ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

ئەگەرەکانی ٢٠١٩

د. سەردار عەزیز 

من هەرگیز حەزم لە فاڵگرتنەوەی سیاسی نیە، بەڵام ئاماژەکانی ساڵی داهاتوو بە باشی نابینم. کورد لە هەر چوارپارچەی کوردستان چی بە سەر دێت، کوردەکان خۆیان چی دەکەن، دۆخی ناوچەیی و جیهانی چۆن کاریگەری دەبێت لە سەریان پرسی قورسن لە سەردەمێکدا کە ناسەقامگیری و خێرایی گۆڕانکاری و ڕادیکاڵێتی وەرچەرخانەکان لە دەرەوەی پێشبینی زۆرینەن. بەڵام سەرباری ئەمە چەند ئەگەرێک دەخەینە پێش چاو:

ئەگەر یەکەم، کورد و ئەمریکا! ئەم پەیوەندییە تراژیدیە زیاتر تراژیدی دەبێت لە ساڵی داهاتوودا. لە رۆژئاڤا دۆخێکی سەخت و ئاڵۆز لە ئارادایە. ئایا کشانەوەی ئەمریکا بە سودی کێ دەشکێتەوە، تورک و سوریا لە کێبڕکێدان بۆ بردنی ئەو میراتییە. بەڵام ئێران و روسیاش لە نزیکەوە روداوەکان ئاراستە دەکەن. ئەوە لێگەڕێ هێزەکانی تری وەک ئیسرائیل، وڵاتانی کەنداو لە گەڵ سعودییەدا. پەیەدە دەیەوێت ئەسەد بێتەوە ناوچەکە، لەمەدا وەها دەبینێت کە پشتیوانی روس و ئێرانیش بە دەست دەهێنێت. تورکەکان خۆیان لە بەرەی ئەستانە، روسیا، ئێران نزیک دەکەنەوە، بەڵام ئەگەری هەیە بە نزیک بونەوەی تورکیا و ئەمریکا ئەم هاوپەیمانییە بگۆڕێت. کەس حەزناکات تورکەکان سەر بکەون، ئایا ئەوان ئەوەندە هێزیان دەبێت کە بەرەنگاری هەموان بکەن. لە دۆخێکدا کە ئەسەد دێتەوە. بۆ نمونە ئیماراتییەکان پلان بوو هێز ئامادە بکەن بۆ سوریا، بەڵام بە گۆڕانی دۆخەکە لە بڕی هێز باڵوێزخانەیان لە دیمەشق کردەوە، بەحرەین زوتر هەنگاوی نا، بەم زوانە زۆربەی وڵاتانی عەرەبی بە دوایدا دێت و ئێستا میسر لە هەوڵی گەڕانەوەی ئەندامێتی سوریادایە بۆ کۆمکاری عەرەبی. هەموو ئەمانە ئاماژەن کە ئەگەر کشانەوە روبدات ئەوا چانسی ئەسەد زیاتر دەبێت.

ئایا کوردەکان و ئەسەد ڕێک دەکەون، ئایا جۆرێک لە رێککەوتن دێتە ئاراوە، هەموو ئەمانە لە سەر هاوسەنگی هێزەکان وەستاوە. بەڵام ئایا کاتێک هەموو دونیا خەریکی سیاسەتکردنە دەبێت لە ساڵی ٢٠١٩ کورد یەک هەنگاو بچوک بچێتە پێشەوە و تۆزێک عاقڵ بێت و بتوانێت هاوپەیمانی دروست بکات. یان هەر لە دواکەوتووی و رق و کینە و ئایدەلۆژیایی ئیکساپەریی خۆیان بەردەوام دەبن؟؟

بەشی دووەمی تراژیدیای کورد و ئەمریکا لە باشورە. دۆخێک لە ئەگەری هاتنە ئارای هەیە، دەرچونی بریارێکە لە پەرلەمانی عێراقی دژ بە مانەوەی ئەمریکا لە عێراق. ئەم هەنگاوە ئێستا بە ئاسانی تێدەپەڕێت لە پەرلەمان. لە هەنگاوێکی وەهادا چی دەگوزەرێت؟
یەکەم، ئەگەری دەرچونی ئەم یاسایە هەیە، بەڵام کار بۆ جێبەجێکردنی نەکرێت، وەک هەنگاوێک بۆ نایاسایی و نا شەرعیکردنی ئەمریکا لە عێراق. ئەو هەڵایە کە لە سەر هاتنی ترەمپ نرایەوە بە جەختکردن لە سەر سەروەری عێراق زەمینەسازی بوو بەو ئاقارەدا.

دووەم، هەوڵ بدرێت کە جێبەجێ بکرێت، بەڵام ببیتە هۆی تەنگژە. لە دۆخێکی وەهادا ئەمریکا ئێستا لە ئامادەییدایە کە ئەو کەسانەی کە هەوڵی ئەم کارە دەدەن بیانخاتە ژێر ئابلۆقەوە. ئەمە هەنگاوێک دەبێت بۆ سەرەتایی کۆتایی پەیوەندی ئەمریکا و عێراق و سەرەتای ناسەقامگیرییەکی ئابوری و سیاسی و کۆمەڵایەتی درێژخایەن. لە دۆخێکی وەهادا ئایا کوردستان چیدەکان. ئەگەری هەیە کورد پرسی مەترسی داعش بهێنێتەوە ئاراوە. پەرلەمانی کوردستان پێداویستی هێزی هاوپەیمانان دەربکات، لە هەبوونی مەترسی داعش یان کۆتایی نەهاتنی داعش. ئەگەر کارێکی وەها بکرێت، هێزەکانی تر هەڵوێستیان دەبێت، کاتێک لە عێراقدا یەک تاکە هێزی سەربەخۆ بوونی نیە، ئەوا ئەم هێزانە بە ریمۆت کۆنترۆل لە جێگای ترەوە دەوروژێنرێن. ئایا چ جۆرە ناسەقامگری و توندوتیژی و ململانێی لێدێتە ئاراوە.

