ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

قسەیەك بەرەو رووی پەرلەمانتاران

شوان بەرزنجی

 

پەرلەمانتارانی ئەو خولە تازەی پەرلەمانی كوردستان تاوەكو چوار ساڵی داهاتوو دەبنە نوێنەری خەڵك و خەڵكیش چاوەڕانی زۆری لێیان هەیە، بە تایبەت بۆ ژیان و گوزەران و باشتركردنی ئایندەیان.

خەڵك زیاتر پرسیاریان لە ژیان گوزەران و یاسا ئابوریەكانە ئەوانەی پەیوەندیان بە بازاڕ و قوتی خەڵك و دابینكردنی بیمەی ژیان و تەندروستی هەیە و پەیوەستن بە بوژانەوەی ژێرخانی ئابوری ووڵات و پێشخستنی كارگە و دامەزراوە ئابووریەكانی ئەو یاسایانە وەكو یاسا سیاسی و مەدەنیەكان رۆڵیان هەیە لە باشتركردنی كۆمەڵگا تەنانەت هەندێك یاسای ئابووری هەیە رەنگە سیاسەت و ژیانی ناوخۆشی پێ بەهێز تر بكرێت.

ئەوەی تێبینیمان كردوە لە پەرلەمانی ئێمە كەمتر یاسا ئابووریەكان و رەشنوسەكانی ئەو یاسایانە قسەیان لە سەر دەكرێت كە زۆرتر رەهەندی ئابوریان هەیە ئەوەش لە كاتێكدایە كە داواكاریەكانی خەڵك داخوازی ئابووری و ژیانێكی باشتری ئابورین , ئەو داخوازیانەش سەرچاوە دەگرن لە چوار چێوەی یاساو ڕێساو ڕێنماییە ئابوریەكان. چونكە ئەو هەرێمەی ئێمە ئەزمونی كەمەو ماوەیەكی كەمە بە ڕووی دونیا كراوەتەوە و بەدەست كۆمەڵێك كێشە دەناڵێنێت بۆیە پێویستی زۆری بە یاسای تۆكمەی پێشخستنی ئابوری وگەشە پێكردنی بازاڕهەیە.

رووم دەكەمە پەرلەمانتارە تازەكان ، ئەوانەی لە بانگەشەكانیان سەری زمان و بنی زمانیان ژیان و قوتی خەڵك بوو،بیریان دەخەمەوە هەندێك پرۆژە یاسای ئابووری دەمێكن لە پەرلەمانی كوردستانن ،ڕەنگە هەندێكیان تۆزیان لەسەر كەوت بێت و لە لیستی گفتوگۆ كردنیش نەبن بەڵاَم بارودۆخەكە وا پێویست دەكات رەشنوسی ئەو یاسایانە بەبێ‌ دواكەوتن قسەی لەسەر بكرێت چونكە ناكرێت خولەكانی پەرلەمان تێپەڕن، بەڵام ئەو پرۆژانە چاویان بە روناكی دەرچوون نەكەوێت.

