ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

ئیدریس بارزانی، ئەندازیاری بەرەی كوردستانی و سەردەستەی جەنەڕاڵەكانی جەنگ

خەڵك- ئەحمەد عەبدوڵڵا

32ساڵ پێش ئێستا و لەبەرەبەیانێكی تەمومژاویدا، هەواڵی كۆچی دوای ئیدریس بارزانی، كوڕی مەلا مستەفا بارزانی و باوكی نێچیرڤان بارزانی هەموو ماڵ و شار و شارۆچكە و رۆژنامەكانی ئێرانی داگیركرد و دەنگدانەوەیەكی زۆری لێكەوتەوە، چونكە ئەو كاتە ئیدریس بارزانی وەك ئەندازیاری ئاشتی و یەكخەری هێزە چەكدارەكانی كورد و پێكهێنەری بەرەی كوردستانی تەماشا دەكرا.

ئیدریس بارزانی لە ساڵی 1944 لە ناوچەی بارزان لەدایكبووە، لەكاتێكدا باوكی سەرقاڵی ڕاپەڕینێكی چەكداری بووە دژ بە حكومەتی ئەو كاتەی عێراق و دوای ساڵێك چوونە ئێران و باوكی كراوەتە”جەنەڕاڵ”ی سوپاكەی كۆماری كوردستان.

ئیدریس بارزانی لە ئەركێكی سەربازیدا

ئیدریس بارزانی لە تەمەنی 22 ساڵیدا سەرپەرشتی “داستانی هندرێن”ی كردووە دژ بە حكومەتی عێراق و وەك پێشمەرگەكانی بەشدار لەو شەڕەدا گێڕاویانەتەوە، فەرماندەیەكی لێهاتوو و خاكی بووە و دوای دامركانەوەی شۆڕشی ئەیلولیش یەكێك بووە لە سەركردە دیارەكانی”قیادەی موەقەتە” و دووبارە نوێكردنەوەی پارتی.

بەپێی گێڕانەوەی سەرچاوەكانی مێژوو، دەستپێكردنەوەی شۆڕشی چەكداری بۆ پارتی لە ناوەڕاستی حەفتاكانی سەدەی رابردوودا زیاتر لە مەحاڵەوە نزیكبوو، چونكە لەلایەك بەهۆی رێككەوتنی جەزائیرەوە”6ی ئاداری 1975 ئیمزاكراوە” ئێران هاوكاری شۆڕشی كوردی راگرت و لەلایەكی دیكەوە، عێراق بەهێزێكی زۆرەوە سنورەكانی كۆنترۆڵكردەوە و سنوری چالاكی چەكداری تا سنوری نەبوون تەسكببووەوە، بەڵام ئیدریس بارزانی و چەند سەركردەیەكی دیكی پارتی توانیان جارێكی دیكە دەست بە خەباتی چەكداری بكەنەوە، هاوشانی نیمچەبەرەی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان.

ئیدریس بارزانی، كە بەلای رەخنەگرانی پارتییەوە زیاتر سەركردەیەكی تاكتیكی بووە و رێككەوتن و كاتی بۆ بەرژەوەندی حزبەكەی بەكارهێناوە و یەكێك بووە لەوانەی رۆڵی هەبووە لە شەڕی ناوخۆی هێزەكانی كورددا، بەتایبەتی لە نێوان بەرەكانی”جود” و “جەوقەت” دا، هاوكات خاوەنی دیپلۆماسیەتێكی بەهێز بووە و توانیویەتی بە دەستپێشخەریەك لە نێوەڕاستی هەشتاكاندا، زۆربەی هێزە چەكدارەكانی كورد لە چوارچێوەی”بەرەی كوردستانی”یدا یەكبخات، بەتایبەتی ئەو كاتە پرسی راگرتنی جەنگی عێراق-ئێران و دووبارەبوونەوەی سیناریۆی نسكۆی 1975 باوبوو، بۆیە ئیدریس بارزانی دركی بەو مەترسیانە كرد و لە دەستپێشخەریەكدا بناغەی دروستكردنی بەرەیەكی فراوانی هێزەكانی كوردی گەڵاڵە كرد.