سێیەم، ئەگەر هەیە هیچ بەرامبەر ئەمریکا رونەدات چونکە دەبێتە هۆی لاوازی عێراق. لاوازی عێراق لە کاتی ئابلۆقە لە سەر ئێران لە سودی ئێران نیە، لە دۆخێکی وەهادا، رەنگە بە زیانی ئێران بشکێتەوە.
چوارهەم، ئەگەر ئەمریکا هێزەکانی بهێنێتە کوردستان ئەوا دەبێت کوردستان چی بکات؟ ئایا کورد دەتوانێت پشت بە ئەمریکا ببەستێت؟ یان چاری نیە.

دیارە هەموو ئەمانە کاریگەری هەیە لە سەر ناوخۆی کوردستان. دۆخی ناوخۆ زۆر دڵتەنگە، ئەو نوخبە سیاسیەی دێت وەڵامدەرەوەی دۆخە ئاڵۆزەکە نیە، بۆیە ٢٠١٩ چاوەڕوان دەکرێت سیاسی کورد خۆیان بە دۆخ و کاری هیچ و پوچەوە سەرقاڵ بکەن لە بڕی کاری جیدی و سەرەکی.

ئەگەر کات و دەرفەت هەبێت لە سەر ئاستەکانی تر فاڵگرتنەوەکانی خۆم دەخەمە بەرچاو. هیوای ساڵێکی خۆش و پڕ لە سەقامگیری بۆ هەموان!!

وتار

لامەركەزیەت، گەڕانەوەی ئومێد

بەیار عومەر

بێ متمانەیی و ململانێی بەردەوامی نێوان بزوتنەوەی گۆڕان و یەكێتی نیشتیمانی وایكردوە كه پارتی بە درێژایی ئەم چەند ساڵە بەردەوام لە بەهێزبوندابێت. بێگومان خەتاباری سەرەكیش لەمەدا بەشێك لە سەركردایەتی یەكێتیە چونكە پێشتر كاك نەوشیروان چەند جارێك هەوڵیدا لەگەڵ یەكێتیدا ڕێكبكەوێت و باڵانسی هێز بگێڕێتەوە بۆ هەرێمی كوردستان و لە ڕوی سیاسیەوە چیتر پارتی ئەوەندە زاڵ نەبێت، كە تاكلایەنە‌ ئیدارەی هەرێمی كوردستان بدات، هەروەها دەیویست‌‌ لە ڕێی لامەركەزیەتەوه (كە یەكێك بو لە بەندەكانی ڕێكەوتننامەی دەباشان‌)‌ پارە و دەسەڵات بگەڕێتەوە سنوری سەوز و نیلی و ئابوریەكەی ببوژێتەوە و هەلی كار و خۆشگوزەرانی بۆ هاوڵاتیانی دابینبكات، و ئارامی سیاسی و كۆمەڵایەتی دەستەبەربكات. بەڵام بەداخەوە هەندێك لە بەناو سەركردەكانی یەكێتی كە زۆربەی بەرژەوەندیە مادیەكانیان لە سنوری زەردە، كەوتنە دژایەتیكردنی ڕێكەوتنەكە و قسەبردن و خۆنزیككردنەوە لە بارزانی و سەرەنجام دوای وەفاتی جەنابی مام جەلال و كاك نەوشیروان، ڕێكەوتنەكەش نێژرا و ئەمەش سەریكێشا بۆ پەلاماردانی چەكداری مەكۆی سەرەكی بزوتنەوەی گۆڕان لە لایەن پرۆپارتیەكانی ناو یەكێتیەوە.

‌ئەم بێمتمانەییەی نێوان ئەم دو هێزەش وایكردوە كە هەردولا ئەنجامی ساختەی دواین هەڵبژاردن قبوڵبكەن كە تیایدا پارتی بە ناڕەوا ٤٥ كورسی هێنا‌. پارتی لە ساڵی ١٩٩٢ ەوە بە شێوەیەكی سیستەماتیك ساختە لە هەڵبژاردنەكاندا ئەكات. بێگومان ئێستا بەهۆی بەشێك لە بەرپرسە باڵاكانیەوە یەكێتیش كەوتۆتە چاولێكەری پارتی لەزۆر بواردا، بە هەڵبژاردنەكانیشەوە بەڵام پێناچێت هێندەی پارتی لێزانبن، بۆیە دەنگەكانیان كورتی هێنا لەچاو پارتیدا.

كاك نەوشیروان لە چەند وتارێكدا باسی ئەمە ئەكات كە لە هەڵبژاردنەكانی ١٩٩٢ دا، لە پارێزگای دهۆك ١٧٨ هەزار كەس بۆیان هەبوە دەنگ بدەن، بەڵام نزیكەی ٢٠٠ هەزار كەس دەنگیانداوە. واتە لە پارێزگای دهۆك ١١٢% ی هاوڵاتیان دەنگیانداوه.‌ لە پارێزگای هەولێریش ٣٤٠ هەزار كەس بۆیان هەبوە دەنگبدەن بەڵام ٣٣٦ هەزار كەس دەنگیان داوە كە نزیكەی ٩٩% ئەكات.

لە بەرامبەردا لە پارێزگای سلێمانی، ٤٥٠ هەزار كەس مافی دەنگدانیان هەبوە، بەڵام ٣٥٠ هەزار كەسیان دەنگیانداوە، كە دەكاتە لە %٧٧. لە پارێزگای كەركوكیش لەو ناوچانەی ئەو كاتە بەدەست هێزی پێشمەرگەوە بون (كەلار، كفری، چەمچەماڵ، و دەربەندیخان)، ١٤٤ هەزار كەس بۆیان هەبوە دەنگبدەن، بەڵام ٨٨ هەزار كەس دەنگیانداوە كە‌ %٦١ هاوڵاتیانی پارێزگای كەركوك دەكات. بەهۆی كەمی بنكەكانی دەنگدان لە پارێزگاكانی سلێمانی و كەركوك، بەشێكی زۆری هاوڵاتیان فریای دەنگدان نەكەوتون، بەڵام لە پارێزگای دهۆك بەهۆی ساختەوە %١٢ زیاتر لە ژمارەی ڕێپێدراو، دەنگدراوە‌. ئایا بەهۆی ئەوەوە بوە كە لایەنگرانی پارتی لەجیاتی جارێك، چەند جارێك دەنگیانداوە، یان خەلكیان لە ناوچەكانی تری كوردستانەوە هێناوە و هەویەی تەزویریان بۆ كردون‌ بۆ ئەوەی دەنگبدەن، یان هەردوكیان هۆكاربون؟!!! كامەیان هۆكار بون لێكۆڵینەوەی زیاتری ئەوێت، بەڵام بونی ساختە و تەزویرات لە هەلبژاردنەكانی كوردستاندا ڕاستیەكی حاشاهەڵنەگرە. هەروەها دەنگدانی %٩٩ ی پارێزگای هەولێریش دیسان هەر جێی گومانە.

