ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

چەند وێنەیەكی ئەو سەردەمە ببینە
73 ساڵ تێپەڕ دەبێت بەسەر دامەزراندنی كۆماری مهاباد

خەڵك – بەشی هەواڵ

ئەمڕۆ 73 ساڵ بەسەر دروست بوونی كۆماری مهاباد لە رۆژهەڵاتی كوردستان و پێشەوا قازی محەمەد وەك سەرۆك كۆمار سوێندی یاسایی خوارد.
كۆماری مهاباد لە ٢ی رێبەندانی 2646ی كوردی، بەرامبەر بە 22/1/1946 لە رۆژهەڵاتی كوردستان لەسەر دەستی حیزبی دیموكراتی كوردستان دامەزرێندرا و پێشەوا قازی محەمەد وەك سەرۆك كۆمار سوێندی یاسایی خوارد، دەوڵەتێكی كوردی كەمتەمەن بوو كە لە سەدەی بیستدا‌ و لە دوای كۆماری ئاگری-لە توركیا، دامەزرا. پایتەختەكەی شاری‌ مهاباد بووە كە دەكەوێتە باكوری‌ خۆرئاوای‌ ئێران. دامەزراندنی دەوڵەت و وڵاتێك بەناوی كوردستان، خواستی لەمێژینە و ئاواتی گەلی كورد بوو، لە مانگی ئابی 1941 راپەڕینێكی جەماوەریی كۆنتڕۆڵی‌ ناوچە كوردییەكانی لە دەستی حكومەتی ناوەندیی ئێران دەرهێنا. لە شاری‌ مهاباد، كۆمیتەیەك لە كەسانی چینی ناوەند بە پشتگیری سەرۆك هۆزەكان دەسەڵاتی ناوچەكەیان گرتە دەست. پارتێكی سیاسی بەناوی كۆمەڵەی‌ ژیانەوەی كوردستان (ژێ كاف) دامەزرێنرا. قازی محەمەد، سەرۆكی بنەماڵەی‌ قازی، بە سكرتێریی پارتەكە هەڵبژێردرا.كۆمیتەكە بە سەركردایەتیی قازی محەمەد ناوچەكەیان بە لێهاتوویی‌ و سەركەوتنێكی بەرچاوەوە بۆ ماوەی پێنج ساڵ تا رووخانی كۆمار بەڕێوەبرد.

 

دامەزراندنی كۆمار

لە ئەیلولی‌ 1945 قازی محەمەد ‌و سەركردە كوردەكانی تر سەردانی تەورێزیان كرد بۆ ئەوەی‌ چاویان بە كونسوڵی‌ سۆڤیەت بكەوێت بۆ دەرباری‌ پشتگیریكردنی كۆمارێكی نوێ، لەوێشەوە رەوانەی باكۆ، ئازربایجانی سۆڤیەت، كران. لەوێ، ئاگادار بوونەوە لەوەی پارتی دیموكراتی ئازربایجان لە ھەوڵی‌ ئەوەدایە كە دەست بەسەر ئازربایجانی ئێراندا بگرێت. لە 10ی‌ كانوونی یەكەمدا، پارتی دیموكراتی ئازربایجان دەستی بەسەر پارێزگای‌ ئازربایجانی رۆژهەڵات دا گرت كە پێشتر بەدەست سوپای‌ ئێرانەوە بوو. قازی محەمەد بڕیاری‌ دا هاوشێوەی ئەوان ئەو كارە دووبارە بكاتەوە و لە 15ی‌ كانوونی یەكەمدا، كۆماری مەهابادی كوردیی دامەزرێنرا و لە 22ی‌ كانوونی دووەمی 1946 قازی محەمەد دامەزراندنی كۆماری كوردستانی راگەیاند.

