ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

سه‌رۆك كۆمار: به‌ره‌و سه‌رۆكایه‌تى وه‌حده‌ى كوردى 

به‌هرۆز جه‌عفه‌ر

مێژووى به‌شه‌ریه‌ت له‌سه‌ر دوو ڕووكنى گه‌وره‌ هه‌ستاوه‌ته‌وه‌، یه‌كێكیان، مه‌كان، ئه‌وه‌كه‌ى تریش ئینسانه‌. ئه‌وه‌ چه‌ندین هه‌زاره‌یه‌ كورد به‌ كۆمه‌ڵ ئینسانه‌كانى خۆى ئه‌كاته‌ قوربانى، بۆ ئه‌وه‌ى مه‌كانه‌تی خۆى بپارێزێت، كه‌چى تا دێت مه‌كانه‌تى خۆى له‌ هه‌موو جێگایه‌ك له‌ده‌ست ئه‌دا. ئه‌م حه‌شاماته‌ هێشتا (نه‌ته‌وه‌) نین، چونكه‌ ده‌وڵه‌ت یان نییه‌، نه‌ته‌وه‌ له‌ناو ده‌وڵه‌تدا كامڵ ئه‌بێت. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا هێشتا كورد (كۆمه‌ڵگه‌) شى نییه‌، چونكه‌ كۆمه‌ڵگه‌ ده‌رئه‌نجامى گه‌شه‌ى ئابورى و كه‌لتورى و كۆمه‌ڵایه‌تى و سیاسیی یه‌، بۆیه‌ هه‌رناوى “گه‌لى كوردستان” ه‌و، هه‌ر قوربانى ئه‌داو، هه‌ر به‌ره‌و پاش ئه‌چێت؟. هونه‌رمه‌ندى كورد “عوسمان عه‌لى” ئه‌ڵێ ” ئه‌خولێمه‌وه‌ وه‌كو هه‌نگ بۆ گوڵى جوان و قه‌شه‌نگ”، گه‌لى كورد هه‌ر كه‌ ئه‌خولێته‌وه‌، یان ملیارێك دۆلار قه‌رزاره‌، یان شه‌ڕى براكوژى ئه‌كات، یان خۆى له‌ده‌م سه‌گێك ده‌رئه‌كاو، خۆى ئه‌خاته‌ به‌رده‌م كۆمه‌ڵێ شێر و پڵنگ و كه‌متیارى دڕنده‌تر…
ئێستا ده‌رفه‌تێك بۆ عێراقیه‌كان و كورد به‌گشتى هاتۆته‌ پێش، ئه‌ویش له‌ڕێگه‌ى ڕۆڵ و پێگه‌ى دكتۆر به‌رهه‌م ساڵه‌حه‌وه‌، كورده‌و، خوێنه‌واره‌و، دونیا ئه‌یناسێ و، له‌په‌رله‌مانى عێراقا به‌زۆرینه‌یه‌كى ڕه‌ها ده‌نگى پێدراوه‌و، بووه‌ به‌ سه‌رۆك كۆمارى عێراق، ئه‌مه‌ له‌ پرۆسه‌یه‌كى فول دیموكراتى و، به‌پێش چاوى میدیاوه‌، له‌ گۆى زه‌وییه‌وه‌ پیرۆزبایی بۆ هاتووه‌. هه‌موو ناوه‌نده‌ میدیاییه‌كانى ئه‌م دونیایه‌ بپشكنى، نابینى دوو ئارگیۆمێنتى هه‌ڵه‌ له‌سه‌ر ئه‌م كاراكته‌ره‌ بوترێ، ئێ كه‌چى ئه‌وه‌تا سێ به‌شى یه‌كێتى و میدیاكه‌ى پاڵپشتى ناكه‌ن (وه‌ك ئه‌وه‌ى یه‌كێتى تاپۆى ئه‌وان بێت بۆمان جێهێشتن)، پارتى دیموكراتى كوردستان كه‌ به‌رپرسیارى پله‌ یه‌كى وێرانه‌ى ئابورى و سیاسیی و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌، به‌چه‌پ و ڕاستا په‌لامارى ئه‌م به‌رهه‌م ساڵه‌حه‌ ئه‌ده‌ن، له‌كاتێكدا ئه‌كرێ سوودى لێ ببینن و بیكه‌نه‌ ده‌رفه‌تێك بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌و باره‌ى ئه‌وان (لار) یان كردۆته‌وه‌ “به‌رهه‌م ساڵه‌ح” به‌ تواناو كارامه‌یی خۆى بۆیان ڕاست بكاته‌وه‌.
له‌سه‌ده‌ى نۆزده‌و بیسته‌مدا ڕه‌نگه‌ به‌ چل ساڵ جارێك گۆڕانكارییه‌ك له‌جیهاندا ڕوویاندایه‌، ئێستا به‌ هه‌فته‌ ڕووداوه‌كانى ناوچه‌كه‌و جیهان ئه‌گۆڕێن، ئه‌وه‌نده‌ دراماتیكین. ئێ ” گه‌لى كورد” به‌ هه‌مان بڕو ئاڕاسته‌ به‌ خێرایی پێچه‌وانه‌ به‌ره‌و دوا ئه‌ڕوات. شێخ سه‌عیدى پیران تا ئه‌وپه‌ڕى ئێران له‌گه‌ڵ هه‌مزاغاى مه‌نگوڕ چو، ئه‌یگوت با پێكه‌وه‌ كوردستان ئازاد بكه‌ین. دكتۆر شڤان و سه‌عید ئاڵچى ئه‌هاتن بۆ باشور ئه‌یانگوت با پێكه‌وه‌ بین. كۆمارى مه‌هاباد دامه‌زرا خوالێخۆشبو “مه‌لا مسته‌فاى بارزان” به‌ زیاتر له‌ (1000) چه‌كداره‌وه‌ بۆ هاوكارى قازى