بێگومان ئەوەی پارتی لە ساڵی ١٩٩٢ دا بۆیچۆتە سەر، ئێستا لە جاران زیاتری بۆئەچێتەسەر چونكە لە ئێستادا، نەك هەر لە پارێزگای دهۆك، بەڵكو لە پارێزگای‌ هەولێریشدا‌ حاكمی ڕەهایە و بە ویستی خۆی ڕێژەی دەنگەكانی هەڵئەكشێنێت. پارتی ئێستا بە ٤٥ كورسیەوە لەگەڵ كۆتاكاندا ئەتوانێت زۆرینەی پەرلەمانی پێكبهێنێت. بۆیە بێمنەتە و ڕێكەوتنەكانی لەگەڵ هێزەكانی ئەم سنورەدا زیاتر ئەچێتە خزمەتی ئەجێنداكانیەوە، چونكە ئەوان بەم ڕێكەوتنە دەیانەوێت بە تیرێك چەند نیشانێك بپێكن.

پارتی دەیەوێت هێزەكانی ئەم سنورە بچوكبكاتەوە و بۆ ھەڵبژاردنی داھاتو حیزبێكی جەماوەری بەھێز نەمێنێت كە بەرامبەر پارتی بوەستێتەوە و بەم شێوەیەش ھەنگاوەكانی خێراتر بكات بۆ سەپاندنی ھەژمونی ڕەھای خۆی بەسەر ھەمو كوردستاندا بە زۆنی سەوز و نیلیشەوە. چونكە پارتی باش دەزانێت ھەر حیزبێك لێی نزیكبێتەوە لە سنوری سەوز و نیلیدا جەماوەر لەدەستئەدات. هەروەها دەیەوێت زیاتر كێشە بخاتە نێوان یەكێتی و گۆڕانەوە و ئەم ململانێ بێئەنجامەی‌ كە ئابوری ئەم سنورەی هاڕیوە بەردەوامبێت. خۆشی بەردەوامبێت لەگەشەپێدانی ئابوری سنوری زەرد، و لەو ڕێیەوە پێگەی سیاسی و دیپلۆماسی بەهێزتربێت.

پارتی كێشەی نیە لەوەی چەند وەزارەت ئەدات بە هێزەكانی ئەم سنورە، چونكە بەخشینی وەزارەت وەك بەخشینی دەسەڵات سەیرناكات، لەبەر ئەوەی باش ئەزانێت كە حاكمی ڕاستەقینە لە ھەولێردا ھەر خۆیەتی و ئەوانیتر میوانێكی سیاسی كاتین و ئەبێت لەژێر فەرمایشتیدابن و ئەگەر لاشیاندا لە ئەجێندای پارتی، ئەوا ئاودیوی دێگەڵە ئەكرێنەوە، وەك پێشتر ڕویدا. جاری پێشو ٧ كورسی كەمتربو لەم جارە وەك برا گەورە ئەجوڵایەوە، بێگومان ئەم جاره بەنیازە‌ هێزەكانی تر زیاتر لەقاڵب بدات.

لەم قۆناغەشدا ئەوەی پێیدەڵێن چاكسازی، كە لابردنی پاشەكەوتی موچەیە، لە ڕاستیدا چاكسازی نیە، بەڵكو گەڕاندنەوەی مافە بۆ مافخوراوەكان، بۆیە پێویستە پاشەكەوتی چوار ساڵی ڕابردوش بە داوای لێبوردنەوە بگێڕنەوە بۆ هاوڵاتیان. ئەگەر حكومەتی هەرێم دەیەوێت چاكسازی ڕاستەقینە بكات، ئەبێت سەرەتا عەقلی خێلگەری و ناوچەگەری و شارچێتی فڕێبدات و هەمو ناوچەكانی كوردستان بەیەك چاو تەماشابكات، چونكە‌ لە ماوەی ئەم چوارساڵەی قەیرانەدا، شەقامی ١٠٠مەتری و مەتری١٢٠ و بەشێكیش لە شەقامی ١٥٠مەتریش تەواوبون لەگەڵ چەندین پرۆژەی ستراتیژی و زەبەلاحی تر لە هەولێر، كە هەزارەها هەلی كار دابینكرد، لە بەرامبەردا لە پارێزگاكانی سلێمانی و هەڵەبجە و ئیدارەكانی گەرمیان و ڕاپەڕین، نەك هەر پرۆژەی گەورە و زەبەلاح، بەڵكو پرۆژەی مامناوەند و بچوكیش ئەنجامنەدراون، مەگەر بە دەگمەن.

ئەگەر دۆخەكە بەم شێوەیەی ئێستا بەردەوام بێت، دانیشتوانی ئەم سنورە دورنیە لە دورمەودادا هێندەی تر بێئومێد‌بن، چونكە كە وەزارەتت وەرگرت و نەتتوانی خزمەت بكەیت، دانیشتوانی ئەم ناوچەیە وا لێكدانەوەی بۆ ئەكەن كە هێزەكانی ئەم سنورە بون بە كارگەی دەوڵەمەندكردنی چەند كەسێكی دیاریكراو لەسەر حسابی زۆرینەی هاوڵاتیان، بەتایبەتی ئەوانەی لە زۆنی سەوز و نیلیدا ئەژین. دواجار كە هاوڵاتیانی زۆنی سەوز و نیلیش هەستیانكرد دەنگەكانیان تەرجومە نابێت بۆ خزمەت، هێندەی تر بێئومێد ئەبن و ئەم جارە بێتەوە ڕێژەیەكی كەمتریان ئەچێت بۆ دەنگدان؛ ئەمەش خزمەت‌ بە گەورەتر‌كردنی پارتی ئەكات، و سەرەنجام زیاتر ڕێی بۆ خۆش ئەكات كە كار لەسەر بەكارتۆنیكردنی حیزبەكانی تر بكات و هەژمونی خۆی بە تەواوی بەسەر هەرێمی كوردستاندا بسەپێنێت.

تاكە ئومێدێك كە مابێت ئەوەیە كە ھەوڵی چەسپاندنی لامەركەزیەت بدرێت و پارە و دەسەڵات بگێڕدرێتەوە بۆ ئەم سنورە. ئەزمونی پێشتریش سەلماندویەتی كە لە ھەولێرەوە گۆڕانكاری ناكرێت، چونكە حاكمی ڕاستەقینە لەوێ تەنھا پارتیە. بەڕای من ئەو ھێزە براوەئەبێت كە كار بۆ سنوری سەوز و نیلی بكات و ھەوڵبدات كە لامەركەزیەت بچەسپێنێت و ئابوری ئەم سنورە ببوژێنێتەوە و باڵانسی هێز ڕێكبكاتەوە بەرامبەر پارتی. بەڵام بێگومان پێشمەرجی ڕێككردنەوەی باڵانسی هێزی سیاسی، ڕێككردنەوەی باڵانسی هێزی ئابوریە، كە لە ڕێی لامەركەزیەتەوە فەراهەمئەبێت. واتە پێویستە كاری لەمەودوای گۆڕان و یەكێتی چ لەناو حكومەت و چ لە دەرەوەی حكومەت، فشاركردنبێت لە پارتی بۆ ئەوەی ملبدات بۆ چەسپاندنی لامەركەزیەت و گێڕانەوەی دەسەڵات و داهات بۆ پارێزگاكانی كوردستان و بوژانەوەی ئابوری هەمو ناوچەكانی هەرێمی كوردستان بە یەكسانی.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

لەپێناو گەشەپێدانی ئابوری هەڵەبجەدا

سەركۆ یونس*

 

یادكردنەوەی سی ویەك ساڵەی كیمیابارانكردنی شاری هەڵەبجە و دەوروبەری هەر تەنها شەهیدكردن و وێرانكردن و كاولكردنی شارێكی ئەم هەرێمە نەبوە و نابێت، بەڵكو وەكو ڕۆژی شەهیدانی نەتەوەكەمان وایە و هەروا یادێكی سادەو ساكار نییە كەبەسەرماندا تێپەر ببێت، بەڵكو یادێكە نەتەوەیەكی لەنەبوونەوە گۆڕی بۆ بوون و كوردستانی لەدەرەوەی نەخشەی جوگرافیای سیاسی خستە ناو نەخشەی جوگرافیاوە و ناوی نەتەوەی كوردی لەجیهاندا بەتەواوەتی ناساندو پێگەی نەتەوەی كوردی بێ‌ دەوڵەتی لەمەیدانی نێودەوڵەتیدا بەرەو پێش برد و جیهانی دەرەوەیش هەڵوێستیان بەرامبەر بەدۆزی كورد هەبوو، هەرئەم كارەساتەش هۆكارێك بوو بۆ دەركردنی بڕیاری ڕێكخراوی نەتەوەیەكگرتووەكان لەساڵی (1991) بۆ بڕیاردان لەسەر قەدەغەكردنی فڕینی فڕۆكەكانی حكومەتی عیراقی ئەوكات لەسنوری كوردستاندا.
لە ساڵی (2003)ش ئەم كارەساتە بەڵگەیەكی حاشا هەڵنەگر بوو بەدەست هاوپەیمانانەوە بۆ ئەوەی هێرش بكەنەسەر عێراق و سەردانی وەزیری دەرەوەی ئەو كاتی ئەمەریكا پێش هێرشەكە بۆ هەڵەبجە سەلمێنەری ڕاستی گەورەیی ئەم كارەساتەیە.
ئەوەی مەبەستمانە لەم بابەتەدا تیشكی بخەینەسەر پێشخستن و بوژانەوەی لایەنی ئابوری و خۆشگوزەرانییە بۆ شاری هەڵەبجە و دەوروبەری.
ئاشكرایە شاری هەڵەبجە هەر لە كۆنەوە جێگایەكی ستراتیژی گرنگی ناوچەكە بووە هەر لە سەردەمی (وەسمان پاشای جاف و عادیلە خانی خێزانی و بنەماڵەكەیان)ەوە ناوەندێكی سیاسی و ئابوری و ڕۆشنبیری و كلتوری گرنگ بووە.
لە هەڵەبجەوە فەرمانڕەوایی ناوچەكانی شارەزوورو هەورامان و دەوروبەریان كردووە كە جێگای دەستیان لە مێژوی ناوچەكە و كوردستان دا دیارەو بەرچاوە، لەلایەكی ترەوە بەهۆی هاوسنووری شاری هەڵەبجە لەگەڵ وڵاتی ئێرانی دراوسێدا ڕۆڵێكی سەرەكی هەبووە لە سەرجەم لایەنەكانی (سیاسی، ئابووری، كۆمەڵایەتی)ەوە، هەروەها لەمێژووی خەبات و شۆڕشەكانی نەتەوەكەمان ڕۆڵی هەڵەبجە و دانیشتوانەكەی جێگای فەخروشانازی هەموو لایەكمانە بەتایبەتی دوای ئەوەی لەشۆڕشی نوێ‌ دا یەكەمین مەفرەزەو یەكەمین چالاكی لەهەڵەبجەوە دەستی پێكردو یەكەمین پێشمەرگە لەم سنورەدا شەهید بووە، لەمەیدانی ئەدەبی ڕەسەن و هونەری كوردی و زانایانی ئایینی جێگای چەندین كەڵە شاعیری ناوبانگی نەتەوەكەمانە وەك مەولەوی و نالی و بێسارانی و ئەحمەد موختارجاف و تایەر بەگ و مامۆستا مەلا عوسمان عبدالعزیز و دكتۆر مستەفا زەڵمی و مامۆستا حەمەئەمین هەورامی و چەندینی ترو لەئێستاشدا چەندین نوسەر و شاعیرو ئەدیب و ڕۆشنبیری تر.
خۆشبەختانە لە(13)ی ئازاری ساڵی (2014) سێ‌ ڕۆژ بەر لەیادی كیمیاباران كردنی هەڵەبجە بڕیاری بەپارێزگابونی بەفەرمی لەلایەن حكومەتی هەرێمەوە بۆ دەرچوو حكومەتی ناوەندیش پاڵپشت و هەماهەنگ بووە و بەداخەوە بەهۆی سەرهەڵدانی قەیرانی دارایی و شەڕی نەگریسی داعش پڕۆسەكە خاوو بوویەوە، بەڵام بەهەوڵی دڵسۆزانی هەڵەبجە فەرمانگە و بەڕێوەیەرایەتییە گشتییەكان كراونەتەوە و ئەوەشی ماوە لەئێستادا خەریكی پێكهێنانین.
ئابوری هەڵەبجە لەڕووی داراییەوە تەنها پشتی بەدوو سەرچاوەی دیاری كراو بەستوە ئەوانیش:
1.مووچەی فەرمانبەران و كەسوكاری شەهیدانی كیمیاباران و كەمئەندامان و خانەنیشیانە، كەڕێژەیەكی زۆری دانیشتوانی هەڵەبجە پشتیان بەم سەرچاوە بەستوە.
2.بودجەی ئەو پڕۆژانەی لە هەڵەبجە و دەوروبەری جێبەجێ‌ دەكرێن، كەبەداخەوە لەئاستی پێویستدا نییە.

ئەم پێشنیارانە دەخەینەڕوو هیوادارین لایەنە پەیوەندیدارەكان بەجدی كاری لەسەر بكەن، لەڕووی ئابوری و گەشەپێدانی ئابورییەوە دەكرێت سوود لەم لایەنانە وەربگیرێت:
یەكەم: كردنی هەڵەبجە بەشارێكی گەشتیاری:-
بۆ كرانەوەی هەڵەبجە و دەوروبەری كردنی شاری هەڵەبجەیە بەشارێكی گەشتیاری، چونكە لەسنوری پارێزگای هەڵەبجەدا هەموو ڕەگەزەكانی ئەم كەرتە گرنكەی تێدایە وەك شوێنی گەشتیاری و هاوینەهەواری دڵڕفێن و شوێنی مێژووی كۆن و ماڵی پاشا و مەزارگەی ئایینی وەك عەبابەیلێ‌ و گۆڕی شێخانی تەریقەتی نەقشبەندی لە هەورامان و چەندین جێگای ئایینی ترو ناوچەكانی هەورامان بەگشتی هاوینەهەواری زەڵم و ئاوێسەر و چاووگی باوەكۆچەك بەتایبەتی كە دەتوانرێت لە هاوینان و زستانان سوودی لێ‌ وەربگرێت و وەك سەرچاوەیەكی داهات بۆ دانیشتوانی ناوچەكە بەكاربهێنرێت ئاشكرایە ئەو سوودە ئابوریانەی لە كەرتی گەشتیارییەوە دەست دەكەوێت لە ئێستادا لەئاستێكی بەرزدایە و بەبەردەوامی بازاڕی گەشتوگوزار بەرەو پێش دەچێت .لەئێستادا بەرێوەبەرێتی گەشتوگوزاری هەڵەبجە یەكێكە لە فەرمانگە چالاكەكانی هەڵەبجە بۆیە داواكارین بەرێوەبەرایەتی گشتی گەشتوگوزار بكرێتەوە بۆ ئەوەی لەڕووی كارگێڕی و دارایی ەوە دەستەڵاتی زیاتریان هەبێت .
دووەم: كردنی هەڵەبجە بەشارێكی بازرگانی:-
لەبەرئەوەی هەڵەبجە پێگەیەكی جوگرافی گرنگی هەیە و بەدووری نزیكەی (80كم) لەشاری سلێمانی یەوە دوورە و هاوسنورە لەگەڵ كۆماری ئیسلامی ئێراندا واتە هەڵكەوتەی جوگرافی هەیە لەبەرئەوە دەكرێت سوود وەربگرێت لەو خاڵە سنوریانەی كەلەناوچەكەدا هەن وەك تەوێڵە و بیارە و مەرزی پشتە و ملەخورد و هەروەها لە سنوری سازانەوە كەدەكەوێتە پشت هەڵەبجەوە بەدووری تەنها نزیكەی(15كم) لەسەنتەری شارەوە دوورە، لەڕاستیدا كردنەوەی ئەم خاڵ سنوریانە ئەگەر چی سنورداریش بن بەڵام كاریگەری گەورەو گرنگیان هەیە لەسەر بوژانەوەی ئابوری هەڵەبجەو ناوچەكە وتەنانەت كوردستانیش. شاری هەڵەبجە بكرێتە مەیدانی گواستنەوەی كەلوپەل و هاوڵاتیانی كوردستان و ئێران تەنانەت هەوڵ بدرێت ئەم مەرزانە بكرێنە مەرزی نێودەوڵەتی هەر ئەمەش بكرێتە سەرچاوەیەك لەسەرچاوەكانی داهات بۆ دانیشتوانی هەڵەبجە و هەورامان و شارەزوور،
دەكرێت سنوری هەڵەبجە ببەسرێتەوە بە سنوری شاروشارۆچكەكانی گەرمیان و مەرزی پەروێز خانەوە لەڕێگای (تەنگی سەی محمد) لەناوچەی نەورۆڵی كەڕاستەوخۆ هەڵەبجە و هەورامان و شارەزوور بەگەرمیانەوە دەبەستێت ،كە خۆشبەختانە دوای بەپارێزگابونی هەڵەبجە دانیشتوانی ناحیەی بەمۆ بەشێوەیەكی ئارەزوومەندانە و بەویستی خۆیان لەڕووی كارگێڕیەوە سەر بە پارێزگای هەڵەبجەن.
بێگومان ئەمە بۆ خۆی كاریگەری ڕاستەوخۆی دەبێت لەسەر بوژانەوەی شارەكەو بەرەو پێشچوونی لەسەرجەم لایەنەكانەوە.كردنەوەی فەرمانگەی تایبەتمەندی بازرگانی لەپارێزگاكە هۆكارێكی گرنگە بۆ بوژانەوەی ئەم كەرتە ستراتیژییە.