ئامانجەكانی دامەزراندنی كۆماری مهاباد

1- زمانی كوردیی بكرێتە زمانی راگەیاندن ‌و خوێندن ‌و بەڕێوەبردن
2- هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگا بۆ كوردستان بەمەبەستی چاودێری دەوڵەت‌ و بابەتە كۆمەڵایەتییەكان
3- هەموو بەرپرسەكان لە خەڵكی ناوچەكە هەڵبژێردرێن
4- یەكێتی‌ و برایەتی لەگەڵ خەڵكی ئازربایجان
5- یاسایەك هەبێت كە بە یەكچەشن مامەڵە لەگەڵ كرێكار ‌و كەسایەتییە باڵاكاندا بكات

وەزیرەكانی كۆماری مهاباد
1- حاجی بابە شێخ / سەرۆك وەزیران
2- سەیفی قازی / وەزیری جەنگ
3- محەمەد ئەمین موعینی / وەزیری ناوخۆ
4- ئەحمەد ئیلاهی / وەزیری ئابووری
5- كەریمی ئەحمەدیان / وەزیری پۆست و تەلەگراف
6- مەنافی كەریمی / وەزیری فەرهەنگ
7- سەدیقی حەیدەری / وەزیری (تەبلیغات)
8- خەلیلی خوسرەو / وەزیری كار
9- حاجی مەستەفای داودی / وەزیری بازرگانی
10- مەحموودی وەلی زادە / وەزیری كشتوكاڵ
11- ئیسماعیلی ئیلخانی زادە / وەزیری ڕێگاوبان
12- سەیید محەمەدی ئەیوبیان / وەزیری (بیهداری)
13- عەبدولرەحمانی ئیلخانی زادە / وەزیری (موشاویر)
14- مەلا حوسێنی مەجدی / وەزیری داد

كۆتایی كۆمارەكە

لە 26ی ئازاری‌ 1947 بەهۆی‌ گوشاری‌ هێزە رۆژئاواییەكان بەتایبەتی (ئەمریكا) سۆڤیەت پەیمانی بە حكومەتی ئێراندا كە لە باكوری ئێران دەكشێتەوە، لە مانگی حوزەیراندا، ئێران دەستیگرتەوە بەسەر ئازربایجاندا. ئەوە بووە هۆی‌ دابڕانی كۆماری‌ مهاباد لە سۆڤیەت و دواجار بووە هۆی‌ داڕمانی. لەم خاڵەدا، پشتگیرییەكان بۆ قازی محەمەد لە كەمبوونەوەدا بوون، بەتایبەتی لە نێوان هۆزە كوردەكاندا كە لە سەرەتادا پشتگیرییان لێدەكرد. بەرهەم‌و سەرچاوەی‌ داراییان نەما‌و شێوازی ژیانیان بەهۆی‌ دابڕانەكەوە بەرەو سەختی چوو، یارمەتی دارایی‌ و سەربازی لە سۆڤیەتەوە نەما‌ و هۆزەكان هیچ هۆكارێكیان بۆ پشتگیریكردنی قازی محەمەد نەدەبینییەوە. زۆرێك لە هۆزەكان قازییان بەجێ‌ دەهێشت. لە 5ی‌ كانوونی یەكەم، ئەنجومەنی شەڕ بە قازی محەمەدیان راگەیاند كە رێ لە ھەر پەلامارێكی سوپای‌ ئێران دەگرن كە بكرێتە سەر ناوچەكە. لە 15ی كانوونی یەكەم، سوپای‌ ئێران هاتە ناوچەكە‌ و دەستی بەسەر مهاباددا گرت. لەگەڵ هاتنیان، چاپخانەی كوردییان داخست، فێركردنیان بە زمانی كوردی قەدەغە كرد، هەر كتێبێكی كوردییان بدۆزیبایەوە دەیانسوتاند. دواجار لە 31ی‌ ئازاری‌ 1947 قازی‌ محەمەد بە تۆمەتی خیانەت لە دەوڵەتی ئێران، لە گۆڕەپانی چوارچرای شاری مهاباد لە سێدارە درا.

 

راپۆرت

بە ڤیدیۆ؛ مەلاكە پەشیمان دەبێتەوە
قسە وتنی مەلایەك بە ماریا هەورامی كاردانەوەی لێدەكەوێتەوە

خەڵك- بەشی هەواڵ
دوابەدوای بڵاوبوونەوەی تۆمارێكی دەنگی مەلایەك، كە هێرشی كردبووە سەر هونەرمەند ماریا هەورامی لەسەر تۆماركردنی گۆرانیەك لە شەقامی سەهۆڵەكەی سلێمانی، كاردانەوەیەكی بەرفراوانی لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان لێكەوتەوە و بەرپرسێكی ئەوقاف دەلێت: “لە میمبەری مزگەوتەوە سوكایەتی بەو خاتوونە نەكردووە” و هاوكات مەلاكەش داوای لێبوردن دەكات و دەڵێت: “لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ئەو تۆمارە دەنگیە نەبووە”.