دەبێت یاساكانی كار و خانە نشینی كارمەندان وكرێكارانی كەرتی تایبەت لە گەڵ ئێستادا بگونجێت, پێویستە پرۆژەیاساكانی بیمەی تەندروستی و كۆمپانیاكان و باجی كۆمپانیا نەوتیەكان و و هەمواری یاسای وەبەرهێنان و چەندین و چەندینی تر بخرێنە ریزی گفتوگۆكان و دواتریش پەسند بكرێن.
دەبێت زوو لیژنەی تایبەت پێكبهێندرێت بۆ ئەوەی بودجەی 2019 ئامادە بكرێت و داخوازیەكانی خەڵك تیایدا جێگیر بكرێت.
هەروەها دەبێت ئەو یاسایانە هەموار بكرێنەوە كە لە گەڵ ئێستای بازاڕی ئازاد ناگونجێن ویاسای سەردەمی ئیشتراكین و كاتیان بەسەر چووە دەبێت لەمەودوا بە یاسا هەموو كون و كەلە بەرەكانی ئابوری ئەم ووڵاتە ڕێكبخرێتەوە بۆ ئەوەی ووڵاتێك بهێنینە كایەوە كە تەنها بەزمانی یاسا ئابوریەكەمان قسە بكات وبەرهەممان بداتێ‌ چونكە لە ئێستادا هەست بە جۆرێك لە فەراغی یاسای ئابووری دەكرێت ,وەكو هەنگاوی یەكەم دەبێت ئێمە یاسا دەربكەین و دواتریش جێبەجێیان بكەین وخزمەتی خۆمانیان پێبكەین ,هەرگیز بە یاسایەك پێشناكەوین كە لەسەر ڕەفتەكان ولە نێو ئەرشیفەكاندا تۆزی لە سەر كەوت بێت بەڵكو بە یاسایەك پێشدەكەوین كە ڕەنگدانەوەی داخوازیەكانی خەڵك بێت و لە توانای دابێت وەڵامی پرسیارەكان بداتەوە و ئەو واقیعە بگۆڕێت كە دروست بووە, ئێستا وادەی ئەوەیە پەرلەمانتاران هەموو ململانیكان وەلا بنێن و چیتر خەریكی شەڕێك نەبن كە شەقام خوازیاری نیە بەڵكو خۆیان یەكلا بكەنەوە بۆ ئەو یاسا ئابووریانەی كە خزمەت بە ئێستاو ئایندەی میللەتەكەمان دەكات .

وتار

یاسای وەبەرهێنان لە نێوان گرنگیدان بە وەبەرهێنی خۆماڵی و بیانیدا

پارێزەر: لوقمان مصطفی صالح

نکووڵی لەوە ناکرێت هەرێمی کوردستان گەشەسەندنێکی ئابووری بەر چاوی بەخۆیەوە بینیوە،بە تایبەت لە پاش ڕوخانی ڕژێمی بەعس لە ساڵی ٢٠٠٣ ەوە.هەرچەندە لەگەڵ دەست درێژی داعش بۆ سەرهەرێم و بوونی کێشەی سیاسی نێوخۆیی ولەلایەک و لەگەڵ عێراق لەلایەکیتر،کە لە ئەنجامدا قەیرانی دارایی بەرۆکی گرتین و کاری وەبەرهێنان بەرزی و نزمی بەخۆیەوەبینی.بەڵام هێشتا هەر لەکاتی بوونی ڕژێمی بەعس باشترە.هەرلەم ڕوانگەیەوە حکومەتی هەرێمی کوردستان سودی لەو کرانەوە گەورەیە وەرگرتووە لە پەیوەند یەکانی لەگەڵ کۆمەڵگای نێونەتەوەیی و ئەو مەودا بەرفراوانە لە چالاکی ئابوری، کە بۆ خۆی ڕۆڵێکی گرنگی هەبووە لە ڕاکێشانی وەبەرهێنەرانی بیانی و کۆمپانیا نێونەتەوەییەکان و کۆمپانیاکانی کەرتی گشتی و تایبەت بەرەو کوردستان. بەڵام لە بەرامبەردا وەبەرهێنانی خۆماڵی لە چاو وەبەرهێنی بیانی کەمتر گرنگی پێدراوە و بەڵکوپشتگوێ خراوە.! کە لە درێژەی بابەتەکەماندا باسی لێوەدەکەین.

بۆ ئاسانترکردنی ئەم گەشەسەندنە زیاتر بەڕووی وەبەرهێنانی بیانیدا، حکومەتی هەرێمی کوردستان هەستاوە بە تێپەڕاندنی چەند یاسایەک، لە نێوانیاندا یاسای وەبەرهێنان لە هەرێمی کوردستان و یاسای نەوت و گاز، کە ئەمەش رێگا بۆ کەرتی تایبەت خۆش دەکات تا ببێتە بزوێنەری ئابووری بازاڕی ئازاد.

پەرلەمانی کوردستان لە ساڵی 2006 دا هەستا بە دەرکردنی یاسایەک کە ڕێگا بۆ وەبەرهێنەرانی بیانی لە هەرێمی کوردستان خۆش دەکات. یاساکە تەنانەت ڕێگا بە کەسی بیانی دەدات ببێت بە خاوەن موڵک، ماوەی 10 ساڵ بەبێ باج کاربکات، وە بە شێوەیەکی ئاسان کار بە دەستمایەو قانزانجەکانەوە بکات کە لە پرۆژەکان دەستی دەکەوێت.