سێ‌ یەم:- بوژانەوەی كەرتی كشتوكاڵی ناوچەكە:-
گومانی تێدا نی یە سنوری كارگێڕی پارێزگای هەڵەبجە و هەر چوار ناحیەیەكەی (سیروان و خورماڵ و بیارەو بەمۆ) ناوچەیەكی گرنگ و ستراتیژی بواری كشتوكاڵی یە بەهەردوو سێكتەری بەروبومی ڕووەكی و بەروبومی ئاژەڵی یەوە،كەبەسەدان دۆنمی زەوی بەراو و دێم دەژمێرێن جائەگەر بەرهەم هێنان لە دەشتی شارەزور بێت كەخۆی لەسەرجەم بەرهەم هێنانی دانەوێڵەو سەوزە و میوە یان لەپێ‌ دەشت و ناو چیاكاكانی دەروپشتی هەڵەبجە و دەڤەری هەورامان بێت كە زیاتر خۆی لە هەنار و گوێز دەبینێتەوە كەلەباشترینەكانی بەروبومی كوردستانن،هەروەها دەكرێت بەهۆی بوونی دەشت و لەوەڕگای سروشتییەوە پەرە بەلایەنی ئاژەڵی بدرێت بەتایبەتی مەڕوبزن و مانگا.داوا دەكەین دەستەڵاتی زیاتری كارگێڕی بدرێت بە بەڕێوەبەرایەتی كشتوكاڵی هەڵەبجە بۆ دەستكراوەیی زیاتریان هەبێت لەهاوكاركردنی جوتیاران و باخەوانانی ناوچەكە .
چوارەم :- بوژانەوەی كەرتی پیشەسازی هەڵەبجە:
بەهۆی بوونی دەرامەتی سروشتی زۆر لەناوچەكە كە خۆی دەبینێتەوە لە سەرچاوەكانی كەرەسەی خاوی بەرهەمە پیشەسازییەكان و هەروەها بەهۆی بوونی دەستی كاری كارامە و شارەزا دەكرێت سوود لەم سەرچاوانە وەریگرێن بۆ دەوڵمەندبون و فراوان بوونی ئەم كەرتە وەك ئاشكرایە كە لەكۆنەوە تا ئێستا لەهەڵەبجەدا چەندین پیشەی دەستی بچوك هەبوون وەك (رستن و چنین و دروست كردنی كڵاش وشاڵ و هتد ) هەروەها چەندین كارگەی بەرهەمهێنانی شمەكی تێدا بووە وەك كارگەی توتن و كارگەی پەتاتەی سیروان و كارگەی بلۆك …. خۆشبەختانە لە ئێستادا جگە لە كارگە بچوكەكان چەند كارگەیەكی قەبارە گەورە و مامناوەند لەپارێزگاكەدا بوونی هەیە وەك كارگەی بەرهەمهێنانی زەیتی زەیتونی ڕاسان و كارگەی بەرهەمێهانی دۆشاوی تەماتەی شارەزوور و چەند كارگەیەكی بەرهەمهێنانی ئاوی هەنار ،چونكە ئەم كارگانە و بەرهەمەكانیان هۆكارێكی سەرەكی بوژانەوەی لایەنی ئابوری ناوچەكەن هەر لەكەمكردنەوەی ڕێژەی بێكاری و دەستكەوتی دارایی بۆ دانیشتوانەكەی و بەرزكردنەوەی ئاستی خۆشگوزەرانی كرێكاران و هەروەها بە بەرهەمەكان دەتوانین پێداویستی ناوخۆیی و هەندێ‌ جار دەرەوەی ناوچەكە پێ‌ پڕبكرێتەوە و ببێتە سەرچاوەیەكی سەرەكی داهات.
بۆ جێ‌ بەجێ‌ كردنی ئەم هەنگاوانە لەڕووی پیشەسازی یەوە باشترین هۆكار كردنەوەی بەڕێوەبەرایەتی گشتی پیشەسازی یە لەهەڵەبجە چونكە ئاسانكاری باش و گرنگ دەكات بۆ كەمكردنەوەی ڕۆتیناتی كارگێڕی ئەم پرۆسەیە.
پێنجەم: بەرەوپێشبردنی وەبەرهێنان:
ئەنجومەنی وەزیران بەبڕیارێك پێش دوو ساڵ فەرمانی كردنەوەی فەرمانگەی وەبەرهێنانی لە هەڵەبجە دەكرد بەڵام بەداخەوە تا ئێستا ئەم بڕیارە جێ‌ بەجێ‌ نەكراوە،لەڕاستیدا كردنەوەی ئەم فەرمانگەیە بۆ خۆی گرنگترین هۆكارە بۆ بەرەو پێش چوونی لایەنی وەبەرهێنان لەسەرجەم كەرتە ئابورییەكان چونكە ئاسانكاری تەواو دەكات بۆ وەبەرهێنەران و دەبێتە هۆی كەمكردنەوەی ڕۆتیناتی كارگێڕی كە دامودەزگاكانی حكومەت بە دەستی یەوە دەناَلێنن .بۆیە داواكارین لایەنە پەیوەندیدارەكان بەزووترین كات ئەم فەرمانگە گرنگە دابمەرزێنن .
شەشەم: بەرەوپێش بردنی لایەنی ڕۆشنبیری و هونەری هەڵەبجە :
وەك لای هەموان ئاشكرایە شاری هەڵەبجەو شارەزور و هەورامان خاوەنی زۆرترین كەسایەتی و زانا و بیرمەند و ڕۆشنبیرو هونەرمەندان بووە،دەتوانرێت سوود لەم لایەنە گرنگەی ژیان ببینرێت بەوەی كە مۆنۆمێنتی هەڵەبجە فراوانتر بكرێت و خودی هەڵەبجە بكرێتە شارێكی یادەوەری وەك زۆرێك لەو شارانەی لەجیهاندا تووشی ئەم كارەساتە بون بكرێتە سەرچاوەی داهات و لە ڕێبەری گەشتوگوزاری هەرێم و عێراقدا دیاری بكرێت ،خاڵێكی تر كە زۆر گرنگە بۆ داهاتوی هەڵەبجە و مانەوەی ناوی هەڵەبجە ئاشكرایە ساڵانە مناڵانی وون بووی كارەساتەكە دەدۆزرێنەوە و شاد ئەبنەوە بە كەسوكاریان هەموو ئەم كەسانە و خودی ڕووداوەكانیان كەرەسەی خاوی بواری فلیمسازین بۆ هۆنەرمەندانی كورد و دەكرێت داوا لە كۆمپانیاكانی بواری سینەما بكرێت بێنە مەیدانەوە و هاوكاری بكرێن و فلیمی سینەمایی جیهانی لێ‌ دروست بكرێت بۆ مانەوەی ناوی هەڵەبجە و سوود بینین لەو داهاتەی كەدەست دەكەوێت.
لەكۆتایدا ئەم پێشینازانەی سەرەوە هۆكارن بۆ بوژانەوەی لایەنی ئابوری هەڵەبجە و بەرەوپێش بردنی ژیانی دانیشتوانەكەی، دەبێت هەموو كورد بزانێت هەڵەبجە تەنها بۆ هەڵەبجەییەكان نییە بەڵكو موڵكی هەموو نەتەوەیی كوردە لەهەر كوێ‌ بن، بۆیە هیوادارین سەركردایەتی سیاسی و حكومەتی هەرێمی كوردستان و كابینەی نوێ‌ بەجدی كار بكەن بۆ بەرەو پێشچونی پارێزگای هەڵەبجە و تایبەتمەندێتی خۆی بدرێتێت چونكە پێمان وایە خەباتی سیاسی و ئەدەبی و كۆمەڵایەتی لەمێژینەیی ئەم شارە و هەورامان و شارەزوور باشترین بەڵگەیە كە وەڵام بێت هەرئەمەش ببێتە باشترین پاداشتی شەهیدانی كارەساتەكەو هەروەها ببێتە سارێژكەری برینەكانی كەسوكاری شەهیدان و دانیشتوانی شارەكە.

*ئابوریناس

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

پاشه‌كه‌وت ئه‌و ئه‌ولیایه‌ى كه‌ كچه‌كه‌ى له‌ چاڵى سه‌نعاندا سه‌گ خواردى !

٭سوپا سەلام

دواى راگه‌یاندنى سه‌رۆكایه‌تى ئه‌نجومه‌نى وه‌زیران به‌ لابردنى ئه‌و بڕیاره‌ى كه‌ ناویان لێنابوو (پاشه‌كه‌وت) له‌ 8/3/2019،به‌شێكى زۆرى رۆژنامه‌نوسان و چاودێران كه‌وتنه‌ هه‌مان هه‌ڵه‌ى زانستى كاربه‌ده‌ستان له‌ به‌كارهێنانى ده‌سته‌واژه‌ى (پاشه‌كه‌وت) بۆ ئه‌و پرۆسه‌یه‌ى كه‌ نزیكه‌ى (3 ساڵه‌) به‌رۆكى مووچه‌ خۆرانى ئه‌م هه‌رێمه‌ى گرتووه‌، له‌كاتێكدا پاشه‌كه‌وت(Saving) به‌ كورترین ده‌ربڕین گوزارشته‌ له‌ ده‌ست هه‌ڵگرتنى كاتى له‌ خه‌رجكردنى به‌شێك له‌ ده‌سهاتى ئێستا به‌ شێوه‌یه‌كى ئاره‌زومه‌ندانه‌ و به‌ گه‌ڕخستنى له‌ ئاینده‌دا،جا بۆ به‌كارهێنان بێت (consumption) یاخود بۆ بوارى وه‌به‌رهێنان (Investment).
كه‌واته‌ لێره‌وه‌ به‌روونى دوو پێكهێنه‌رى سه‌ره‌كى پاشه‌كه‌وت به‌دى ده‌كرێت كه‌ بریتین له‌:
1- پرۆسه‌یه‌كى كاتیه‌
2- ئاره‌زوو مه‌ندانه‌یه‌ و تاك سه‌رپشكه‌
هه‌روه‌ها تاكى به‌كارهێنى ژیر(Rational consumer ) له‌ تیۆره‌ سه‌ره‌تاییه‌كانى زانستى ئابووریه‌وه‌ ئاماژه‌ى بۆ كراوه‌ كه‌ ده‌سهاتى خۆى دابه‌شده‌كات به‌سه‌ر (به‌كارهێنان + پاشه‌كه‌وت)
(Y = C + S ) به‌واتا هه‌ركات به‌كارهێن به‌ ده‌سهاته‌كه‌ى پێداویستیه‌كانى خۆى له‌ به‌كارهێنان پڕكرده‌وه‌،پاشان ده‌ست ده‌كات به‌ پرۆسه‌ى پاشه‌كه‌وت كردن له‌سه‌ر ئه‌و دوو بناغه‌ سه‌ره‌كیه‌ى كه‌ باسكران،به‌ڵام ئه‌وه‌ى له‌ هه‌رێم گوزه‌را به‌كارهێن نه‌ك پێدایستیه‌كانى دابین نه‌ده‌بوو به‌ ده‌سهاته‌كه‌ى به‌ڵكو په‌ناى بۆ چه‌ندان سه‌رچاوه‌ى دیكه‌ى وه‌ك (قه‌رز، هاوكارى ،فرۆشتنى كاڵاكانى …هتد) ده‌برد هه‌تا پێداویستیه‌كانى رۆژانه‌ى پڕ بكاته‌وه‌ له‌ كوێ ئه‌م (پاشه‌كه‌وت)ه‌ى بۆ ده‌سته‌به‌ر بووه‌؟
ئه‌وه‌ى جێگه‌ى سه‌رنجه‌ له‌ماوه‌ى سێ ساڵى رابردوو هیچ وشه‌یه‌ك به‌ هێنده‌ى (پاشه‌كه‌وت) ئه‌تك نه‌كراوه‌،كه‌ به‌بۆچوونى ئێمه‌ به‌شێكى ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و فه‌زا نازانستیه‌ى كه‌ كۆى جومگه‌كانى كارگێڕى گرتووه‌ته‌وه‌ كه‌ مه‌حكومه‌ به‌ جه‌هل و وتنه‌وه‌ى چه‌مكه‌كان توتى ئاسا،چونكه‌ هه‌نووكه‌ له‌كۆى ئه‌و سوپایه‌ له‌ وه‌زیر و په‌ڕله‌مانتار و بریكار و راوێژكار و…هتد به‌ ئه‌ندازه‌ى په‌نجه‌كانى ده‌ستێك پسپۆڕى ئابوورى به‌دى ناكرێت،سه‌ره‌ڕاى ئه‌وه‌ى میدیاكانیشدا غیابێكى ته‌واوى كادرى ئابوورى هه‌یه‌، به‌شه‌كه‌ى دیكه‌ى په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ به‌كارهێنانى ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ بۆ به‌لاڕێدا بردنى ئه‌سڵى بابه‌ته‌كه‌،به‌ ئامانجى ئه‌وه‌ى كه‌ پرۆسه‌كه‌ (پاشه‌كه‌وت) جۆرێك له‌ سه‌ربه‌ستى و ده‌ستهه‌ڵگرتنى كاتى پێوه‌دیاره‌ و رۆژێك دادێ كه‌ ئه‌و پاشه‌كه‌وته‌ ده‌توانن بیخه‌نه‌وه‌ گه‌ڕ،كه‌ ئه‌م به‌شه‌یان زیاتر له‌لایه‌ن به‌رپرسانى كابینه‌ى هه‌شته‌مه‌وه‌ ره‌نگه‌ لێزانانه‌ به‌و ئامانجه‌ كارى له‌سه‌ر كرابێت.
هه‌ردوو به‌شه‌كه‌ به‌ (جهل) یاخود (قصد) زاراوه‌ى پاشه‌كه‌وت بۆ ئه‌م پرۆسه‌یه‌ كه‌ خراوه‌ته‌گه‌ڕ له‌ ته‌رازووى زانستى ئابوورى دا سه‌نگى خۆى نیه‌.ده‌كرێت له‌ برى به‌كارهێنانى (پاشه‌كه‌وت) چه‌مكى (قه‌رزى زۆره‌ ملێى بێ به‌روبوو) به‌كارببرێ كه‌ به‌ هێڵێكى جاڵجاڵكه‌ له‌ باج (Tax) جودا ده‌كرێته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ى باج (Tax) هاوشێوه‌ى ئه‌م هه‌نگاوه‌ى حكومه‌ت بریتیه‌ له‌ بڕینى به‌شێك له‌ ده‌ستهاتى تاك به‌ شێوه‌ی زۆره‌ ملێ له‌ به‌رامبه‌ر هیچ كاڵا و خزمه‌تگوزاریه‌كدا،ئه‌و هێڵه‌ باریكه‌ش كه‌ باج له‌ هه‌نگاوه‌كه‌ى حكومه‌ت جودا ده‌كاته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌(باج)دا چاوه‌ڕوانى وه‌رگرتنه‌وه‌ى ئه‌و بڕه‌ ده‌سهاته‌ له‌ ئاینده‌دا ناكرێت،به‌ڵام له‌سه‌ر زارى به‌پرسانى كابینه‌ى هه‌شته‌م هه‌تا ئێستا به‌ فه‌رمى دانیان نه‌ناوه‌ به‌وه‌ى كه‌ مووچه‌ خۆران چاوه‌ڕیی به‌شه‌ ده‌سهاتى لێبڕاوى ساڵانى رابردوویان نه‌كه‌ن.
له‌لایه‌كى دیكه‌وه‌ به‌شێك له‌ په‌ڕله‌مانتاران و كه‌سایه‌تیه‌كانى ده‌ره‌وه‌ى ئه‌م كابینه‌یه‌ بێئاگا له‌وه‌ى كه‌ لابردنى ئه‌و بڕیاره‌ له‌سه‌ر مووچه‌خۆران ده‌ستخۆشانه‌ى ناوێ هه‌تا شه‌ڕ له‌سه‌ر خاوه‌ندارێتى ئه‌م هه‌نگاوه‌ بكه‌ن،چونكه‌ پرسه‌كه‌ و چه‌مكه‌كه‌ هه‌ر دووكیان له‌ سه‌ره‌تاوه‌ نازانستى به‌كار براون،هاوكات له‌ زانستى ئابووریدا ئه‌وانه‌ى كه‌ ئێستا ده‌سه‌ڵاتى هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى بڕیاره‌كه‌یان هه‌یه‌ هه‌ر ئه‌وانیش هۆكارى بڕینى ئه‌و به‌شه‌ى ده‌سهات بوون له‌ ماوه‌ى رابردوودا له‌به‌ر ئه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى مالى (Financial Authority ) هه‌تا ئێستا له‌لاى ئه‌وانه‌،بۆیه‌ ناكرێت وه‌ك كابراى ریاباز كۆى بابه‌ته‌كه‌ لنگه‌وقوچ بكه‌ن و پێوه‌ره‌ زانستیه‌كان له‌به‌ر چاو نه‌گرن ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ى بڵێن شتێك له‌ هه‌گبه‌یاندایه‌.
ده‌گێڕنه‌وه‌ كابرایه‌ك ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ى خۆى ده‌رخا كه‌ گوایه‌ له‌ دین شاره‌زایه‌، چووه‌ وتارى مه‌لاى گوند و وتى: مامۆستا ئه‌وه‌ كام ئه‌ولیابوو كچه‌كه‌ى له‌ چاڵى سه‌نعاندا سه‌گ خواردى،مه‌لاش وتى چیت بۆ راستبكه‌مه‌وه‌؟ ئه‌ولیا نه‌بوو ئه‌نبیا بوو،كچ نه‌بوو كوڕ بوو، چاڵ نه‌بوو بیر بوو، سه‌نعان نه‌بوو كه‌نعان بوو، سه‌گ نه‌بوو گورگ بوو، نه‌شى خوارد ئه‌وه‌ حه‌زره‌تى یوسفى كوڕى یه‌عقوب بوو.

٭ماجستێر، لە زانستی ئابووریدا

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
کام لەم وەزارەتانەی کابینەی ٨ لە ئاست خزمەتکردن بە هاولاتیان جێدەستی دیار بووە؟
  • وه‌زارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەکانی ئاو 86%, 62
    62 86%
    62 - 86% هەموو دەنگەکان
  • وه‌زارەتی دارایی و ئابووری 10%, 7
    7 10%
    7 - 10% هەموو دەنگەکان
  • وه‌زارەتی بازرگانی و پیشه‌سازی 4%, 3
    3 4%
    3 - 4% هەموو دەنگەکان

کوردستان