محه‌مه‌د به‌ڕێ كه‌وت. سمكۆى شكاك گوێى لێ ئه‌بو كه‌ گوایه‌ سێ پاشاى یه‌كله‌دواى یه‌كى مادده‌كان ئاشورییه‌كان كوشتویانه‌، چوو له‌ ئازه‌ربایجانى لاى ئێران له‌ ئورمیه‌ “مارشه‌معون” ى ڕابه‌رى ڕۆحى ئاشورییه‌كانى كوشت. ئه‌م “سمكۆ”یه‌ له‌ نێوان هه‌ولێر و موسڵ دا له‌گه‌ڵ وه‌فدى “ئینگلیز” دائه‌نیشت تا هاوكارى بكه‌ن بۆ ئه‌وه‌ى ” ئه‌نكارا” بگرێت!. ئێ كه‌چى ئیمڕۆ حیزبه‌كانى هه‌رێمى كوردستان به‌ هه‌موویان ساڵێك چوار كتێب ناخوێننه‌وه‌، جگه‌ له‌ كاره‌سات زیاتریان بۆ گه‌له‌كه‌یان نه‌هێناوه‌، ئه‌وه‌تا ده‌ره‌جه‌ دوو سێ و چواریان له‌م ئه‌وروپایه‌ خه‌ریكى ته‌قه‌تكردنى پاره‌و ماڵى خۆیانن و، كوردستانیان جێهێشتوه‌. ئه‌وه‌ى هه‌یانه‌ و ماوه‌ ” به‌رهه‌م ساڵه‌ح” ێكه‌ به‌ هه‌موویان په‌لامارى ئه‌ده‌ن.!. ئینجا شه‌هید “دڵشاد مه‌ریوانى” شاعیر له‌ بڕگه‌یه‌كى ترى هۆنراوه‌كه‌ كه‌ “عوسمان عه‌لى ” كردویه‌تى به‌ گۆرانى ئه‌ڵێ ” من خۆمه‌ زانم كوێم ئێشێ… به‌و داخه‌وه‌ ڕۆژێك ئه‌مرم”….دواتر له‌وپه‌ڕى نائومێدى دا ئه‌گاته‌ نوستالۆژیاو ئه‌ڵێ ” برینم گه‌یشته‌ سه‌ر ئێسقان… ڕوویه‌كى خۆشم لێت نه‌دى كچى عاسمان”…
سیاسه‌ت دیاله‌كتیكه‌: ئه‌وه‌ى یاساكانى نازانێت هه‌موو جارێك له‌هه‌مان مه‌یداندا ئه‌دۆڕێت!
یانى بڵێین ئه‌مه‌ وه‌ك نۆته‌و ژه‌نینى مۆسیقا وایه‌، ئه‌بێت له‌رینه‌وه‌ى ژێیه‌كان به‌دوای یه‌كدا بێن تا ئاوازێكى ڕێك ده‌ربچێت. ” مایڵز كۆبڵاند- Milles Axe Copeland ” ئه‌فسه‌رى باڵاى ئاژانسى هه‌واڵگیرى مه‌ركه‌زیی ئه‌مریكا ساڵى (1970) كتێبى (لعبة الأمم) ى نووسى، ئه‌م كتێبه‌ هه‌موو شه‌قامى سیاسی ڕۆژهه‌ڵاتى هه‌ژاند، زۆربه‌ى سه‌رۆكه‌كان چاپیان ئه‌كرده‌وه‌و، پێشه‌كیان بۆ ئه‌نوسى، هه‌ریه‌كه‌و به‌ پێودانگى خۆى، ” زكریا محی الدین ” سه‌رۆكى هه‌واڵگرى میسرو جێگرى سه‌رۆك عه‌بدولناسر له‌ پێشه‌كیه‌كه‌یدا نوسیویه‌تى ” ئه‌مه‌ لوعبه‌یه‌كى نامۆیه‌و له‌وانى تر ناچێت كه‌ وه‌ك پۆكه‌رو، جه‌نگ و، بازرگانى و بواره‌ ناسراوه‌كانى تر وان، ئه‌مه‌ پێش هه‌موو شتێك هه‌ر یاریچیه‌ك ئامانجێكى تایبه‌ت به‌ خۆى هه‌یه‌و یه‌كناگرێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وانى تر، ده‌ستكه‌وته‌كه‌شى به‌كه‌س نایه‌ته‌دى ته‌نها خۆى نه‌بێت. له‌م یاریگایه‌ یاریچیه‌كان ناچاركراون به‌ جوڵانه‌وه‌ له‌ چوارچێوه‌یه‌كدا كه‌ڕه‌نگه‌ كارى ئه‌وانیش نه‌بێت، هه‌رچییه‌ك بێت ئامانجى هه‌ر یاریكه‌رێك بریتى یه‌ له‌پاراستنى به‌رده‌وامى یارییه‌كه‌، چونكه‌ وه‌ستانى یارییه‌كه‌ یانى جه‌نگێكى ماڵوێرانكه‌ر”. كۆبڵاند، مۆسیقار و بزنسمان و ئه‌فسه‌رى هه‌واڵگرى بوه‌، باڵوێزى ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كان بووه‌ له‌ میسرو سوریا، باس له‌ ئه‌زمونى كارى سیاسیی چه‌قبه‌ستوو ئه‌كات له‌ سوریا، باس له‌ قه‌یرانى لوبنانى و، ناوجه‌رگه‌ى ڕووداوه‌كان له‌ میسر و، جه‌نگى ئیسرائیل (1967) و، وه‌ باس له‌ سوربونى ستالین له‌ وێناكردنى سیاسه‌تى عه‌ره‌بى و، فرۆشتنى چه‌ك له‌ واشنتۆنه‌وه‌ بۆ ناوچه‌ى ڕۆژهه‌ڵات ئه‌كات.