وەبەرهێنەری بیانی مافی ئەوەی هەیە کە بە پێ ی ویستی خۆی شەریکی هەبێت یان نا. کەسی وەبەرهێنەری بیانی مافی ئەوەی هەیە کە کرێکاری بیانی بهێنێت و کرێکارەکانیش مافی ئەوەیان هەیە کە ئەو پارەیەی دەستیاندەکەوێت هەواڵەی ووڵاتەکانی خۆیانی بکەن. وەبەرهێنەری عێراقی و بیانی مافی ئەوەیان هەیە کە سودەکانیان هەواڵەی ووڵاتانی خۆیان یان ووڵاتانی دیکە بکەن.

بڕگەی کارئاسانیەکان لە یاسای وەبەرهێنان لە هەرێمی کوردستان

لە پاش دەرچوونی یاساکە لە پەرلەمانەوە، حکومەت هەستا بە دامەزراندنی دەستەی وەبەرهێنان بە مەبەستی بەڕێوەبردن و گەشەپێدانی وەبەرهێنان.

ئەم یاسایە بە بەراورد بە یاسای ووڵاتەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کارئاسانیەکی زۆر بە وەبەرهێنەرانی بیانی پێشکەشدەکات، هەندێک لە تایبەتمەندیەکان بریتین لە:-

  • ڕەفتار لەگەڵ وەبەرهێن و سەرمایەی بیانی وەک وەبەرهێن و سەرمایەی نیشتمانی دەکرێت (مادەی سێیەم).
  • وەبەرهێنی بیانی بۆی هەیە هەموو سەرمایەی ئەو پرۆژەیەی بەناوەوە بێت کە لە کوردستان دایدەمەزرێنێت (مادەی سێیەم).
  • حکومەت بەبێ بەرامبەر، یان بەرامبەر پارەیەکی کەم زەوی بۆ پرۆژەی وەبەرهێنان فەراهە دەکات کە بەپێ ی رێنماییەکان بێت (مادەی چوارەم).
  • وەبەرهێنەر بۆی هەیە سوود و قازانجی سەرمایەکەی بۆ دەرەوە بنێرێت (مادەی حەوتەم).
  • وەبەرهێنەری بیانی و نیشتمانی بۆیان هەیە بە شێوەیەکی یەکسان ببنە خاوەن زەوی یان زەوی بەمەبەستی پرۆژەی وەبەرهێنان بکڕن(مادەی چوارەم).
  • وەبەرهێنەر بۆ ماوەی 10 ساڵ لە باج و ڕەسمە ناگومرگیەکان دەبوردرێت لە رۆژی دەستپێکردنی پێشکەشکردنی خزمەتگوزاریەکان، یان بەرهەمهێنان. کەرەستەکانی پێویست بۆ پرۆژەکە لە ڕەسم و باجەکان دەبوردرێن (مادەی پێنجەم ).

دەبینین لە یاساکەدا گرنگیەکی زۆر دراوە بە وەبەرهێنانی بیانی کەله‌ئێستادا ژماره‌یه‌كی زۆر كۆمپانیای بیانی له‌هه‌رێمی كوردستان كارده‌كه‌ن و له‌به‌رامبه‌ریشدا رێژه‌یه‌كی به‌رچاو كۆمپانیای خۆماڵی بوونیان هه‌یه‌و ئه‌وانیش كارده‌كه‌ن، به‌شێك له‌ ئابوریناسان پێیان وایه‌ كه‌ بوونی كۆمپانیای بیانی له‌هه‌رێم كاریگه‌ری ئه‌رێنی بۆسه‌ر ئابوری هه‌رێم هه‌یه‌، به‌ڵام به‌شێكی تر پێیان وایه‌ به‌پێچه‌وانه‌وه‌ كاریگه‌ری نه‌رێنی بۆسه‌ر ئابوری هه‌رێم ده‌بێت له‌رووی ده‌سته‌به‌رنه‌كردنی ده‌ستی كاری ناوخۆو هێنانی ته‌كنه‌لۆجیای پێشكه‌وتوو له‌لایه‌ن ئه‌و كۆمپانیا بیانییانه‌وه‌. وەک پێویست گرنگی بە وەبەرهێنانی خۆماڵی نەدراوە،کەهەردووک وەک یەک گرنگیان بۆ بوژانەوەی ئابووری هەرێم بە گرنگ و پێویست دادەنرێن.

بۆ زیاتر بەرەوپێشچوونی بەهێزکردنی ئابووری ووڵات گرنگیدانە بە ڕاگرتنی باڵانسی  هەردوو وەبەرهێنەکە واتە بیانی و خۆماڵی، بەڕەچاوکردنی پردی متمانە بەتایبەت بەرانبەر بە وەبەرهێنی خۆماڵی،بۆ ئەوەی بەبێ ترس سەرمایەکەیان بەگەر بخەن،یاخود پارە کەڵەکە بوەکانیان نەنێرنە دەرەوەی ووڵات بەڵکو بە پێچەوانەوە بتوانن لە نێو خۆی ووڵات وەگەڕیخەن وسودو قازانجەکەی بۆ گەشەسەندن و بوژاندنەوەی ئابووری ووڵات بەکار بهێنن،نمونەی زۆریشمان هەیە کە وەبەرهێنی خۆماڵی کاری زۆرباش و خزمەتێکی بەرچاوی نیشتیمانیان کردووە،کەهەم سوودوقازانجی بەرچاویان کردووە هەم بەرەو پێشچوونی بەرچاوو دیارە لە ئاوەدانکردنەوەی سەرخانی ئابووری ووڵات بە جوانی دەبینرێت.

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ئەگەر ڕێکنەکەوین چی بکەین؟

مەجید ساڵح

1
گومان لەوەدا نییە لەم هەلومەرجەدا چارەنووسی یەکێتی و پارتی هەر ڕێکەوتنە، سازشێک لەم یان ئەو هیچ لەمەسەلەکە ناگۆڕێ، چونکە بەدیلی ڕێکنەکەوتنیان یان دوو ئیدارەییە، یاخود هەڵگیرسانەوەی شەڕی ناوخۆیە.

پێم وا نییە ئاوەزای سیاسی و بەرژەوەندییە ئابوریی و سیاسییەکانی زۆرێک لەسەرکردە و بنەماڵەکانیان ڕێگەیان پێ بدات یەکێک لەو دوو بژاردەیە هەڵبژێرن. جگەلەوە هەلومەرجی ناوچەکە و بەرژەوەندی وڵاتان دەرودراوسێ لە ئێستادا لە گەڵ هەڵگیرسانەوەی شەڕێکی دیکەدا ناگونجێ..بۆیە ئەگەری ڕێکەوتن لە نێوان پارتی و یەکێتی زۆرترە یان ڕێکنەکەوتن.

2
یەکێک لە دەردە دێرینەکانی کورد ئەوەیە کە دایم (دوودڵن پیسن لە گەڵ یەک شێت و شەیدای عانە)ن، ڕۆشنبیرەکانی سەرەتای سەدەی بیستەم هەموویان ڕایان لە گەڵ ئەو بۆچوونەی فایەق بێکەس بووە، بۆیە لە شیعر و نووسینەکانیاندا هەوڵیان داوە ئەو کرمی دوو دڵی و پیسی و ناکۆکییە لە ناو کۆمەڵگای کوردی دەربهێنن بۆ ئەوەی پێکەوە داری ئازادی ئاو بدەن.