چەند ڕۆژێكە تۆماێكی دەنگی مامۆستا هەڵۆ حەمەڕەشید لە تۆڕە كۆمەڵایەتیییەكان بڵاوبۆتەوە و تێیدا هێرشی تووند دەكاتە سەر ماریا هەورامی لەسەر تۆماركردنی گۆرانیەكەی لە شەقامی سەهۆڵەكەی سلێمانی و تێیدا بە لادەر ناوی دەبات.

عەزیز ڕەئووف، نووسەر لە هەژماری خۆی لە نووسینێكدا لەسەر ئەو پرسە دەڵێت: “ئەو گۆرانیەی ماریا هەورامی لە سەهۆڵەكەی سلێمانی، هەم مۆركێكی كوردی پێوە دیاربوو، هەم جلو بەرگی ئەم خانمە ڕەسەنایەتی خۆی پاراستبوو. ئەوەی تایپێك لە پیاوی ئاینی نیگەران كرد ئەو ترسەیە لە كرانەوەی كۆمەڵگە و ترسە لەوەی چیتر خەڵك دوای حیكایەتە تونڕەوی و ژەهراویەكانیان نەكەوێت”.

ئاماژەی بەوەشكردووە، لە ئێستادا ئایین كورتكراوەتەوە بۆ خیتابی توند و قیڕەقیڕ و ڕژانی ژەهری توندڕەوی. ئەگەر سەردەمانێك مزگەوت شوێنی زانایان و پیاوانی نورانی و شاعیران بووبێت، ئەوا لە ئێستادا بەشێك لە مزگەوتەكان پڕ بوون لە پیاوی ئاینی لە فۆڕمی موجاهید. كوا پیاوە نورانیە ڕیشسپیەكانی وەك مەلای گەورەی كۆیە و نالی و سالم و حاجی قادر و سەدانی تر؟ هیچ كاتێ بارتەقای ئێستامان ئایین كورتنەكراوەتەوە بۆ خیتابی توندی دژە ژن و دژە مرۆڤ و دژە پێكەوەژیان.

لای خۆشیەوە، فەرهەنك گۆمەشینی، وتەبێژی وەزارەتی ڕۆشنبیری حكومەتی هەرێم ڕایگەیاندووە، “ویستم ھیچ نەنووسم و نەڵێم، وەلی كە گوێم لەو مامۆستا ئاینیە گرت، كە لە وەڵامدانەوەی مامۆستایەكی تری ئاینی ھاتە سەر باسكردنی سەھۆڵەكە و (ماریا ھەورامی) ئینجا دووبارە دەست خۆشیت لێ دەكەم. مەلا گیان كاری خۆت بكە خۆ پۆلیسی ھاتووچۆ نیت دڵگران بوویت بە گرتنی شەقامی سەھۆلەكە، ئەگەر نا ئەو وشانەشی كە وتت! نامەوێ لێرە بیان نووسمەوە، چونكە جێگەیان نابێتەوە لە ڕیزە وشە و نووسینی ئەقڵانی و دروست”.

لە هەمان كاتدا مەریوان نەقشبەندی، بەڕێوەبەری پەیوەندییەكان لە وەزارەتی ئەوقاف ڕوونیكردۆتەوە، ئەو مەلایە لەمینبەری مزگەوتەوە سوكایەتی بەخاتونە ھەورامیەكە نەكردوە.

ئاشكراشی كردووە، بەدەنگی خۆی داوای لێبوردنی كردوە و دەڵێ ھەڵەم كردوە و پەشیمانم و نەدەبو بەو شێوەیە بەرامبەر ئەو خاتونە ھەورامیە قسە بكەم و حەزیشی نەكردوە ئەو بابەتە بڵاو بكرێتەوە.