دواى نزیكه‌ى په‌نجا ساڵ له‌ نیشاندانى ئه‌م په‌ندانه‌ ڕۆژهه‌ڵاتیه‌كان له‌ ناو یاریگاكه‌ وه‌ستاون، ئێستا ڕه‌نگه‌ كاتى گۆڕینى چوارچێوه‌ى یاریگاكه‌ بێت، ئه‌ز ئێستا پێموایه‌ ” به‌رهه‌م ساڵه‌ح” نه‌بوایه‌ به‌ سه‌رۆك كۆمار یه‌كێتى و پارتى به‌ ته‌واوه‌تى له‌م یاریگایه‌ ئاوت ئه‌كران، ئه‌بووه‌ ئه‌لته‌رنالتیڤى هه‌مویان. گریمانه‌كانى ئه‌م دێڕانه‌ش له‌وێوه‌ نایا ئاخۆ له‌ سوله‌یمانى و هه‌ولێر چه‌ند گروپێك چى و چى ئه‌ڵێن، ئایا مووچه‌ دێت یان نا (به‌ڵێ ژیانى هاوڵاتیان و پاراستنى كه‌رامه‌تى مرۆییان له‌ ئه‌ستۆى حكومه‌ته‌).
ئیمڕۆكه‌ چاره‌نووسى كورد له‌ باشور به‌ستراوه‌ به‌ عێراقه‌وه‌، ئه‌و عێراقه‌ى دواى ڕیفراندۆم ده‌ركه‌وت پایته‌خته‌كه‌ى له‌ به‌غدایه‌ نه‌ك تاران و ئه‌نقه‌ره‌و واشنتۆن. ئه‌و ڕیفراندۆمه‌ى ده‌ریخست كورد ته‌نها شڕه‌خۆرى كردووه‌ هیچ دامه‌زراوه‌یه‌كى له‌ناوه‌و ده‌ره‌وه‌ نییه‌ ( ئه‌مانه‌ هه‌مووى ڕاسته‌وخۆ پێش ڕیفراندۆم به‌ مه‌ركه‌زى بڕیارى كوردیمان گوتوه‌و شاهیدیشمان هه‌یه‌). بۆیه‌ ئه‌گه‌ر بۆ نمونه‌ سبه‌ینێ توركیاو ئیسرائیل و ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كان ڕێككه‌وتنێكى ئه‌منى واژۆ بكه‌ن به‌رانبه‌ر ئێران، ئاخۆ پاڵ به‌ چه‌ندین گروپى توندڕه‌وه‌وه‌ نانێن له‌ عێراق و هه‌رێم به‌ره‌و ئێران ؟!. چه‌ندین نمونه‌ى تر…
كورد پێداویستیه‌كى ناوچه‌كه‌یه‌، به‌ هۆى نا ئاماده‌گییه‌وه‌، گروپه‌ سیاسیه‌كانى وه‌ك پارتى و یه‌كێتى به‌ جێده‌مێنن و، ئێستاش ئه‌گه‌ر واز له‌ عینادى و په‌نجه‌ بادان نه‌هێنن، به‌رهه‌م ساڵه‌ح نه‌ك پاشه‌كشه‌ ناكات به‌ڵكو باره‌گایه‌كى هاوپه‌یمانى گشتگیرى كوردى له‌ هه‌ولێرو سوله‌یمانى ئه‌كاته‌وه‌و، ئه‌بێته‌ سه‌رۆكى وه‌حده‌ى كوردى.
ئه‌وجا ئه‌و حاشاماته‌ كوردییه‌ى كه‌ ئاغاكانى حیزب نانیان بڕیون و، جنێو به‌ سه‌رۆك كۆماره‌ كورده‌كه‌یان ئه‌ده‌ن، چونكه‌ شتی وایان به‌خۆیانه‌وه‌ نه‌دیوه‌، په‌لامارى ئه‌ده‌ن، مه‌سه‌له‌ن سه‌رۆك كۆمار “به‌رهه‌م ساڵه‌ح” سه‌ردانى توركیاى كردووه‌و له‌گه‌ڵ هاوتا توركیه‌كه‌ى “ئه‌ردۆغان” باڵاترین ئه‌داى دیبلۆماسى نیشاندا، تا ئه‌وه‌ى بتوانێت مه‌سه‌له‌ ئابورییه‌كان بكاته‌ ئه‌وله‌وییه‌تى قسه‌كانى بۆ ئه‌وه‌ى ڕێ له‌ ئه‌ردۆگان بگرێت مه‌سه‌له‌ى په‌كه‌كه‌و ئه‌منیه‌ت پێش بخات. ئاخه‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ له‌ “كه‌شتى فرییشته‌كان” به‌ختیار عه‌لى ڕۆماننوس ئه‌ڵێ ” تاكه‌ شتێك له‌م وڵاته‌ فێرى بیت جنێودانه‌، له‌ سه‌عات شه‌شى ئێواره‌وه‌ له‌هه‌موو شوێنێكى وڵاته‌كه‌دا به‌ڕه‌سمى ده‌ست پیًده‌كات، له‌یانه‌كاندا، له‌ چێشتخانه‌كاندا، له‌ماڵه‌وه‌، له‌ مزگه‌وته‌كاندا، له‌ باره‌گاى حیزبه‌كاندا، له‌ سه‌یرانگاكاندا، له‌ كافتریاكاندا، له‌ فه‌یسبوك و تویته‌ردا، ئیتر به‌ پێى شوێن هه‌رچه‌ند كه‌سێك كۆده‌بنه‌وه‌و جێگایه‌ك ده‌گرن و جنێو به‌ حیزبێك یان به‌رپرسێك، به‌ ژنێك یان ده‌وڵه‌مه‌ندێك، گۆرانیبێژێك، ئه‌كته‌رێك، نوسه‌رێك ده‌ده‌ن. گه‌ر هیچیان ده‌ست نه‌كه‌وت بۆخۆشى جنێو به‌یه‌ك ده‌ده‌ن، له‌ سه‌عات شه‌شه‌وه‌ تا دره‌نگ دادێت مه‌مله‌كه‌ته‌كه‌ به‌و جۆره‌ ده‌ڕوا به‌ڕێوه‌.