ئەوان خۆیان پشتیان لە عانە کرد و بەڕووتی و ڕەجاڵی ژیان تەنها بۆ ئەوەی قسەیەکیان هەبێ لە ناو کۆمەڵگادا کاریگەر بێ. بەداخەوە لەم سەردەمەدا هەندێ لە ڕۆشنبیران بە نووسین و قسەکانیان کۆمەڵگای کوردی کرمەژەن دەکەن و دوودڵی و ناکۆکی دروست دەکەن. زۆرێک لەوانە لەکاتی ڕێکەوتنی گۆڕان و یەکێتیدا هیچیان نەوت و کاتێکیش یەکێتی عیبرەتی وەرنەگرت و ڕێکەوتنەکەی جێبەجێ نەکرد، نوزەیان لێوە نەهات.. کەچی ئێستا زمانیان پژاوە و دژی ڕێکەوتنی گۆڕان و پارتین، کە لەدژی هیچ لایەنێک نییە و بەنهینی نەکراوە و خاڵەکانی هەمووی لە بەرژەوەندی خەڵکدایە.
ڕۆشنبیری ڕاستەقینە بەدوای خاڵە هاوبەشەکاندا دەگەڕێ و خاڵەناکۆکەکان دەستنیشان دەکات و چارەسەریان بۆ دەدۆزێتەوە.. نەک زەقکردنەوەیان ..
3
کێشەیەکی دیکەی کۆمەڵگای کوردی ئەوەیە پارتی و یەکێتی عیبرەت لەمێژوو وەرناگرن و تا ئێستاش خۆیان بە حزبی قائید و پێشڕەو دەزانن. ئەم بیرکردنەوەیە بە تایبەتی پارتی زۆر زەقە، پارتی پێی وایە دەتوانێ لە دهۆکەوە ئیدارەی سەرەتاسەری کوردستان بکات. درێژەدان بەم بیرکردنەوەیە وای کردوە هیچ کات سەقامگیری لە کوردستاندا دروست نەبێ. پارتی دەبێ بزانێ لە ئێستادا کۆمەڵگای کوردستان دەیان ڕەوت و بیرکردنەوەی جیاجیای تێدایە و بەشی زۆریشیان ناکوکی قووڵیان لە گەڵ عەقڵییەتی ئەواندا هەیە، ئەمەش وای کردوە بەگومانەوە تەماشای هەر رێکەوتنێک لە گەڵ ئەوپارتەدا بکرێ.. ئەگەر پارتی بەڕاستیەتی دەیەوێت کوردستانێکی بەهێز و سەقامگیرمان هەبێ، پێوسیتە لەوە تێبگات بەتەنها کوردستانی بۆبەڕێوە نابرێ.. دەبێ لەگەڵ (گۆڕان)دا بەڵێنەکانی بباتە سەر و خاڵەکانی ڕێکەوتننامەکەیان جێبەجێ بکات، لەوەش گرنگتر دەبێ سازش بۆ (یەکێتی)یش بکات و لە پێناوی پوست و پلە و پایەی بۆ ئەم و ئەو، قەزیە گەورەکە کە کوردستانە نەدا بەفەتارەتدا..
بەدیلی ڕێکنەکەوتن چییە؟ مەرج نییە شەڕ بێ، بەڵام لەشەڕ خراپتر هێشتنەوەی دۆخەکەیە وەک خۆی. ئەزموونی چەندین ساڵەی کوردستان پێمان دەڵێ ڕێکەوتن لەگەڵ یەکتری لانی کەم خوێنی تێدا ناڕژێت و جۆرێک لە سەقامگیری کۆمەڵایەتی دروست دەکات.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

چیتر دوای باغۆز؟

یاسین تەها

دوا هەواڵەكانی سوریا باس لەوە دەكەن كۆتا بنكەی دەسەڵاتی داعش لە شارەدێی “باغۆز” رادەستی هاوپەیمانان و هێزەكانی “سوریای دیموكرات” كراوە، بەم پێیەش كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەگەڵ وادەی ئاهەنگی راگەیاندنی كۆتایی دەسەڵاتەكەی داعشدا لەچاوەڕوانیدایە.

جیاواز لەم چاوەڕوانییەش كە زیاتر دەسكەوتێكی تڕەمپییە، وێنەكە لە پشت پەردە جۆرێكیترەو دەزگای هەواڵگری سەربازیی ئیسرائیل كە بە “ئەمان” ناسراوە دەڵێت: داعش نەك تێك نەشكاوە، بەڵكە ئێستا گەڕاوەتەوە بۆ سروشتی بنەڕەتیی خۆی كە كاركردنە وەك گروپێكی شاراوەی تۆقێنەری خوێناوی. زۆر سەرچاوەیتریش ناوی ئەم قۆناغەیان ناوە “گورگە تاكەكان” كە ئاماژەیە بۆ قۆناغی پاش دەوڵەت.