نەقشبەندی دەڵێت: “ئەوانەی كوێرانە كەوتبونە بەرگریكردن لەم پیاوە ئەوانیش ھەڵەیان كردوە و دەبێ یان داوای لێبوردن بكەن یان عارەقی شەرمەزاری بسڕنەوە و ئەوانەش بەرگریان لەئازادی و خاتونە ھەورامیەكە كرد باشترە لێرەوە كۆتایی پێبێنن و لاپەڕەیەكی نوێ ھەڵدەنەوە”.

دوابەدوای ئەو هەڵایەی لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان دروست بوو، مامۆستا هەڵۆ حەمەڕەشید لە هەژماری فەرمی خۆی لە تۆڕی كۆمەڵایەتی فەیسبووك بە پەیامێكی دەنگی ڕوونكردنەوەیەكی بڵاوكردەوە و دەڵێت: ” ئەو پەیامە دەنگییە تایبەت بوو بۆ كەسێكم نارد و بۆ ڕای گشتی نەبوو، هەروەها لەگەڵ بڵاوكردنەوەی نەبووم”.

دەشڵێت: “ئەو شێوەیەش، كە باسی ئەو خاتوونەم پێكرد شێوەیەكی نەشیاو بوو، بۆخۆم دەربڕینەكەی خۆمم پێ جوان نییە هەم لە ڕووی شەرع و هەم لە ڕووی عورفیشەوە، ئەگەر ئێستا بیڵێم وا نایڵێم، پەشیمانم لێی ئەوە بەینی خۆم و خوای خۆمە و ئەو خاتوونەش هەر شتێكی هەیە با بڕوات لە دادگا داوای بكات و ئامادەم بچمە دادگا”.

جەختیشی كردۆتەوە، بەڵام ئەو كارەی ئەوم هەمیشە هەر پێ خراپە و بە ناشەرعی دەزانم و تا بمێنم هەوڵدەدەم ڕێ لەو كارە ناشەرعییانە بگرم.

مامۆستا هه‌ڵۆ

وه‌ڵامی مامۆستا هه‌ڵۆ بۆ چه‌واشه‌كاران له‌سه‌ر ماریا هه‌ورامی

Posted by ‎مامۆستا هەڵۆ حمە ڕەشید‎ on Tuesday, August 13, 2019

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

نوێژی جەژن چۆن و كەی دەكرێت و چەند ڕكاتە؟

خەڵك- بەشی هەواڵ
سبەینێ‌ یەك شەممە 11ی ئاب هاوكاتە لەگەڵ 10ی زیلحیجە و یەكەم ڕۆژی جەژنی قوربانی پیرۆز و مامۆستایەكی ئایینی شێوازی ئەنجامدانی نوێژی سوننەتی جەژنی قوربان ڕووندەكاتەوە و دەڵێت: “دوو ڕكاتە و 12 جار زیكرەكە دەخوێندرێت”.

مامۆستا موسلیم مەلا صالح فریزی، مامۆستای ئایینی لە هەولێر بۆ (خەڵك) ئاماژەی بەوەكرد، نوێژی جەژن دوو ڕكاتە و وەك نوێژی بەیانیه، بەڵام جیاوازە لە وتنی زیكركردنی (الله أكبر) لە نوێژەكەدا، بۆیە نیەت دەهێنیت و دڵ ئامادە دەكەیت، كە نیازت وایە نوێژی جەژن بكەیت.

چۆنیەتی وتنی تەكبیرە و زیكرەكانی نوێژی جەژن
مامۆستا موسلیم ڕوونی كردەوە، دوای ئەوەی دەستت بە نوێژەكەت كرد، لە ڕكاتی یەكەمدا حەوت جار دەڵێی (الله أكبر) و لە نێوان (الله أكبر)ەكان دەڵێیت: (سبحان الله والحمد لله و لا اله الا الله و الله أكبر) پاشان سورەتی (الفاتحە) دەخوێنیت و پاشان سورەتێكی تری بەدوادا دەخوێنی و پاشان ڕكوع و سوجدە دەبەیت وەك نوێژی ئاسایی و پاشان هەڵدەسیتەوە بۆ ڕكاتی دووەم.

مەلا موسلیم دەشڵێت: “لە ڕكاتی دووەمیش وەك ڕكاتی یەكەمە تەنها جیاوازە لە ژماری وتنی (الله أكبر)ەكان و زیكرەكانی نێوانی، چونكە لە ڕكاتی دووەم پێنج جار دەیخوێنی”.