وتار

بریکست، ئەو ڕێککەوتنەی سەری سەرۆک وەزیرانی خوارد

عەبدول محەمەد

لەو کاتەوەی پۆستی سەرۆک وەزیرانی بەریتانیای وەرگرت لە هاوینی ساڵی ٢٠١٦دا ، ئامانجی سەرەکی تیرزا مەی بە دیهێنانی خەونی ڕێککەوتنی چونەدەرەوەی وڵاتەکەی بوو لە ڕێکخراوی یەکێتی ئەوروپا ناسراو بە “بریکست”، بەڵام دوای ٣ ساڵ لە کارکردنی بەردەوام لەو پێناوەدا سەرئەنجام و لە پێناو هەمان ئامانجدا دەسەڵاتی جێهێشتوو خۆی و پۆستەکەشی کردە قوربانی ئەو خەونەی بەریتانیاییەکان.

سەرەتای چیرۆکی بریکست دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٢٠١٣، کاتێک دەیڤید کامیرۆن سەرۆک وەزیرانی پێشووی بەریتانیا بەڵێنیدا ڕاپرسییەکی گشتی ئەنجام بدات سەبارەت بە مانەوەی بەریتانیا لە ناو خێزانی یەکێتی ئەوروپادا یاخود نا، ئەوە بوو لە هاوینی ساڵی ٢٠١٦ ڕاپرسییە گشتییەکە ئەنجام درا، کە سەرەڕای گەرماکەی بۆ بەریتانیاییەکانیش بڕیار و ڕوداوێکی گەرم بوو، بەڵام ئەنجامەکەی بۆ پێشبنییەکانی کامیرۆن چاوەڕواننەکراو بوو، کە پشتیوانی مانەوەی وڵاتەکەی دەکرد لە ناو یەکێتییەکەدا.

ئەو کات بە گوێرەی ئەنجامی ڕاپرسییەکە لە ٥٢%ی بەریتانییەکان پشتیوانی هاتنەدەرەوەی وڵاتەکەیان کرد لە ڕێکخراوی یەکێتی ئەوروپا، بەو هۆیەشەوە کامیرۆن دەستبەرداری سەرۆکی پارتی پارێزگاران بوو، سەرئەنجام بوار بۆ تیرازا مەی رەخسا سەرۆکایەکی حکومەت و حزبەکەش بگرێتە ئەستۆ، مەی ئەو کات پۆستی وەزیری ناوخۆیی وڵاکەی بە دەستەوە بوو.

لەو کاتەوەی مەی گەیشتە بارەگای سەرەکی حکومەت بەریتانیا کە بە (١٠ داونینگ ستریت )ناسراوە لە ساڵی ٢٠١٦، ئاشکرابوو کە ئەرکی سەرەکی وەک سەرۆک وەزیران، جێبەجێکردنی خواستی بەریتانییەکانە بۆ چوونە دەرەوە لە ڕێکخراوی یەکێتی ئەوروپا لەبەر چەند هۆکارێک، دیاترینیان کۆچە.

ئەو کات سەرۆک وەزیرانی دەستلەکارکێشاوە وتی، لەو پێناوەدا کاردەکات و بە وشە بە ناوبەنگەکەی کە وتی (لە پێناو بەریتانیایەکی نوێدا) بەڵام لە کۆتایدا شکستی هێنا لەو ئەرکە و سەرئەنجام بە گریان و فرمێسک ڕشتنەوە پۆستەکەی جێهیشت.

سەرباری ئەوەی تیرزا مەی یەکێک بوو لە دیارترین ئەو کەسایەتیانەی ناو حکومەتی بەریتانیا بۆ مانەوەی وڵاتەکەی لە ڕێکخراوی یەکێتی ئەوروپا، بەڵام سەرۆکایەتی هەڵمەتی چوونە دەرەوەکەی کرد بێ ئەوەی سەرکەوتن بە دەستبهێنێت.

لە وتاری دەستلەکار کێشانەوەدا بە گریانەوە مەی ڕایگەیاند ” نەمتوانی بریکست تەواو بکەم، ئەوەش بۆ من کارێکی زۆر ناخۆشە، من دووەم ژنم سەرۆکایەتی حکومەت لە مێژووی حکومەتی بەریتانیادا، بەڵام دوا ژنیش نابم، بەم نزیکانە دەستبەداری هەموو دەسەڵاتەکانم دەبم، بە مەبەستی ڕەخساندنی بوار بە سەرکردەکی تر بۆ دەرچوون لەو ڕێگە داخراوە و تەواوکردنی چوونەدەرەی بەریتانیا لە یەکێتی ئەوروپا، شەرەفمەندبوون بەو ئەرکە، بێ هیچ نییەتێکی خراپ دەستلەکارکێشانەوەی خۆم پێشکەشکردووە، ئامانج لەو هەڵوێستەشم بواردانە بە خۆم بۆ ئەوەی هەلی خزمەتکردنی وڵاتەکەمم بۆ بڕەخسێت”.

سەرۆک وەزیرانی پێشووی بەریتانیا لە مانگی تشرینی دووەمی ساڵی ڕابردوودا لەگەڵ ڕێکخراوی یەکێتی ئەوروپا گەیشتنە ڕێککەوتن بۆ ئەوەی وادەی چوونەدەرەوەکە لە مانگی سێی ئەمساڵدا جێبەجی بکرێت، بەڵام دوای چەندین هەوڵی دووبارە و بەردەوام شکستی هێنا لەوەی بتوانێت پەرلەمانتارانی وڵاتەکەی لە پەرلەمانی بەریتانیا (ئەنجومەنی گشتی) ڕازی بکات بە رەزامەندی و تیپەڕاندنی ڕێککەوتنەکە.

دەقی ڕێککەوتنەکە لەگەڵ یەکێتی ئەوروپا باس لە ماوەیەکی کاتی (بەڕێکردن) دەکات کە لە کۆتایی ساڵی ٢٠٢٠ تەواو دەبوو، ئەو کات بەریتانیا بەردەوام دەبوو بە بژاردنەوەی کۆمەکەکانی وڵاتەکەی بە ڕێکخراوی یەکێتی ئەوروپا کە بڕی شایستە داراییە کەڵەکەبووەکان لەسەر لەندەن گەیشتبووە “٤٥” ملیار یۆرۆ.

ئەوە سەرەڕای ڕێککەوتن سەبارەت بە سنور لە نێوان ئیرلەندەی باکور و کۆماری ئیرلەندە، هەروەها ئازادی هاتوچۆی هاوڵاتیانی بەریتانیا لە ناو ڕێکخراوی یەکێتی ئەوروپا لە ماوەی بەڕێکردن.

بەڵام گەیشتن بەو ڕێککەوتنە بەو شێوە ئاسانە نییە ،چونکە سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا گفتوگۆیەکی قورس و تاقەپروکێنی بەڕێوە برد لەگەڵ برۆکسل کە لە ساڵی ٢٠١٦وە دەستی پێکردبوو.

بەر لەو مێژووەش تیریزا مەی لە ڕێگەی بریکست ڕووبەڕووی شکستێک بۆیەوە، ئەویش لە دەستدانی زۆرینەی پەرلەمانی بوو لەلایەن پارتی پارێزگارانەوە لە پەرلەمانی بەریتانیا ، ئەو شکستە و ئەگەر هاوپەیمانی پارێزگاران نەبوایە لەگەڵ پارتێکی بچوکدا، ئەوەندەی نەمابوو ببێتە مایەی پەکخستنی گقتوگۆکان لەگەڵ یەکێتی ئەوروپا.

لەو کاتەدا سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا لە دوو بەرەوە شەڕی دەکرد، لە لایەک سەرکردایەتی گفتوگۆیەکی قورسی دەکرد لەگەڵ ئەرووپییەکان، کە زۆر توندتر ببوون لە پێشووتر، لە بەرەیەکی دیکەشەوە دەبوایە بتوانێت پەرلەمانی وڵاتەکەی ڕازی بکات، بە پەرلەمانتارانی حزبەکەی خۆشییەوە، سەبارەت بە وردەکاریی کشانەوەکە لە یەکێتی ئەوروپا.

لێرە بە دواوەش تیرزا مەی ، ڕۆژی حەوتی مانگی داهاتوو (حوزەیران) بە تەواوی دەست لە سەرۆکایەتی حکومەت و حزیەکەشی دەکێشێتەوە، بڕیاریشە ڕۆژی ٣ی مانگی داهاتوو بەر لە جێهێشتنی پۆستەکەی بە تەواوی، لە لەندەن پێشوازی لە دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا بکات.

چاودێرانی رەوشی ناوخۆیی بەریتانیا پێیان وایە ڕۆیشتنی مەی دەبێتە مایەی قوڵبوونەوەی قەیرانی چوونەدەرەویە بەریتانیا لە ڕێکخراوی یەکێتی ئەوروپا، چونکە ئەگەری ئەوە هەیە سەرۆک وەزیرانی نوێ رووبەڕووی (بریکست)ێکی سەختر ببێتە لە وتوویژەکانی لەگەڵ یەکێتی ئەوروپا، کە ئەگەری ئەوەی هەیە ڕێگەخۆشکەر بێت بۆ ئەوەی هەڵبژاردنێکی پەرلەمانی پێشوەختە لە بەریتانیادا بەڕێوەبچێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

شـەوانە بازاڕ لە مانگی ڕەمەزان

 