سەرچاوە ئیسرائیلییەكان باسیان لەوە كردووە داعش لەجیهاندا 150_200 هەزار چالاك و كادری جۆراوجۆری هەیە، لەپاش كۆنترۆڵكردنی بنكەو بارەگاكانیشی لە عێراق و سوریا، ئێستا ناوچەی بیابانی نێوان هەردوو وڵات بەكاردەهێنێت، ئەم ناوچەیەش “بادیەی شام” لە دەرەوەی كۆنتڕۆڵی رژێمی سوریادایەو زیاتر لە نیمچە دوورگەی “سەینا”ی میسر دەچێت كە لەسەردەمی موبارەكیشدا هەر نەتوانرا كۆنتڕۆڵ بكرێت و بووەتە كەلەكەیەكی بریندارو فشەڵی میسر.

ئیدارەی ئۆباما 30 ساڵی دانابوو بۆ شەڕی داعش، ئەوروپییەكان دانیان بەوەدا نابوو كە پێنج هەزار هەڵگری ڕەگەزنامەی وڵاتەكانیان بەرەو عێراق و سوریا هاتوون، بەڵام ئێستا جگە لە 800 دیلی لای قەسەدو كۆمەڵێك بارهەڵگری سەر داپۆشراو كە چەكدارانی داعشی تێدایە، ئاسەواری ئەو هەموو چەكدارە جیهادییە ناڕوونە كە وەگ موگناتیس لەهەموو لایەكی دنیاوە ڕوویان دەكردە “أرچ التمكین”.

داعش لەسوریا بەفەڕمی بەرەو شكان دەچێت، كەچی چەند رۆژێكە لە عێراق چالاكی نەوعی جۆراوجۆری هەیە لەپێناو ئەوەی بڵێت ئەوەتا ماوم، بۆ گەیاندنی ئەم پەیامەش كۆتا شت شەش لەو هاوڵاتییە سڤیلانەی ئەنباری كوشت كە بۆ كۆكردنەوەی گژوگیای بەهارە ڕوویان كردبووە بیابانی نخێب. راپۆرتە ئەمنییەكان باس لەوە دەكەن لە زنجیرە بەرزاییەكانی “مەكحول” لە نێوان كەركوك و سەلاحەدین شەوان كۆنترۆڵ لەدەستی هێزە ئەمنییە عێراقییەكان وەردەگرن و ئەمانەش ئاماژەی خراپن.

خروقاتەكانی داعش ئەمنی و كتوپڕو پارتیزانین، بەڵام زۆرێك لەشارەزایان پێیانوایە ڕەهەندو ڕەگ و ڕیشەیان دەگەڕێتەوە بۆ باڵا دەستیی “ئابوری شەڕ”. لەسایەی ئەم ئابوورییەدا كە لەپاش 2014 لەعێراقدا سەریهەڵداوە چ داعش و چ ئەو گروپ و میلیشیا چەكدارە شیعەو سوننانەی شەڕی ئەم رێكخراوە دەكەن داهاتیان كەوتووەتە سەر تاڵانكاریی، كوشتن، قاچاخچێتی نەوت، ڕفاندنی خەڵك و سەرانە وەرگرتن، ئەم دۆخەش لەسایەی دەوڵەتێكی ناوەندیی لاوازدا دەگوزەرێت كە بەتەواوی لەناو بەغدای پایتەختیشدا باڵادەست نییە.

داعشەكان لەسوریاو لە باغۆز كۆتاییان دێت، بەڵام وەك تارمایی و لانكەیەك بۆ توندڕەوی ماون و درێژەیان دەبێت، ئەگەر جارانیش جیهادییەكان بۆ گێڕانەوەی خەلافەتی عوسمانی “مناری ونبووەكە” گیانفیداییان كردبێت، ئەوە دوور نییە لە داهاتوودا لەئەدەبیاتی جیهادیدا ئەبوبەكری بەغدادی ببێتە سوڵتان عەبدولحەمیدو شاری ڕەققەو دەیرلزۆریش بەئاستانەكەی جاران “ئیسلامبوڵ”.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
کام لەم وەزارەتانەی کابینەی ٨ لە ئاست خزمەتکردن بە هاولاتیان جێدەستی دیار بووە؟

کوردستان