ئایا دەست بەرزكردنەوە هەیە لەنوێژدا؟
سەبارەت بە دەست بەرزكردنەوە لەكاتی (الله أكبر)ەكان، ئاماژەی بەوەكرد، زانایان فەرمویانە، كە پێغەمبەری خوا (د.خ) لەنێوان تەكبیرەكان زیكری نەخوێندووە و دەستی بەرزنەكردۆتەوە، بەڵام عەبدوڵڵای كوڕی عومەر (ڕ. خ) دەستی بەرزكردۆتە و زیكر خوێندنیش لەوەوە هاتووە.

مەلا موسلیم وتیشی، “وتن و نەوتنی زیكر و دەست بەرزكردنە و نەكردنەوەی كێشە نیە و هەمووی دروستە”.

كەی نوێژی جەژن دەكرێت؟ ئەی ئەگەر فریای جەماعەت نەكەوتیت؟
سەبارەت بەوانەی فریای نوێژی جەژن ناكەون، ئەو مامۆستا ئایینیە دەڵێت: “هەر كەسێك فریای نوێژی جەژن نەكەوت بە جەماعەت ئەوا بە تەنیا دەتوانێت بیكات”.

سەبارەت بە كاتی ئەنجامدانی نوێژی جەژن ئاشكرای كرد، كاتی ئەنجامدانی نوێژی جەژن نزیكەی 10 خولەك دوای خۆرهەڵاتن دەكرێت بەئەندازەی ڕمێك خۆر دیاربێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

بەرزبوونەوەی بەهای تمەن، گەشتیارانی هەرێم بۆ ئێران ڕاناگرێت

خەڵك – بەشی هەواڵ

بەهای تمەن لەمانگی پێنجی ئەمساڵەوە ڕووی لەبەرزبوونەوە كردووە، بەڵام گەشتیاران بەردەوامن لەگەشتەكانیان بۆ وڵاتی ئێران بەجۆرێك لەماوەی سێ مانگی ڕابردوودا زیاتر لە سێ ملیۆن گەشتیار ڕوویان لەو وڵاتە كردووە.

محەمەد سابیر گەنجێكی تەمەن 27 ساڵە و دانیشتووی شاری سلێمانییە، ئەو لەگەڵ هاوڕێكانیدا لەهەفتەی ڕابردووەوە لەگەڵ دوو هاوڕێیدا بەمەبەستی گەشتیاری ڕوویان لەوڵاتی ئێران كردووە.

ئەو گەنجە لەبارەی گەشتەكەیەوە بۆ (خەڵك)ی ڕوونكردەوە، ئێستا لەباكووری ئێرانن و هەوڵدەدەن تاكو كۆتایی جەژن لەوێ بمێننەوە، چونكە دەیانەوێت كەمێك لەجەنجاڵییەكانی كوردستان و ئیش و كار و كێشەكان دووربكەونەوە و كەمێك ئارامی بەمێشكیان بدەن.

ئەوەشی خستەڕوو، ڕاستە كەمێك بەهای تمەن بەرزبۆتەوە، بەڵام هێشتا جیاوازییەكی وەهای نییە، كە زۆر پێیانەوە دیاربێت، بۆیە وەك پێشتر گەشتیار لەناو خاكی ئێران دەبینن.

بەپێی بەدواداچوونەكانی (خەڵك)، كە بەراوردكاری بۆ بەهای تمەن بەرامبەر دیناری عیراقی كردووە لەماوەی ساڵی 2019دا بۆی دەركەوت، لەسەرەتای ساڵەوە بەهای تمەن بەرامبەر دیناری عیراقی لە 12 هەزار دینارەوە ڕووی لەدابەزین كرد تاكو مانگی پێنج كە گەیشتە 8 هەزار دینار، بەڵام ئەم دابەزینە بەردەوام نەبوو، بەڵكو دواتر وردە وردە ڕووی لەبەرزبوونەوە كرد تا ئەمڕۆ بەهای تمەن بەرامبەر دینار گەیشتە 10 هەزار و500 دینار.