ئیدریس بارزانی لەگەڵ ژمارەیەك پێشمەرگەدا

لەرۆژانی 7 و 8ی كانوونی دووەمی 1986 دا، رێككەوتنی بەرەی كوردستانی لە نێوان ئیدریس بارزانی و جەلال تاڵەبانیدا لە تاران بە نێوەندگیری هاشمی ڕەفسنجانی، سەرۆكی پەرلەمانی ئێران لەو كاتەدا ئیمزاكرا و بووە بەردی بناغەی بەرەی كوردستانی كە دواتر لە مانگی تشیرینی یەكەمی ئەو ساڵەدا هەموو حزبەكانی تریش بەشداریان تێدا كرد”جگە لە بزوتنەوەی ئیسلامی”. رێككەوتنەكەش لەكاتێكدابوو، كە پارتی هاوپەیمانی نزیكی ئێران بوو و یەكێتیش بەهۆی شكستی گفتوگۆكانی”1983-1984″ هیچ ئومێدێكیان بە رێككەوتن لەگەڵ بەغداد نەمابوو، بۆیە ئێران دەرفەتەكەی قۆستەوە و هاوكاربوو بۆ دروستكردنی سەنگەرێكی بەهێز لە ناوچەكانی باكوری عێراقدا دژ بە سوپاكەی سەدام.

ئیدریس بارزانی ساڵێك و 24 رۆژ دوای رێككەوتنی بەرەی كوردستانی لە شارۆچكەی سلیڤانای سەر بە پارێزگای ورمێ كۆچی دوای كرد، بەڵام بەرەی كوردستانی بۆ مێژووی كورد مایەوە .

راپۆرت

(خەڵك) وردەكاری جووڵەی هێزەكانی پێشمەرگەی كوردستان بەرەو سنوورەكانی ئێران بڵاودەكاتەوە

خەڵك-بەشی هەواڵ
هاوكات لەگەڵ زۆرتربوونی گرژییەكانی نێوان ئەمریكا و ئێران و مۆڵدانێكی هێزێكی زۆری سوپای پاسداران بە چەكوچۆڵی قورسەوە لە سنوورەكانی هەرێمی كوردستان، هێزی پێشمەرگەی كوردستان دەست بەجووڵە دەكات بەرەو سنوورەكانی ئێران.

بەپێی زانیارییەكانی گەیشتوو بە (خەڵك) لەسەرچاوە هەرێمییەكانەوە، هێزێكی پێشمەرگەی كوردستان ئەوانەی سەر بە یەكێتی نیشتمانی كوردستانن، بە چەكی قوورسەوە بەرەو سنوورەكانی ئێران لە ناوچەكانی پشدەر و ڕانیە و قەڵادزێ  جووڵەیان پێكراوە.

هاوكات لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا هێزێكی زۆری سوپای پاسداران بە چەكی قوورسەوە لە سنوورەكانی هەرێمی كوردستان لە ناوچەكانی شنۆ، پیرانشار، سەردەشت، مەریوان و سەرپێڵی زەهاو جێگیربوون و خەریكی خۆڕێكخستنەوە و نوێكردنەوەی پایەگا كۆنەكانن بەتایبەت لە ناوچەی جاسووسانی سەردەشت هاوسنوور لەگەڵ ناوچەكانی پشدەر و شاڕباژێڕ لە هەرێمی كوردستان.

سەرچاوەیەكی لەشكری كە نەیویست ناوی بڵاوبكرێتەوە بۆ (خەڵك)ی ڕوونكردەوە ئەو جموجۆڵە لەشكرییانە پەیوەندییان بە زۆرتربوونی گرژییەكانی نێوان ئەمریكا و ئێرانەوە هەیە، بەتایبەت ئێران ئامادەكاری لەشكری خۆی دەكات بۆ پاراستنی سنوورەكانی و ڕێگری لە دەربازی هێزی چەكداری حیزبە ئۆپۆزسیۆنە كوردییەكان كە هێزی چەكداریان لەسەر سنوورەكان هەیە.

هەروەها سەرچاوەكە، ڕوونیشیكردەوە، جووڵەی هێزەكانی پێشمەرگەش لە چوارچێوەی ئامادەكاری پێشوەختە بۆ هەر پێشهاتێك بەتایبەت كە لە هەندێك ناوچە هێزی ئۆپۆزسیۆنی كوردی ئێران لە نێو خاكی هەرێمدا هەن و لەگەڵ دروستبوونی گرژیی یان تێكچوونی ڕەوشی نێوخۆی ئێران ڕەنگە دەربازی نێو ڕۆژهەڵاتی كوردستان ببن و لەم حاڵەشدا ئەگەری تێكەهەڵچوونی لەشكری و تێكچوونی ڕەوشی ئاسایشی ناوچە سنوورییەكانی هەرێم هەیە.

لەبارەی جووڵەكردن بە هێزەكانی پێشمەرگەی كوردستان، قارەمان شێخ كەمال جێگری سەرۆك ئەركانی هێزەكانی پێشمەرگەی هەرێمی كوردستان لە لێدوانێكدا بۆ (خەڵك) جووڵەكردنی بە هێزەكانی پێشمەرگە بەرەو دەڤەری ڕاپەڕین پشتڕاستكردەوە و ئاشكرایكرد “ئەوە هەنگاوێكی نوێی هێزی پشتیوانی دووە كە لە ڕانیە بارەگایەكی نوێیان كردووەتەوە”.

هاوكات ناوبراو ڕاشیگەیاند، هەندێك چەك و هێز هەیە، گواستراونەتەوە بۆ سنووری ڕاپەڕین، بەڵام پەیوەندی بە ئێران و هیچ شوێنێكی دیكەوە نییە.

ئاشكراشیكرد، جوڵە بە یەكەكانی سەر بە هێزی پشتیوانی دوو لە سلێمانی كراوە و چووەتە بارەگایەكی نوێی هێزی پشتیوانی دوو لە ناوچەی پشدەر.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

ئەمڕۆ ساڵوەگەڕی كۆچی دوایی نەوشیروان مستەفا ئەمینە

خەڵك- بەشی هەواڵ

ئەمڕۆ دووهەمین ساڵوەگەڕی كۆچی دوایی نەوشیروان مستەفا ئەمین سیاسەتمەداری ناسراوی كوردە.

نەوشیروان مستەفا ئەمین بە سیاسەتمەدار و نووسەرێكی نێوداری كوردستان ناسراوە ‌و كاریگەری گەورەی لەسەر گۆڕەپانی سیاسی باشووری كوردستان هەبووە.

نەوشیروان مستەفا ئەمین لە 22ی كانوونی دووهەمی 1944 لە شاری سلێمانی لە دایكبووە و قۆناغەكانی سەرەتایی و ناوەندی و دواناوەندی لە سلێمانی و كۆلێژی زانستە سیاسییەكانی لە بەغدا خوێندووە.

ناوبراو لەسەرەتای ساڵانی شەستەكانەوە پەیوەندی بەكاری ڕێكخراوەیی و سیاسی لە نێو ڕیزەكانی یەكێتی قوتابیانی كوردستان- پارتی دیموكراتی كوردستاندا كردووە و دواتر یەكێكبووە لە دامەزرێنەرانی یەكێتی نیشتمانی كوردستان لە ساڵی 1975 و دواتریش بووەتە جێگری سكرتێری گشتی یەكێتی.

لە ساڵی 2009دا بزووتنەوەی گۆڕانی دامەزراندووە و بووەتە ڕێكخەری گشتی ئەو حزبە.

ناوبراو خاوەنی چەندین كتێبە لە بوارەكانی مێژوو و ڕۆژنامەوانی و ئەدەبی كوردیدا و لەبەشێك لە كتێبەكانیدا تیشكی خستووەتەسەر مێژووی شۆڕشی كورد و ناكۆكییەكانی نێو شۆڕشەكان.

نەوشیروان مستەفا ئەمین لە 19ی ئایاری 2017 دوای ململانێیەكی زۆر لەگەڵ نەخۆشیدا لە شاری سلێمانی كۆچی دواییكرد و لە گردی زەگەرتە بارەگای سەرەكی گۆڕان لە شاری سلێمانی بەخاك سپێردرا.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

ئەمڕۆ ساڵوەگەڕی یەكەم هەڵبژاردنی پەڕلەمان و سەرۆكایەتی كوردستانە

خەڵك- بەشی هەواڵ

ئەمڕۆ ساڵوەگەڕی یەكەم هەڵبژاردنی پەڕلەمان و سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستانە لە 19ی ئایاری 1992.

لە 19ی ئایاری 1992 دوای ڕاپەڕینەكەی ئاداری 1991 یەكەم هەڵبژاردنی پەڕلەمانی كوردستان ئەنجامدرا كە تێیدا حەوت لیست و قەوارە بەشدارییان تێدا كرد.

بەپێی یاسای هەڵبژاردنەكان كە لەلایەن كۆمەڵێك یاساناسەوە ئامادەكرابوو و بەرەی كوردستانی پەسەندیكردبوو، پێویستبوو هەرلایەنێك 7%ی دەنگەكان بەدەستبهێنێت بۆ ئەوەی بگاتە پەڕلەمان، بەمهۆیەوە تەنها پارتی و یەكێتی و زەحمەتكێشان گەیشتنە پەڕلەمان.

پارتی و یەكێتی لە كۆی 105 كورسی پەڕلەمان نیوەی كورسییەكانیان بەدەستهێنا و پێنج كورسیش بۆ مەسیحییەكان داندرا.

لەسەر ئەنجامی هەڵبژاردنەكان ناكۆكی كەوتە نێوان پارتی و یەكێتی و ئەنجامەكەیان پەسەندنەكرد وەكخۆی كە بە پێی ئەنجامەكان پارتی بە ڕێژەیەكی كەم لەپێش یەكێتییەوە بوو، بەڵام دواتر بە ڕێككەوتن حكومەتی هەرێم لە نێوان پارتی و یەكێتیدا پێكهات.

دواتر بەهۆی هەڵگیرسانی شەڕی نێوخۆوە هەڵبژاردنی خوولی دووهەم دوای سێزدە ساڵ لە 30ی كانوونی دووهەمی 2005 سازكرا و تێیدا یەكێتی و پارتی لیستی هاوبەشیان هەبوو و زۆرینەی كورسییەكانیان بەدەستهێنا.

خولی سێهەمیش لە 25ی تەمووزی 2009 هەڵبژاردنی بۆ سازكراو یەكێتی و پارتی بە هەمانشێوە لیستی هاوبەشیان هەبوو، بۆیەكەمجار لیستێكی بەهێزی ئۆپۆزسیۆن بە ناوی گۆڕان پەیدابوو كە 25 كورسی هێنا و كورسییەكانی یەكێتی و پارتی بۆ 59 كورسی دابەزین.

هەڵبژاردنی خوولی چوارهەم لە 21ی ئەیلوولی 2013 سازكرا و یەكێتی و پارتی هەریەكەیان لیستی خۆیان هەبوو لەگەڵ لیستە ئۆپۆزسیۆنەكاندا پارتی 38 كورسی و یەكێتی 18 كورسییان بەدەستهێنا و گۆڕان 24 كورسی بەدەستهێنا.

خولی پێنجەمی پەڕلەمانیش دوای ساڵێك لە دواخستنی لە 30ی ئەیلوولی 2018 سازكرا و پارتی و یەكێتی و لیستە ئۆپۆزسیۆنەكان بە لیستی سەربەخۆ بەشداربوون، پارتی 45 كورسی و یەكێتی 21 كورسی و گۆڕان 12 كورسییان بەدەستهێنا.

بە ڕای چاودێرانی سیاسی لە ماوەی 27 ساڵی ڕابردووی تەمەنی پەڕلەمانی كوردستان و لە هەر پێنج خولەكەیدا پەڕلەمان لەلایەن حزبە دەسەڵاتدارەكانەوە دەستوپێی بەستراوە و ڕێی لێگیراوە كە كاروباریی ئاسایی و یاسایی خۆی لە یاسادانان و چاودێریكردن بكات، بگرە بۆ بەرژەوەندییەكانی حزب و دەسەڵاتدارەكان بەكارهێندراوە لە قۆناغەكاندا.

گرنگترین ئەو ڕووداوانەی لە ماوەی 27 ساڵی ڕابردوودا بەسەر پەڕلەمانی كوردستاندا هاتوون یەكێكیان بریتییە لە ڕووداوەكانی 31ی ئابی 1996 كە لە گەرمەی چڕبوونەوەی شەڕی نێوخۆی پارتی و یەكێتیدا لەشكری عیراق بەتانك و زرێپۆشەوە هاتەوە نێو گۆڕەپانی پەڕلەمان.

یەكێكی دیكەشیان لە كاتی چڕبوونەوەی ناكۆكییەكانی پارتی و گۆڕان لەسەر یاسای سەرۆكایەتی هەرێم لە مانگی ئۆكتۆبەری 2015 لەلایەن هێزە ئەمنییەكانی هەولێرەوە ڕێ لە گەڕانەوەی یوسف محەمەد سەرۆكی پەڕلەمان گیرا و دەرگەی پەڕلەمان داخرا.

پەڕلەمانی كوردستان لە تەمەنی خۆیدا جگە لە خوولی چوارهەم، لە سەرجەم خولەكانی دیكەدا سەرۆكەكانی پارتی و یەكێتی بوون، لەخوولی چوارهەمدا یوسف محەمەد لە پشكی گۆڕان سەرۆكی پەڕلەمان بوو، بەڵام دوای كەمتر لە دووساڵ لەلایەن پارتی دیموكراتی كوردستانەوە لە پۆستەكەی دوورخراوە.

هاوكات لە هەمان ڕۆژدا لە 19ی ئایاری 1992دا هەڵبژاردن بۆ ڕێبەری بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستان سازكرا و تێیدا جەلال تاڵەبانی، مەحمود عوسمان، مەسعود بارزانی و عوسمان عەبدولعەزیز خۆیان كاندیدكرد، بەڵام بەهۆی پەسەندكردنی ئەنجامەكانی هەڵبژاردنەوە هیچكام لە كاندیدەكان نەبوونە ڕێبەری كوردستان.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان