەکەیە وەک خۆی. ئەزموونی چەندین ساڵەی کوردستان پێمان دەڵێ ڕێکەوتن لەگەڵ یەکتری لانی کەم خوێنی تێدا ناڕژێت و جۆرێک لە سەقامگیری کۆمەڵایەتی دروست دەکات.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

چیتر دوای باغۆز؟

یاسین تەها

دوا هەواڵەكانی سوریا باس لەوە دەكەن كۆتا بنكەی دەسەڵاتی داعش لە شارەدێی “باغۆز” رادەستی هاوپەیمانان و هێزەكانی “سوریای دیموكرات” كراوە، بەم پێیەش كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەگەڵ وادەی ئاهەنگی راگەیاندنی كۆتایی دەسەڵاتەكەی داعشدا لەچاوەڕوانیدایە.

جیاواز لەم چاوەڕوانییەش كە زیاتر دەسكەوتێكی تڕەمپییە، وێنەكە لە پشت پەردە جۆرێكیترەو دەزگای هەواڵگری سەربازیی ئیسرائیل كە بە “ئەمان” ناسراوە دەڵێت: داعش نەك تێك نەشكاوە، بەڵكە ئێستا گەڕاوەتەوە بۆ سروشتی بنەڕەتیی خۆی كە كاركردنە وەك گروپێكی شاراوەی تۆقێنەری خوێناوی. زۆر سەرچاوەیتریش ناوی ئەم قۆناغەیان ناوە “گورگە تاكەكان” كە ئاماژەیە بۆ قۆناغی پاش دەوڵەت.

سەرچاوە ئیسرائیلییەكان باسیان لەوە كردووە داعش لەجیهاندا 150_200 هەزار چالاك و كادری جۆراوجۆری هەیە، لەپاش كۆنترۆڵكردنی بنكەو بارەگاكانیشی لە عێراق و سوریا، ئێستا ناوچەی بیابانی نێوان هەردوو وڵات بەكاردەهێنێت، ئەم ناوچەیەش “بادیەی شام” لە دەرەوەی كۆنتڕۆڵی رژێمی سوریادایەو زیاتر لە نیمچە دوورگەی “سەینا”ی میسر دەچێت كە لەسەردەمی موبارەكیشدا هەر نەتوانرا كۆنتڕۆڵ بكرێت و بووەتە كەلەكەیەكی بریندارو فشەڵی میسر.

ئیدارەی ئۆباما 30 ساڵی دانابوو بۆ شەڕی داعش، ئەوروپییەكان دانیان بەوەدا نابوو كە پێنج هەزار هەڵگری ڕەگەزنامەی وڵاتەكانیان بەرەو عێراق و سوریا هاتوون، بەڵام ئێستا جگە لە 800 دیلی لای قەسەدو كۆمەڵێك بارهەڵگری سەر داپۆشراو كە چەكدارانی داعشی تێدایە، ئاسەواری ئەو هەموو چەكدارە جیهادییە ناڕوونە كە وەگ موگناتیس لەهەموو لایەكی دنیاوە ڕوویان دەكردە “أرچ التمكین”.

داعش لەسوریا بەفەڕمی بەرەو شكان دەچێت، كەچی چەند رۆژێكە لە عێراق چالاكی نەوعی جۆراوجۆری هەیە لەپێناو ئەوەی بڵێت ئەوەتا ماوم، بۆ گەیاندنی ئەم پەیامەش كۆتا شت شەش لەو هاوڵاتییە سڤیلانەی ئەنباری كوشت كە بۆ كۆكردنەوەی گژوگیای بەهارە ڕوویان كردبووە بیابانی نخێب. راپۆرتە ئەمنییەكان باس لەوە دەكەن لە زنجیرە بەرزاییەكانی “مەكحول” لە نێوان كەركوك و سەلاحەدین شەوان كۆنترۆڵ لەدەستی هێزە ئەمنییە عێراقییەكان وەردەگرن و ئەمانەش ئاماژەی خراپن.

خروقاتەكانی داعش ئەمنی و كتوپڕو پارتیزانین، بەڵام زۆرێك لەشارەزایان پێیانوایە ڕەهەندو ڕەگ و ڕیشەیان دەگەڕێتەوە بۆ باڵا دەستیی “ئابوری شەڕ”. لەسایەی ئەم ئابوورییەدا كە لەپاش 2014 لەعێراقدا سەریهەڵداوە چ داعش و چ ئەو گروپ و میلیشیا چەكدارە شیعەو سوننانەی شەڕی ئەم رێكخراوە دەكەن داهاتیان كەوتووەتە سەر تاڵانكاریی، كوشتن، قاچاخچێتی نەوت، ڕفاندنی خەڵك و سەرانە وەرگرتن، ئەم دۆخەش لەسایەی دەوڵەتێكی ناوەندیی لاوازدا دەگوزەرێت كە بەتەواوی لەناو بەغدای پایتەختیشدا باڵادەست نییە.

داعشەكان لەسوریاو لە باغۆز كۆتاییان دێت، بەڵام وەك تارمایی و لانكەیەك بۆ توندڕەوی ماون و درێژەیان دەبێت، ئەگەر جارانیش جیهادییەكان بۆ گێڕانەوەی خەلافەتی عوسمانی “مناری ونبووەكە” گیانفیداییان كردبێت، ئەوە دوور نییە لە داهاتوودا لەئەدەبیاتی جیهادیدا ئەبوبەكری بەغدادی ببێتە سوڵتان عەبدولحەمیدو شاری ڕەققەو دەیرلزۆریش بەئاستانەكەی جاران “ئیسلامبوڵ”.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
کام لەم وەزارەتانەی کابینەی ٨ لە ئاست خزمەتکردن بە هاولاتیان جێدەستی دیار بووە؟

کوردستان