لەمانگی ڕەمەزانی پیرۆزدا و لەگەڵ نزیكبوونەوەی جەژن بەشێكی زۆری هاونیشتیمانیان پێیان باشە بەشەودا بازاڕ بكەن و پێداویستییەكانیان دابین بكەن.
لەڕاستیدا ئەمەش دیاردەیەكی شارستانی نوێیە و دەرهاویشتەی جیهانگیرییە و ماوەی چەند ساڵێكە بووەتە كلتور لە كۆمەڵگای كوردستاندا بەشێوەیەك كاریگەری هەبووە لەسەر جموجوڵی كڕین و فرۆشتن و گەشەی ئابوری هەرێم.
كات یەكێكە لەڕەگەزە گرنگەكانی بازاڕ و ئەوكاتەی كڕیارو فرۆشیار بەیەك دەگەن نرخەكان دیاری دەكرێت و كرداری ئاڵوگۆڕ ئەنجام دەدرێت.
خۆشبەختانە بەهۆی سەقامگیری ئەمن و ئاسایش لە كوردستاندا ڕێژەیەكی زۆری كڕیاران بەشەو خواستەكانیان پڕدەكەنەوە و هەرچی مۆڵ و سۆپەرماركێت و بازاڕی میللی و هاوچەرخ هەیە جمەیان دێت لە كڕیاران و هەوڵ دەدەن پێویستییەكانیان بە كەمترین تێچونو نزمترین نرخ بەدەست بهێنن، كەدەتوانین بڵێین زۆربەی خواستەكانمان لەم كاتانەدا جلو بەرگ بۆ خانمان ومناڵان و سەبەتەی خواردن و خواردەمەنییە و بەشێكی تری هاونیشتیمانیان دەچنە بازاڕ و مۆڵەكان بۆ بەسەربردنی كاتێكی خۆش و قەرەبوكردنەوەی ڕۆژەكان كە بەهۆی بە ڕۆژوو بوون و بەرزبونەوەی پلەكانی گەرماوە ناتوانن بچنە دەرەوە.ئەوەشمان بیر نەچێت چاولێكەری خێزانەكان كاریگەری تایبەتی هەیە لەسەر شەوانەبازاڕ و هۆكارێكە بۆ برەوسەندنی ئەم دیاردەیە.
لەڕاستیدا شەوانە بازاڕی هاونیشتیمانیان و كڕیاران لەمانگی ڕەمەزاندا بۆ چەند هۆیەك دەگەڕێتەوە لەوانە زۆربەی كڕیاران بەهۆی ئەوەی كە بەڕۆژوو دەبن و زۆربەی كاتەكانی ڕۆژ لەماڵەوە پشوو دەدەن و پلەكانی گەرماش ووردە ووردە بەرزبوەتەوە و ناتوانن بچنە بازاڕەكانەوە و هەروەها بەشێكی تری كڕیاران بریتین لە فەرمانبەرانی دامودەزگاكانی حكومەت ئەمانە بەڕۆژ لە دەوامدان و ماندوو دەبن ناچار بۆ پڕكردنەوەی پێویستییەكانیان بەشەو دەچنە بازاڕو مۆڵەكان.
ئەوەمان لەبیر نەچێت لەبازاڕەكانی هەرێمی كوردستاندا نرخەكان بەهۆی خواست و خستنەڕووە دیاری دەكرێن بەبێ‌ دەست تێوەردانی حكومەت، لەم مانگەدا یاسای خواست كار ناكات (پەیوەندیەكی پێچەوانە هەیە لە نێوان نرخ و بڕی خواست ) واتە ئەگەر نرخ بەرز ببێتەوە ئەوا بڕی خواست دادەبەزێت بەڵام بەهۆی زۆری خواستەوە و ناچار بوونی كڕیاران بۆ پڕكردنەوەی پێویستییەكانیان ئەم یاسا ئابورییە كاری پێ‌ ناكرێت و خێزانەكان زۆربەی داهاتەكانیان و بگرە هەندێ‌ جار قەرزیشی بۆ دەكەن لە پێناو دابین كردنی پێداویستییەكانیان ئەمەش بارگرانیەكی ترە بەسەر شانی لێپرسراوانانی خێزانەكانەوە و خەرجییەكانی خێزان لەم مانگەدا دوو ئەوەندە و زیاتریش دەبێت !
لەلایەكی ترەوە بەسەیركردنی خێرا لەهەموو ئەو بازاڕكردنانەی كە ئەنجام دەدرێت دەردەكەوێت كەبەشی هەر زۆری خواست بۆ كڕینی شمەك و كەلوپەلی كەمالین (جوانكاری، ڕوواڵەتی) ئەمەش مانای گۆڕانكارییە لە گوزەرانی هاوڵاتیاندا بەرەو باشبون و لەلایەكی ترەوە بەداخەوە كڕیاران و بەكاربەران زۆر زوو قەیرانی دارایی و ئابوری كوردستانیان لەبیركردوە و هەرچەندە هێشتا قەیرانەكە بەتەواوەتی بنبڕ نەكراوە هەر بۆیە پێویستە بزانین كە ئیدارەدانی ئابوری دروستی بەكاربەران ئەوەیە كە پاشەكەوت بكەین و هەرچی مایەوە خەرجی بكەین نەك بە پێچەوانەوە داهاتەكانمان خەرج بكەین و هیچ بڕە پارەیەك پاشەكەوت نەكەین.
ئەوەی لێرەدا گرنگە تیشكی بخەینەسەر بۆ ئەوەی هەردوولا (كڕیاران و فرۆشیاران) بتوانن ئامانجەكانیان بەدەست بهێنن لە بەرژەوەندی هەردولا ئەم مانگە پیرۆزە بەڕی بكرێت و ئیستیغلال كردنی تێدا نەبێت لە ڕووی نرخ و جۆری شمەك و كاڵاكانەوە وئەم هەلە نەكرێت بۆ ساغكردنەوەی شمەك وكاڵای خراپ و ماوە بەسەرچوو، هەردوولا بەچاوێكی نەتەوەیی و ئایینی یەوە لەم دیاردەیە بڕوانن.جێگای خۆیەتی دەستخۆشی لە هێزەكانی ناوخۆ بكەین بۆ هەوڵ و ماندوبونیان و ڕەخساندنی كەشێكی ئارام و سەقامگیر كە دڵنیایی بە هەموولایەك دەدات.
هیوادارین ئەم دیاردە شارستانی یە لەساڵانی داهاتودا بەردەوام بێت و گەشەی زیاتری پێ بدرێت و ئەم ڕووە گەشە جوانەی ئابوری و كۆمەڵایەتی و پێكەوە ژیانیەی كوردستان بەهەموو لایەكی بگەیەنین…
*ئابوریناس

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

دەتوانین چی بکەین بۆ کەرکوک؟  

دکتۆر جەبار قادر

(١)

هەموو لایەک هاتوونەتە سەر ئەو باوەڕە، کە سیاسەتی دەسەڵاتدارانی کوردستان سەبارەت بە کەرکوک هیچ ئەنجامێکی ئەرێنی لێ ناکەوێتەوە، بەڵکو ڕۆژ لە دوای ڕۆژ بارودۆخەکە خراپتر دەبێ. هەڵبەتە کاتێ باسی کەرکوك دەکەین، مەبەستمان هەموو ناوچە دابڕاوەکانە، چونکە کرۆک و گەوهەری کێشەکە کەرکوکە. ئێستا هەموو کەسێک لە خۆی و دەوروبەرەکەی دەپرسێ: باشە دەبێ چی بکەین؟ چۆن لەم تونێلە تاریکە دەرچین؟. ئایە هەر لەسەر ئەم سیاسەتە نەفرەتییە بەردەوام بین، یا بیر لە ڕێبازێکی تر بکەینەوە؟. ئیستا هەندێ هەوڵ و جموجوڵ لە نێوخۆی وڵات لە ئارادان، ئێمەی دیاسپۆرا چۆن دەتوانین هاوکار و پشتیوانیان بین؟. دید و بۆچوونەکانتان لەم بارەیەوە گرنگە بۆ ئەوەی هەموو بە یەکەوە هەنگاوێکی دروست بنێین.
چەند ساڵێک کوردی ئەو ناوچانە بە مادەی ١٤٠ەوە خەریک کران. سەرباری ئەوەی مادەکە لە بنەمادا هەنگاوێکی نانیشتمانی بوو، لە یەکەم ڕۆژیشەوە دیار بوو کە دەرفەتی جێبەجێ کردنی سفرە. لە ڕۆژی ڕاگەیاندنی ئەو مادەیەوە ڕەنگبێ پەنجا وتارم لەسەری نووسیبێ و ئەوەندەش چاوپێکەوتنی ڕۆژنامەوانی و تەلەفزیۆنیم لە بارەیەوە کردبێت و لە هەموویاندا ئەو بۆچوونەم دووپات کردووەتەوە کە جێبەجێ ناکرێت و بەرپرسانی کورد کارێکی خراپیان کرد. ئێستاش داوا لە نەتەوە یەکگرتوەکان دەکرێت ڕۆڵی هەبێت لە جێبەجێ کردنی مادەی ١٤٠دا، وەک ئەوەی لە ئەزموونی ١٥ ساڵی ڕابردوو و هەڵس وکەوتی نەتەوە یەکگرتووەکان هیچ شتێک فێر نەبووبن.
لە ٢٢ نیسانی ٢٠٠٩دا نوێنەری تایبەتی سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە عێراق ستیفان دی میستورا ڕاپۆرتی نێردەی نەتەوە یەکگرتووەکانی بۆ هاوکاری عێراق (یونامی) سەبارەت بە ناوچە کێشە لەسەرەکان پێشکەش بە حکومەتی عێراق و کوردستان کرد، کە ناوی لێ نابوو”ڕاپۆرتی یونامی تایبەت بە سنوورە نێوخۆییە کێشە لەسەرکان لە باکوری عێراق”. ئەو ڕاپۆرتە بەرهەمی ساڵێک کارکردنی یونامی بوو و بەشێک بوو لەو ئەرکەی ئەنجومەن ئاسایش بە پێی هەردوو بڕیاری ١٧٧٠ و ١٨٣٠ بە یونامی سپاردبوو. ڕاپۆرتەکە لە دوو بەرگدا بوو و بەسەر یەکەوە ٤٧٢ لاپەڕە بوو، باسی لە ١٦ یەکەی کارگێڕی دەکرد کە بریتین لە ١٤ قەزا و ٢ ناحیە: سنجار، تەلەعفەر، شێخان، ئاکرێ، حەمدانیە، مەخمور، حەویجە، دوبز، داقوق، کەرکوک، خورماتو، کفری و خانەقین لە گەڵ مندەلی و بەلەدروز. کاتی خۆی لێژنەیەک پێکهێنرا و دید و بۆچوونەکانی خۆمان لە ٦٠ لاپەڕەدا پێشکەش بەحکومەتی هەرێم کرد بۆ وەڵامدانەوەی یونامی. وا دە ساڵ تێپەڕی ئێستاش شتێکم لە بارەی ئەو ڕاپۆرتەوە نەبیستەوە. کاری زۆرم لە سەر ڕاپۆرتەکە کرد و بوو بە بەشێک لە کتێبێک لەسەر کەرکوک کە قەولە بەم زووانە بڵاو بکرێتەوە، بۆیە لێرە دەرفەتی ئەوە نیە زۆری لەسەر بڵێم.
باوەڕم وایە ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتوەکان هیچ کێشەیەکی لە جیهاندا پێ چارەسەر نەکراوە و پێی چارەسەر ناکرێت. تەنها ئەو کاتە دەتوانێت کار بکات، ئەگەر پێشوەخت ئەنجومەنی ئاسایش ڕێککەوتبێت و بڕیاری تایبەتی لەسەر پرسێک دەرکردبێت. دامەزراوەکانی زۆر بیرۆکراتیانە کار دەکەن و مەگەر بەرپرسانی ئێمە ئەوەندەی ئەوان حەز لە کۆبوونەوەی بێ ئەنجام بکەن، گەندەڵی زۆریش لە کارەکانیاندا دەکرێت. کۆمەڵی کارمەند کە دەستیان لە کارێک گیر دەبێت، یەکەمین شت بیری لێ دەکەنەوە ئەوەیە، تا پێیان بکرێ تەمەنی کێشەکە درێژ بکەنەوە و لەسەر کارەکانیان بمێننەوە. بەرپرسە باڵاکانیانیش کاتەکەی خۆیان تەواو دەکەن و ڕادەستی یەکێکی تری دەکەن بێ هیچیان کردبێ. ئەوەتا دیمستورا دوای ئەوەی هیچی لە عێراق پێ چارەسەر نەکرا، کرا بە نوێنەری تایبەتی سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ کێشەی سوریا، لەوێش دوای ئەو هەموو ساڵە هیچ بەرهەمێکی نەبوو.
لەوەش خراپتر ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان، لە سەرووی هەمووشیانەوە ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان لە هەموو کار و چالاکییەکانیاندا بەرژەوەندی دەوڵەتان لە بەرچاو دەگرن، ئاخر لە کۆتاییدا ئەوە دەوڵەتانن بڕیار دەدەن و پرۆژە و پێشنیارەکان دەخەنە واری جێبەجێ کردنەوە یا ڕەتیان دەکەنەوە. لە ڕاپۆرتەکەی یونامیدا ئەمە زۆر بە زەقی دەبینرێت. تێمەکە باش لەوە تێگەیشتووە کە کورد تاکە لایەنە کە لەسەر ئاستی نیودەوڵەتی بێ پشت و پەنایە. ئەمە لە کاتێکدا پێکهاتەکانی تری ئەو ناوچانە چەندین دەوڵەتیان هەیە کە لەسەریان دێنە دەنگ. تورکمان تورکیا و دەستەیەک دەوڵەتی تورکی زمانی هەیە، عەرەبی سوننەش چەندین دەوڵەتی عەرەبی و شیعەکانیش ئێران و هەندێ هێزی دیکەیان هەیە. ڕاپۆرتەکە تا ئەو شوێنەی بۆی کرا بێت پشتیوانی لەو پێکهاتانە کردووە و خواستی کوردی پشت گوێ خستووە. زۆر بە ئاسانی ڕەخنەی لە کورد گرتووە و بگرە تۆمەتی داوەتە پاڵی، لە کاتێکدا بەرامبەر بە کردەوە و هەڵس و کەوتی پێکهاتەکانی تر ئەو هەڵوێستەی نەنواندووە، ئەگەر ناچاریش بووبێ ئەوا ڕەخنەکانی زۆر نەرمتر و ڕووکەشیانە تر بوونە. بۆ گەیشتن بە ئامانجە دیاری کراوەکان تیمەکەی یونامی مامەڵەیەکی دوو فاقییانەی لە گەڵ زانیارییە مێژوویی، جوگرافییەکان و داتا و ئاماری سەرژمێرییەکاندا کردووە. لەم بارەیەوە لێکدانەوەی هەڵەی بۆ مێژووی زۆر لە ناوچانە کردووە و ئەو ئامارانەی خستووەتە ڕوو، کە تەنانەت لە گەڵ داتا و ئاماری سەرژمێرییە فەرمییەکانی دەوڵەتی عێراقیشدا یەک ناگرنەوە. لە بری ئەوەی بگەڕێنەوە بۆ داتا فەرمییەکان و سەرژمێرییە گشتییەکانی دەوڵەتی عێراق بە تایبەتی ئەوانەی بەر هەڵمەتی دەستکاری نەکەوتوون، پەنا دەبەنە بەر ئەو ژمارانەی هەندێ کەس وەریان گرتوون کە گوایە دیداریان لەگەڵیاندا کردووە و ناوی کەسیش ناهێنن و کەس نازانێ کێن ئەوانەی قسەیان بۆیان کردووە و تا چەند ئاگادارن و زانیارییان لەو بارەیەوە هەیە. ئەمەش شیوازێکی سەیرە بۆ گەیشتن بە ڕاستییەکان و بووەتە هۆی هەڵەی زەق لەم بوارەدا. ڕاپۆڕتکە بە جۆرێک لایەنگر و دژ بە خواستەکانی کوردە، کە ئەستەمە مرۆڤ چاوەڕوانی هەڵوێستێکی وا بکات لە ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتی، کە گوایە دەیەوێت هاوکار بێت لە چارەسەرکردنی کێشەیەکی ئاڵۆزی وەک کەرکوک و ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی هەرێم. ئەو کەسەی بیر لەوە بکاتەوە یونامی ئەو کێشانەی بۆ چارەسەر بکات، دەبێ هەموو ژیانی لە چاوەڕوانی گۆدۆدا بێت.
بەکورتی وادەزانم لەسەر ئەوە هاوبیرین کە نە مادەی ١٤٠ جێبەجێ دەکرێت و نە یونامیش ناوبژیوانێکی بێ لایەنە و هاوکار دەبێت لە چارەسەرکردنی کێشەی کەرکوک و ئەو ناوچانەدا. ئێستا هەندێ هەوڵ لە ئارادان بۆ ئەوەی کوردی کەرکوک و ئەو ناوچانە لە دەرەوەی سیاسەتی دەسەڵاتداران ڕێبازێک بۆ خۆیان بدۆزنەوە. لەوە زیاتر نابێ بکرێن بە سوتەمەنی ململانێی حیزبیی بێ واتا و لە پێناو بەرژەوەندی ئەم و ئەودا کوڕیان بەکوشت بدەن و ماڵیان وێران بکەن. کوردانی هەندەران دەتوانن هاوکار و پشتیوانی ئەم هەوڵانە بن. ئێمە تا ساڵی ٢٠٠٣ چەندین ڕێکخراومان لە ئەوروپا بۆ بەرگری لە کەرکوک دروست کرد بوو و چالاکی زۆرمان هەبوو. لە دوای ئەو ساڵەوە وتمان ئیتر ئەوە ڕژێمی سەدام ڕووخا و نوێنەرانی کورد لە بەغدا ئەرکی خۆیان دەبێنن، کە لە دەرەوەی بەرژەوەندی حیزبی و پۆست و پارە نەیان بینی. ئێستا کوردانی دیاسپۆرا زۆر باشتر دەتوانن کار بکەن و خەڵکانی نیشتمانپەروەر لە دەوری خۆیان کۆ بکەنەوە و لەم ڕەوشە نالەبارە خۆیان ڕزگار بکەن.
ئەم پێشەکییە بەشی یەکەمی زنجیرە وتارێکە لەم بارەیەوە، کە لە ڕۆژانی داهاتوودا لەسەر ئەم لاپەڕەیە بڵاویان دەکەمەوە. پێشوازی لە هەموو بیر و بۆچوونێکی بەسود لەم بارەیەوە دەکەم، کە دوور بن لە بەرژەوەندی تایبەتی و نەیارێتی ئەم و ئەو، چونکە من بانگەشەی دامەزراندنی حیزب ناکەم، ئاخر کورد ئەوەندەی چەند دەوڵەتێک حیزبی هەیە. هیوادارم گفتوگۆیەکی تەندروست دەستپێبکەین و ببینە یارمەتیدەر بۆ ئەوانەی هەوڵی خۆ ڕزگارکردن دەدەن لە کۆت و بەندی حیزبی بێ ستراتیژ و بێ داهاتوو.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان