ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

چەند وێنەیەكی ئەو سەردەمە ببینە
73 ساڵ تێپەڕ دەبێت بەسەر دامەزراندنی كۆماری مهاباد

خەڵك – بەشی هەواڵ

ئەمڕۆ 73 ساڵ بەسەر دروست بوونی كۆماری مهاباد لە رۆژهەڵاتی كوردستان و پێشەوا قازی محەمەد وەك سەرۆك كۆمار سوێندی یاسایی خوارد.
كۆماری مهاباد لە ٢ی رێبەندانی 2646ی كوردی، بەرامبەر بە 22/1/1946 لە رۆژهەڵاتی كوردستان لەسەر دەستی حیزبی دیموكراتی كوردستان دامەزرێندرا و پێشەوا قازی محەمەد وەك سەرۆك كۆمار سوێندی یاسایی خوارد، دەوڵەتێكی كوردی كەمتەمەن بوو كە لە سەدەی بیستدا‌ و لە دوای كۆماری ئاگری-لە توركیا، دامەزرا. پایتەختەكەی شاری‌ مهاباد بووە كە دەكەوێتە باكوری‌ خۆرئاوای‌ ئێران. دامەزراندنی دەوڵەت و وڵاتێك بەناوی كوردستان، خواستی لەمێژینە و ئاواتی گەلی كورد بوو، لە مانگی ئابی 1941 راپەڕینێكی جەماوەریی كۆنتڕۆڵی‌ ناوچە كوردییەكانی لە دەستی حكومەتی ناوەندیی ئێران دەرهێنا. لە شاری‌ مهاباد، كۆمیتەیەك لە كەسانی چینی ناوەند بە پشتگیری سەرۆك هۆزەكان دەسەڵاتی ناوچەكەیان گرتە دەست. پارتێكی سیاسی بەناوی كۆمەڵەی‌ ژیانەوەی كوردستان (ژێ كاف) دامەزرێنرا. قازی محەمەد، سەرۆكی بنەماڵەی‌ قازی، بە سكرتێریی پارتەكە هەڵبژێردرا.كۆمیتەكە بە سەركردایەتیی قازی محەمەد ناوچەكەیان بە لێهاتوویی‌ و سەركەوتنێكی بەرچاوەوە بۆ ماوەی پێنج ساڵ تا رووخانی كۆمار بەڕێوەبرد.

 

دامەزراندنی كۆمار

لە ئەیلولی‌ 1945 قازی محەمەد ‌و سەركردە كوردەكانی تر سەردانی تەورێزیان كرد بۆ ئەوەی‌ چاویان بە كونسوڵی‌ سۆڤیەت بكەوێت بۆ دەرباری‌ پشتگیریكردنی كۆمارێكی نوێ، لەوێشەوە رەوانەی باكۆ، ئازربایجانی سۆڤیەت، كران. لەوێ، ئاگادار بوونەوە لەوەی پارتی دیموكراتی ئازربایجان لە ھەوڵی‌ ئەوەدایە كە دەست بەسەر ئازربایجانی ئێراندا بگرێت. لە 10ی‌ كانوونی یەكەمدا، پارتی دیموكراتی ئازربایجان دەستی بەسەر پارێزگای‌ ئازربایجانی رۆژهەڵات دا گرت كە پێشتر بەدەست سوپای‌ ئێرانەوە بوو. قازی محەمەد بڕیاری‌ دا هاوشێوەی ئەوان ئەو كارە دووبارە بكاتەوە و لە 15ی‌ كانوونی یەكەمدا، كۆماری مەهابادی كوردیی دامەزرێنرا و لە 22ی‌ كانوونی دووەمی 1946 قازی محەمەد دامەزراندنی كۆماری كوردستانی راگەیاند.

ئامانجەكانی دامەزراندنی كۆماری مهاباد

1- زمانی كوردیی بكرێتە زمانی راگەیاندن ‌و خوێندن ‌و بەڕێوەبردن
2- هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگا بۆ كوردستان بەمەبەستی چاودێری دەوڵەت‌ و بابەتە كۆمەڵایەتییەكان
3- هەموو بەرپرسەكان لە خەڵكی ناوچەكە هەڵبژێردرێن
4- یەكێتی‌ و برایەتی لەگەڵ خەڵكی ئازربایجان
5- یاسایەك هەبێت كە بە یەكچەشن مامەڵە لەگەڵ كرێكار ‌و كەسایەتییە باڵاكاندا بكات

وەزیرەكانی كۆماری مهاباد
1- حاجی بابە شێخ / سەرۆك وەزیران
2- سەیفی قازی / وەزیری جەنگ
3- محەمەد ئەمین موعینی / وەزیری ناوخۆ
4- ئەحمەد ئیلاهی / وەزیری ئابووری
5- كەریمی ئەحمەدیان / وەزیری پۆست و تەلەگراف
6- مەنافی كەریمی / وەزیری فەرهەنگ
7- سەدیقی حەیدەری / وەزیری (تەبلیغات)
8- خەلیلی خوسرەو / وەزیری كار
9- حاجی مەستەفای داودی / وەزیری بازرگانی
10- مەحموودی وەلی زادە / وەزیری كشتوكاڵ
11- ئیسماعیلی ئیلخانی زادە / وەزیری ڕێگاوبان
12- سەیید محەمەدی ئەیوبیان / وەزیری (بیهداری)
13- عەبدولرەحمانی ئیلخانی زادە / وەزیری (موشاویر)
14- مەلا حوسێنی مەجدی / وەزیری داد

كۆتایی كۆمارەكە

لە 26ی ئازاری‌ 1947 بەهۆی‌ گوشاری‌ هێزە رۆژئاواییەكان بەتایبەتی (ئەمریكا) سۆڤیەت پەیمانی بە حكومەتی ئێراندا كە لە باكوری ئێران دەكشێتەوە، لە مانگی حوزەیراندا، ئێران دەستیگرتەوە بەسەر ئازربایجاندا. ئەوە بووە هۆی‌ دابڕانی كۆماری‌ مهاباد لە سۆڤیەت و دواجار بووە هۆی‌ داڕمانی. لەم خاڵەدا، پشتگیرییەكان بۆ قازی محەمەد لە كەمبوونەوەدا بوون، بەتایبەتی لە نێوان هۆزە كوردەكاندا كە لە سەرەتادا پشتگیرییان لێدەكرد. بەرهەم‌و سەرچاوەی‌ داراییان نەما‌و شێوازی ژیانیان بەهۆی‌ دابڕانەكەوە بەرەو سەختی چوو، یارمەتی دارایی‌ و سەربازی لە سۆڤیەتەوە نەما‌ و هۆزەكان هیچ هۆكارێكیان بۆ پشتگیریكردنی قازی محەمەد نەدەبینییەوە. زۆرێك لە هۆزەكان قازییان بەجێ‌ دەهێشت. لە 5ی‌ كانوونی یەكەم، ئەنجومەنی شەڕ بە قازی محەمەدیان راگەیاند كە رێ لە ھەر پەلامارێكی سوپای‌ ئێران دەگرن كە بكرێتە سەر ناوچەكە. لە 15ی كانوونی یەكەم، سوپای‌ ئێران هاتە ناوچەكە‌ و دەستی بەسەر مهاباددا گرت. لەگەڵ هاتنیان، چاپخانەی كوردییان داخست، فێركردنیان بە زمانی كوردی قەدەغە كرد، هەر كتێبێكی كوردییان بدۆزیبایەوە دەیانسوتاند. دواجار لە 31ی‌ ئازاری‌ 1947 قازی‌ محەمەد بە تۆمەتی خیانەت لە دەوڵەتی ئێران، لە گۆڕەپانی چوارچرای شاری مهاباد لە سێدارە درا.

 

راپۆرت

ئۆج ئالان، دوای 20 ساڵ لە دەستگیركردنی
خۆپیشاندان و مانگرتنەكان بۆ ئازادكرنی بەردەوامن

خەڵك-بەشی هەواڵ

ئەمڕۆ 20 ساڵە بەسەر دەستگیركردنی عەبدوڵڵا ئۆج ئالان تێپەڕ دەبێت و لە ژمارەیەك وڵات خۆپیشاندان و گردبوونەوە بۆ ئازادكردنی ئەنجام درا.

 

خۆپیشاندان و مانگرتن بۆ ئازادكردنی ئۆج ئالان دەكرێت
بەپێی زانیارییەكان لە هەرێمی كوردستان و توركیا و چەند وڵاتێكی دیكە ژمارەیەك لە ئەندام و هەواداری پەكەكە و عەبدوڵڵا ئۆج ئالان مانیان گرتووە و تا ئێستاش هیچ بەرپرسێكی توركیا بەدەم داواكاری ئەو كەسانەوە نەڕۆیشتووە و ئەمڕۆ هێزەكانی توركیا ڕێگرییان لە پەڕلەمانتارانی هەدەپەو ژمارەك هاووڵاتی گرت كە سەردانی لەیلا گیوفەن بكەن كە نزیكەی 100 رۆژە مانی گرتووە.


هاوكات لە هەرێمی كوردستانیش لە شارەكانی هەولێر و سلێمانی خۆپیشاندان بۆ پشتگیری لە ئازادكردنی ئۆج ئالان ئەنجام درا.

 

عەبدوڵڵا ئۆج ئالان كێیە؟
عەبدوڵڵا ئۆج ئالان لەدایكبووی ٤ی نیسانی ١٩٤٨ لە دێی ئامەرای قەزای خەلفەتێی سەر بە شاری ئورفا ڕحا لە باشووری ڕۆژھەڵاتی توركیا، سەركردەی پارتی كرێكارانی كوردستانە.

ناوبراو ئالان كۆلێجی زانستی سیاسی لە زانكۆی ئەنقەرە خوێندووە، بەڵام تەواوی نەكردووە و گەڕاوەتەوە بۆ دیاربەكر، ھەستی نیشتمانی و كوردایەتی كاری تێكردووە و بۆی تێكۆشاوە تا لە ساڵی ١٩٧٨ پارتی كرێكارانی كوردستانی دامەزراندووە، ئەم پارتە لە ساڵی ١٩٨٤ دەستی كرد بە كاری چەكداری لەناو توركیا و ئێران و عیراق بە مەبەستی دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردی.

 

دەستگیركردن و دادگاییكردنی
تاكو ساڵی ١٩٩٨ ئۆج ئالان لە وڵاتی سووریا بوو، پاش ئەوەی پەیوەندییەكانی نێوان توركیا و سوریا تێكچوو، توركیا ھەڕەشەی لە سوریا كرد بەوەی پشتگیری لەم پارتە دەكات، بۆیە سوریا ئۆج ئالانی ناچار كرد سوریا جێبھێلێت بێ ئەوەی بیداتە دەست دەسەڵاتدارانی توركیا، پاشان ڕوویكردە ڕوسیاو دواتر ڕوویكردە چەند وڵاتێكی دیكە لەوانە ئیتالیا و یۆنان، لە ساڵی ١٩٩٨ لەوكاتەی لەوكاتەی لە یۆنان بوو، حكومەتی توركی داوای ڕادەستكردنەوەی ناوبراوی كرد و لە ١٥ی شوباتی ١٩٩٩ لە كینیا دەستگیر كرا، ئەویش لە پڕۆژەیەكی چەكداری ھاوبەش لە نێوان دەزگاكانی “سی ئای ئەی”ئەمریكایی و “ئێم ئای تی”توركی و “موساد”ی ئیسرائیلی، پاشان لە رێگەی ئاسمانەوە گوازرایەوە بۆ توركیا بۆ دادگاییكردنی.

دروستكردنی پەكەكە
ئۆج ئالان لە ساڵی ١٩٧٨ لە گوندێكی باكووری كوردستان پارتی كرێكارانی كوردستانی دروست كردووە و یەكەم كۆنگرەی لە ڕۆژی ٢٧/١١/١٩٧٨ لە گوندی فیسی سەر بە قەزای لیجە لە پارێزگای ئامەد لە باكوری كوردستان بەستووە و تا ئێستاش 11 كۆنگرەی بەستووە.

پەكەكە ئێستا لەژێر چەتری كۆما جڤاكێن كوردستان (كەجەكە) كار دەكات و شێوەی بەڕێوەبردنی سیستمی هاوسەرۆكایەتییە، ستراتیژیی ئێستای پەكەكە كۆنفیدڕاڵیزمی دیموكراتیكە و بەپێی ئەو ستراتیژە هەموو گروپ، پێكهاتە، ئایین و نەتەوە جیاوازەكان دەتوانن بەپێی تایبەتمەندییەكانیان خۆیان بەڕێوە ببەن.

بارەگای سەرەكی ئێستای سەركردایەتی پەكەكە لە زنجیرە چیاكانی قەندیلە و ئەو ناوچانەی لە ژێر دەسەڵاتی پەكەكەدان و لەلایەن پەكەكەوە بە ناوچەكانی پاراستنی میدیا دەناسرێن و ڕووبەری ئەو ناوچانەش زیاتر لە ٢٠ هەزار كیلۆمەتر چوار گۆشە دەبێت.

بەپێی زانیارییەكان، مەزەندە دەكرێت پەكەكە زیاتر لە ١٤ هەزار گەریلای لە شاخدا هەبێت، كە لە چوارچێوەی هێزەكانی پاراستنی گەل (هەپەگە)دا ڕێكخراون و لەلایەن موراد قەرەیلانەوە سەرپەرشتی دەكرێت.

ژمارەیەك لە حزبە كوردستانییەكان بە دۆست و هاوپەیمان و هاوئایدۆلۆژی لەگەڵ پەكەكە دەناسرێن كە بریتین لە پەیەدە، تەڤگەری ئازادی، پژاك، كۆدار و هەدەپە، دەبەپە، كەجەدە، كۆنگرەی گەل، دەتەكە و كەژەئا و هێزە سەربازییەكانی یەپەگە، یەبەشە، یەپەژە، یەرەكە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

ساڵانە 100 هەزار منداڵ گیانلەدەست دەدەن

خەڵك- بەشی هەواڵ
بەپێی ڕاپۆرتێك كە لەلایەن رێكخراوی “منداڵان رزگاربكەن save the children”، ساڵانە بەهۆی جەنگ و ناكۆكییە چەكدارییەكان لە جیهاندا، زیاتر لە 100 هەزار منداڵ گیانلەدەستدەدەن.

لە راپۆرتەكەدا كە لە پەراوێزی كۆنگرەی ساڵانەی ئاسایش لە میۆنیخ بڵاوكرایەوە هاتووە”لانی كەم 550 هەزار منداڵی ساوا لەماوەی ساڵانی 2013و 2017 لەو دە وڵاتەدا كوژراون كە گەورەترین زیانیان بەهۆی جەنگەوە بەركەوتووە، ئەمەش بەهۆی برسێتی یان كەمی پاكژی یان نەبوونی چاودێری تەندروستی یان بێبەشبوون لە پێویستییە سەرەكییەكانی ژیان”.

بەپێی راپۆرتەكە”گەر منداڵانی خوار تەمەن پێنج ساڵانیش بخرێنە سەر ئەو ژمارەیە لەهەمان ماوەدا، ئەوا ژمارەی منداڵە كوژراوەكان بۆ 870 هەزار منداڵ بەرزدەبێتەوە، رێكخراوەكەش پێشبینی دەكات لە واقیعدا ژمارەكە زۆر لەوە زیاتر بێت”.

راپۆرتەكە لە زاری هێلی تۆرنینگ- شمیت، بەرپرس لە رێكخراوەكە بڵاویكردۆتەوە:”رۆژانە ژمارەیەكی زۆر لە منداڵان ڕووبەڕووی هێرشی بەكۆمەڵی چەكداری و ئەو هێزە چەكدارانە دەبنەوە كە رێز لە یاسا و بەڵێننامە نێودەوڵەتییەكان ناگرن”.

تۆرینگ-شمیت پێیوایە”كاتێك یاساكانی جەنگ پێشێل دەكرێن، پێویستە كۆمەڵی نێودەوڵەتی هەڵوێستی رون بێت و لێبوردەیی نەنوێنێت بەرانبەر بە پێشلكارەكان و لێپێچینەوەیان لەگەڵدا بكات”.

هەر لە راپۆرتەكەدا هاتووە”نزیكەی 420 ملیۆن منداڵ، واتا 18%ی منداڵانی جیهان، لە ساڵی 2017 لە ناوچە زیانلێكەوتووەكانی جەنگدا ژیاون، ئەمەش بەراورد بە ساڵی پێشتر 30 ملیۆن منداڵ زیادی كردووە”.

ئەو دە وڵاتەی لە راپۆرتەكەدا ناوییان هاتووە و تێیاندا منداڵان ڕووبەڕووی كوشتن بونەتەوە بەهۆی جەنگ و ناكۆكییەكان، بریتین لە ئەفغانستان، یەمەن، سودانی باشوور، كۆماری ئەفریقای ناوەند، كۆنگۆی دیموكرات، سوریا، عیراق، مالی، نەیجەر، نەیجیریا، و سۆماڵ”.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

ئەمڕۆ ساڵوەگەڕی ڕۆژی جیهانی ڕادیۆیە

خەڵك- ڤیان حەسەن

ئەمڕۆ 13 ی شوباتی 2019 ساڵوەگەڕی ڕۆژی جیهانی ڕادیۆیە، كە لەلایەن ڕێكخراوی پەروەردە و زانست و كلتور- یونسكۆ-وە، دیاریكراوە.

هۆكاری دیاریكردنی ئەو ڕۆژە بە ڕۆژی جیهانیی ڕادیۆ، دەگەڕێتەوە بۆ 71 ساڵ بەر لە ئێستا، كە لەو ڕۆژەدا و لە ساڵی 1946 ئێزگەی ڕادیۆی نەتەوە یەكگرتووەكان دەستی بە پەخش كردووە.


بۆ یەكەم جار یادی ئەو ڕۆژە، لە ساڵی 2011 لەلایەن ئەكادیمیای ئیسپانیا بۆ ڕادیۆ كرایەوە و دواتریش لە ساڵی 2012دا كۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان، ڕۆژەكەی بە فەڕمی بە ڕۆژی ڕادیۆ ناساند.

ڕۆژەكەش هاوكاتی یادكردنەوەی ئەو ڕادیۆیەی نەتەوەیەكگرتووەكانە لە ساڵی ١٩٤٦دا، بە ئامانجی زیندووكردنەوەی ئەو ڕۆژە و هۆشیاریی دەربارەی بەهای ڕادیۆ و باشكردنی هاوكاریی نێودەوڵەتیی لە نێوان ئێزگەكاندا، هەروا هاندانی دروستكارانی بڕیار بۆ پێشكەشكردنی زانیاری لە ڕێگەی ئێزگەكانەوە.

لە ئێستاشدا، دوای تێپەڕبوونی زیاتر لە سەدەیەك بەسەر دروستكردنی ڕادیۆدا و لە ڕۆژی جیهانیی ئامڕازە كاریگەرەكەی ڕاگەیاندندا، میدیای بیستراوی كوردی لە هەرێمی كوردستاندا پێویستیی بە پێداچوونەوەی وردی زانستی هەیە، بە جۆرێك لەگەڵ گیانی سەردەم و ژیانی دیموكراسی و پێداویستییەكانی كۆمەڵی كوردیدا یەكانگیر بێت.

لە هەرێمی كوردستانیشدا ئێستا ڕادیۆیەكی زۆری نێوخۆیی و هەرێمی هەن، ڕادیۆی (خەڵك)یش یەكێك لە ڕادیۆ هەرێمییەكانە و لە سەرانسەری هەرێمی كوردستان پەخشی بەرنامەكانی دەكات.
ڕادیۆی (خەڵك) ڕووماڵی ڕووداوە نێوخۆیی و هەرێمی و جیهانییەكان دەكات بە شێوەیەكی پیشەییانە و بێلایەنانە، وێڕای ژمارەیەك بەرنامە لە بوارە جیاوازەكان و پەخشكردنی گۆرانی و مۆسیقای ڕەسەنی كوردی بۆ گوێگرەكانی.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
کام لەم وەزارەتانەی کابینەی ٨ لە ئاست خزمەتکردن بە هاولاتیان جێدەستی دیار بووە؟

کوردستان

دوایین