پەیوەند عومەر گەشتیارێكی دیكەی باشووری كوردستانە لەخاكی ئێرانەوە بە(خەڵك)ی وت:”چەند ڕۆژێكە بەخێزانی هاتووین بۆ ئێران و دەمانەوێت پشووی جەژنی قوربان لێرە بەڕێبكەین، چونكە فرسەتی لەو جۆرە نایەتە پێشەوە نزیكی هەفتەیەك پشووبین، بەهۆی ئەوەی بەهای تمەنیش بەرامبەر دیناری عیراقی نزمە تێچووی گەشتەكەیان كەمە”.

بەپێی ئامارێكی ڕێكخراوی گەشتیاری ئێران، لە ماوەی سێ مانگی ڕابردوودا زیاتر لە 3 ملیۆن گەشتیاری بیانی چونەتە خاكی ئێران و تەنها لە عیراقەوە ملیۆنێك و 263 هەزار گەشتیار چونەتە خاكی ئێران.

لەلایەكی دیكەوە بەپێی ئەو ئامارەی لەخاڵی سنووری باشماخ دەست (خەڵك) كەوتووە، تەنها دوێنی حەوت هەزار كەس لەمەرزەكەیانەوە لەباشووری كوردستانەوە چوونەتە خاكی ئێران.

ڕۆشتنی هاوڵاتیانی هەرێم وەك گەشتیار بۆ دەرەوەی هەرێم بەردەوام ڕووی لەزیادبوون دەكات، بە ئەمەش داهاتێكی زۆری ناوخۆی هەرێم دەچیتە وڵاتانی دەوربەر، كە لەبەرامبەردا پێویستبوو زیاتر گرنگی بە هاموشۆی گەشتیار لەناوخۆی هەرێم بدرێت.

لەو بارەیەوە نادر ڕۆستی وتەبێژی دەستەی گەشتوگوزاری هەرێم بە(خەڵك)ی ڕاگەیاند، یەكێك لەپلانەكانیان گرنگیدانە بەگەشتیاری ناوخۆیی، بۆئەمەش كاری زۆریان كردووە و چەندین پێشانگایان كردۆتەوە، بەمەبەستی برەودان بەگەشتی ناوخۆیی، لەئێستاشدا كۆمەڵێك پەڕە لەتۆڕە كۆمەڵایەتییەكان ئاگاداری بۆ گەشتی ناوخۆیی بڵاودەكەنەوە.

ئەوەشی خستەڕوو، تێبینی ئەوەیان كردووە كە گەشتیاری ناوخۆیی لەشوێنە گەشتیارییەكانی ناو هەرێم دەبینرێن، هاوكات گەشتیارانی دیكەش لەدەرەوەی هەرێمەوە دێن و لە شوێنە گەشتیارییەكان لەگەڵ گەشتیارانی ناوخۆیی تێكەڵدەبن، بەڵام ئەوەی وەك ئامار بڵاویدەكەنەوە زیاتر گەشتیارانی دەرەوەن كە دێنە ناو هەرێمەوە.

باسی لەئەوەشكرد، بەشێكی زۆری گەشتیاران لەشوێنە گەشتیارییەكان لە ژێر كەپرەكان دەمێننەوە و ناچنە هۆتێلەكان، یاخود سەردانی شوێنە گەشتیارییەكان دەكەن و دەگەڕێنەوە، بۆیە تاكو ئێستا ئاماری ئەم گەشتیارانە وەرنەگیراوە.

بەپێی بنەما ئابوورییەكان زۆربوونی ڕێژەی گەشتكردن لە هەر وڵاتێكدا نیشانەی بەرزبوونەوەی ئاستی داهاتی هاوڵاتیانی ئەو وڵاتەیە، بەڵام ئەم بنەمایە بۆ هەرێمی كوردستان و گەشتكردن بۆ وڵاتی ئێران ڕاست نییە، چونكە بەهای تمەنی ئێرانی بەرامبەر دیناری عیراقی زۆر دابەزیوە، بۆیە پێویستە حكومەتی هەرێم زیاتر گرنگی بەڕاكێشانی گەشتیار بۆ ناوخۆی هەرێم بدات و ناوچە گەشتیارییەكان زیاتر ئاوەدان بكاتەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان