ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

چاوپێکەوتن

مامۆستا جەعفەر: مەلا بەختیار و زۆر بەرپرسی دیكەی یەكێتی كش مەلیكیان لێكراوە

خەڵك- ئەحمەد عەبدوڵڵا

یەكەم بەرپرسی راگەیاندنی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان بووە و ساڵانێكی زۆریش بەرپرسی مەكتەبی بیر و هۆشیاری ئەو حزبە بووە، بەڵام ئێستا وەكخۆی دەڵێت”بەرپرسی هیچ نیم”، نوسەری چەندین كتێبە لەسەر مێژووی یەكێتی، فكر و كۆمەڵناسی و هەندێك بابەتی دیكە، ئەو كەسە فازل كەریم”مامۆستا جەعفەر”ە.

بۆ چاوپێكەوتنێك لەسەر بابەتەكانی فكر و سیاسەت و مێژووی یەكێتی و دۆخی حكومڕای هەرێم سەردانمان كرد لە یەكێك لە بارەگاكانی یەكێتیدا و لەسەر ئەو پرسانە گفتوگۆمان كرد.

هەر لە قسەكانیدا مامۆستا جەعفەر كە پێشتر ئەندامی مەكتەبی سیاسی یەكێتی بووە باسی دۆخی ئێستای یەكێتی كرد و پێیوایە، ئەو حزبە زیاتر گرنگی بە لایەنی سەربازی و ئەمنی دەدات و كادیرە سیاسییەكانی پەراوێز دەخات.

خەڵك: كورد گلەیی ئەوەی لێدەكرێت كێشەی فكری سیاسی و تەنانەت نەتەوەیشی هەیە، چونكە دەوڵەت و شارستانی نەبووە، هیچ پەیوەندی هەیە لە نێوان كێشەی لاوازی فكری سیاسی یان هەستی نەتەوەیی و دەوڵەتەوە؟

مامۆستا جەعفەر: هێشتا نەتەوە لە ناو كورددا دروستنەبووە، هۆكارەكەشی ئەوەیە دەوڵەتمان نەبووە، بەگشتی لە ناو دەوڵەتدا نەتەوە دروست دەبێت. لە كوردستاندا قۆناغەكانی گەشەكردنی كۆمەڵی ئێمە”كۆمەڵگا بەكارناهێنم”. لەبەرئەوەی ئەم كۆمەڵەی ئێمە گەشەی ئاسایی نەكردووە لە رووی ئابوری و سیاسی و پیشەسازییەوە، واتا شۆڕشێك نەبووە تەواوی نەتەوەكە یەكبخات. لە وڵاتانی پێشكەوتوو، دەوڵەتی نەتەوەیی و دەستوری نەتەوەیی و دامەزراوەی نەتەوەیی هەن، بۆ نمونە كۆمپانیای هەیە لە هەموو شارەكان یەكجۆرە، بەڵام تائێستاشی لەگەڵ بێت ئێمە دامەزراوەی یەكگرتوومان نییە، كەواتە گەل هەیە لە نێو كورددا، بەڵام نەتەوە نییە.

خەڵك: بۆچونێكی دیكە هەیە پێیوایە كورد لەبەرئەوەی گەلێكی رەوەند بووە بۆیە نەبوەتە دەوڵەت و ناتوانێت بە حكومی شارنشینی ئاشنا بێت و بە پێوەری مۆدێرنە كاربكات، لەكاتێكدا گەلی دیكەش هەبووە رەوەند بووە و ئێستا دەوڵەت و نەتەوەی گەورەن، پرسیارەكە ئەمەیە تاكەی مۆركی رەوەند بوون لە كورد نابێتەوە و بۆچی ناتوانێت قۆناغێكی دیكە دەستپێبكات؟
مامۆستا جەعفەر: گەلی زۆر هەبوون رەوەندیش بوون و ئێستا دەوڵەتن، جەنگیزخان رەوەند بوون و دنیاشی داگیركرد، لەسەردەمی ئیسلامیشدا هەر رەوەند بوون. كورد رەوەند بووە، بەڵام شاریشی هەبووە، وەك هەولێر، كۆیە، كفری، خانەقین، دەبێت دیراسەی زیاتر بكرێت و بزانرێت رۆڵیان چ بووە.

خەڵك: تا چەند نەبوونی ئاستی هۆشیاریێكی باڵا كاریگەری خراپی لەسەر شۆڕشەكان جێهێشتووە، بۆچونێك هەیە پێیوایە بەهۆی نەبوونی رۆشنبیرییەكی شیاوەوە، ئاكامی شۆڕشەكانی كورد خراپ كەوتنەوە، بەتایبەتی شۆڕشە تازەكان؟

مامۆستا جەعفەر: كورد بەگشتی خۆی بە رۆشنبیر دەزانێت، بۆ نمونە رۆژنامەنووسەكان خۆیان لە محەمەد حسێن هەیكەل بە خوێندەوارتر دەزانن، یان چیرۆك نوسەكان چوار چیرۆكیان نوسیوە و خۆیان لە”جیمس جۆیس” بە گرنگتر دەزانن. لە كاتی شۆڕشیدا ئەوەم وتووە، ئەوانەی سیمبولی شۆڕشی تازە بوون، ناتوانرێت بەراورد بكرێن بە سیمبولی شۆڕشی میللەتەكانی دیكە، بۆ نمونە بە سەركردەی شۆڕشی ئیتالیا یان فەرەنسا، فكری ئێمە زۆر دیاریكراوە و شۆڕشكراوە لای ئێمە، بەڵام لە رووی فكرییەوە دیراسە نەكراوە. تائێستاش بەرپرسانی ئێمە گرنگی بە بابەتە كۆمەڵناسییەكان نادەن، دیراسە ناكرێت بەرەو كوێ‌ دەڕوات؟ خەڵك چۆن مامەڵەیان لەگەڵ بكرێت. بۆ نمونە لە وڵاتان چەندین سەنتەر بۆ بیركردنەوە هەیە بۆ ئەوەی بەرچاوڕونی بەڕێوەبردنی كۆمەڵ بدەنە دەسەڵاتداران. لای ئێمە ئەوەی پەیوەندی بە رۆشنیرییەوە هەیە بە قەدەر كلاشینكۆفێك یان دانانی كەسێك لە بەرپرسیارەتییەكدا گرنگ نییە. لە ساڵی 1976 ئەوانەی هاتنە دەرەوە ئاستی رۆشنبیریان باشتر بوو لە زۆربەی خەڵك و دەیانزانی بۆچی هاتوون و ئامانجیان چیە، بەڵام ئێستا بەشی زۆریان گرنگی نادەن بە رۆشنبیری و كتێب، لە شاخ گفتوگۆی فكری زیاتربوو، ئێستا حزب شانە و رێكخستەكانی خامۆش بوون و خەڵك بۆ دامەزراندن یان وەرگرتنی پلە و پۆست دەبێت بە حزبی. یانی خەڵك دوای بەرژەوەندی خۆی نەكەوتبوو، بە پێچەوانەی ئێستاوە، ئەوانە خەڵكی گەنج و خاوەن فكر بوون.

خەڵك: لەوانەیە ئەوانە بۆ گروپێك یان دەستەیەك راست بێت، بەڵام بەگشتی دەوترێت بزوتنەوەی چەكداری كورد زۆرینەیان خوێندەوار و رۆشنبیر نەبوون، بۆیە ئەنجامەكەشی خراپ كەوتەوە؟

مامۆستا جەعفەر: لە وڵاتانی دیكە دامەزراوەكان كار دەكەن، بە سیستماتیك كار دەكرێت.

خەڵك: بەڵام لەسەردەمی شۆڕشدا دامەزراوەیی نییە، شۆڕش زۆربەی جار هەڵچونێكی عەفەوییە؟

مامۆستا جەعفەر: نا شۆڕشیش دامەزراوەی هەیە. بۆ نمونە شۆڕشی ئەمریكی جۆرج واشنتۆن رابەرایەتی دەكرد میلیشیای هەبوو، ئەوانەشی لەگەڵیان كاریان كردووە سەرمایەداریان تێدا بووە و عەقڵیان هەبووە. لای ئێمە زۆربەی ئەوانەی هاتنە شاخ فكریان هەبوو، بەڵام سنوردار، خەڵكانی ئازا و قارەمان بوون، بەڵام لەرووی سیاسی و فكرییەوە لە ئاستی پێویستدا نەبوون.

خەڵك: بەرێزت یەكەمین بەرپرسی راگەیاندنی یەكێتی بوویت، چۆن لە راگەیاندنی ئێستای یەكێتی دەڕوانیت؟

مامۆستا جەعفەر: ئێمە راگەیاندنكار نەبوین و راگەیاندنمان بە ناچاری دروست كرد. بۆ نمونە كەسێكی وەك هەڤاڵ كوێستانی شاعیر بووە، من خۆم مامۆستا بووم و جارجار وتارم نوسیوە. راگەیاندنەكەشمان تەنها ئێزگەیەك بوو، كادیری راگەیاندنمان نەبوو. بە ئەزمون شتەكان فێربووین، وەك ئەوەی دەوترێت”learning by doing”.

خەڵك: دەوترێت بەرپرسانی باڵا نایانەوێت كادیری خوێندەوار و رۆشنیر دروست ببێت بۆ ئەوەی جێگایان نەگرنەوە؟

مامۆستا جەعفەر: لەدوای كۆنگرەی سێهەمی یەكێتی باڵە سەربازییەكە زیاتر زاڵبووە، دواین كەسیان مەلا بەختیارە، كە وەكخۆی دەڵێت”كادیرێكی سیاسی”ە، نەك سەربازی، ئەویش ناتوانێت لەو حزبەدا كاربكات، مەلا بەختیار لەگەڵ ئازاد هەورامی، سالار عەزیز و كاك ئارام هەوڵیانداوە شۆڕش دەستپێبكەنەوە و بەشداری زۆربەی چالاكییەكانی كردووە و ئەو سەردەمە زۆر قورس بووە و كاری كردووە، كەواتە بۆچی ئەو كاتە كاری كردووە و ئێستا ناتوانێت؟ چونكە دیوار و بەربەستی گەورە هاتوەتەبەردەمی، ماقوڵ نییە دوای چل و ئەوەندە ساڵ نەتوانی لە نێو حزبێكی سۆسیال دیموكراتدا جێگەت ببێتەوە.

“هەست دەكرێت كش مەلیك كراوە، زۆر كەس هەن، تەنها مەبەستم مەلا بەختیار نییە كش مەلیكیان لێكرا”

خەڵك: بەڵام دەوترێت كێشەی مەلا بەختیار زیاتر لەسەر ئاستی كەسی و بەرژەوەندییە، نەك فكر؟

مامۆستا جەعفەر: بێگومان بەرژەوەندی هەیە، هەموو كەسێك بەرژەوەندی هەیە، ئەوەی من مەبەستمە كاركردنە نەك فكر، چونكە هەست دەكرێت كش مەلیك كراوە، زۆر كەس هەن، تەنها مەبەستم مەلا بەختیار نییە كش مەلیكیان لێكرا و بواری خەباتكردنیان نەماوە.

خەڵك: بۆچونێكیش هەیە پێیوایە هاتنە پێشەوەی سەربازەكان پێویستی قۆناغەكە سەپاندویەتی، زەرورەت هەیە بۆ كردنی عەسكەر بە دەسەڵاتداری حزب؟

مامۆستا جەعفەر: سەیری شۆڕشی جەزائیر و كوبا و ڤێتنام بكە، شۆڕش كەسانی سەربازی دەوێت. جەزائیر كەسانی وەك بن بلە سەركردایەتی دەكرد، بەڵام بۆمیدیان هات و بە كودەتا پاڵێكی پێوەنا. عەسكەر دەتوانێت هەموو شتێك بكات و دەڵێت سیاسیم و رۆژنامەوانیش هەیە لەدەوروبەریان و كتێبی بۆ دەنوسرێت و لەگەڵ حزبەكاندا مامەڵە دەكات و لە ساڵی 1989، وتارێكم نوسی بەناوی”خەباتی چەكدار لە نێوان ئەفسانە و واقیع”دا. نائومێد بووم بەوەی بە خەباتی چەكدار گەل رزگار ناكرێت. خەباتی چەكدار دەرئەنجامی خراپی دەبێت، كاك ئارام دەیوت لە شۆڕشەكانی پێشوو عەسكەر دەسەڵاتداربوو، بەڵام ئەو دەیوت دەبێت كادیرە سیاسییەكان باڵادەست بن و دوای ئەو هەموو شتێك تێكچوو.

 

خەڵك: ئێستا یەكێتی لە چ دۆخێكدایە، بەتایبەتی لە رووی جەماوەری و سیاسییەوە؟

مامۆستا جەعفەر: یەكێتی بەناو حزبێكی سۆسیال دیموكراتە، بەڵام لەراستیدا نیولیبراڵە “New Liberal”. بەتایبەتی كەسێكی وەك د. بەرهەم، بڕوای بە بەرژەوەندی و بازاڕی ئازاد و پارە هەیە، چونكە ئەوان زیاتر گرنگی بە بازاڕ و دەستكەوت و قازانج دەدەن. كابرایەك شتێكی نوسیبوو كە خۆی لە مێرگەپان دانیشتووە و باسی خانووەقوڕەكان دەكات. خۆی نیولیبراڵە و باسی سۆسیال دیموكرات دەكات!

“لە ناو سەركردایەتی یەكێتیدا دەوڵەمەندەكان گرنگترن نەك هەژارەكان، سەدان كادیر لە یەكێتی دەركراون”

خەڵك: مەبەست سیاسییەكی وەك بەرهەم ساڵح بڕوای بە سۆسیال دیموكرات نییە، كە یەكێتی كردویەتی بە بەرنامەی فكری و سیاسی خۆی؟

مامۆستا جەعفەر: نەخێر، خۆشی وادەڵێت. لە ماوەی رابردوودا وتارێكم نوسیوە بەناونیشانی”ئایا یەكێتی بیری هەیە” یەكێتی هەر بیری نییە، سۆسیال دیموكراتەكان بڕوایان بە ماركسی هەیە و چەپن، بەڵام بڕوایان بە توندوتیژی نییە وەك ستالین. لە ناو سەركردایەتی یەكێتیدا دەوڵەمەندەكان گرنگترن نەك هەژارەكان، سەدان كادیر لە یەكێتی دەركراون كە هەندێكیان پێشمەرگەی 76 ن و پێشمەرگەی 76 لای سەركردایەتی یەكێتی گرنگ نین، خەڵكانی دەوڵەمەند گرنگن، بۆیە یەكێتی دەبێت فكری خۆی بگۆڕێت.

“یەكێتی ئێستا جیاوازە لە ساڵانی سەرەتای دروستبوونی و  پاشەكشەی كردووە”

خەڵك: چۆن داهاتووی یەكێتی دەبینیت، پێتانوایە جارێكی دیكە ئەو حزبە بەهێزببێتەوە، یان بەرەو لاوازی زیاتر دەڕوات؟

مامۆستا جەعفەر: یەكێتی ئێستا جیاوازە لە ساڵانی سەرەتای دروستبوونی. یەكێتی پاشەكشەی كردووە و ئەگەر ئیدارە و فكری بەڕێوەبردنی خۆی نەگۆڕێت، زیانی زیاتریش دەكات، بۆ نمونە لە هەڵبژاردنی 1992 دا، 50 كورسی هێناوە، ئێستا 21 كورسی هێناوە، سەرباری ئەوەی گۆڕان و هاوپەیمانیشی لێجابووەوە.

 

خەڵك: بەپێچەوانەی ئەو قسانەی بەڕێزتەوە، بۆچونێك هەیە دەڵێت، یەكێتی بە تێپەڕبوونی كات گۆڕانی بێهێزكرد و پاشان بینیمان سەرۆكی هاوپەیمانیش گەڕایەوە نێو یەكێتی؟

مامۆستا جەعفەر: تەنها سەرۆكی هاوپەیمانی گەڕایەوە نێو یەكێتی و تەنانەت پەرلەمانتارەكانیشیان نەهاتنەوە ناو یەكێتی، حزبەكەی ماوە و لەوانەیە پشتیوانیش بكرێن و كۆنگرەیان كرد و مانەوە، دكتۆر بەرهەمیش هێشتا قاچێكی لای هاوپەیمانییە و قاچێكی لای یەكێتییە و گۆڕانیش هێشتا هێزێكی سیاسی و ئەگەر 10 كورسیشی هەبێت هەر زۆرە، هەرچەندە گۆڕانیش توشی چەند كێشەیەك بووە، وەك ململانێی نێوان نەوەكان و كۆچكردنی كاك نەوشیروان كاریگەری زۆر هەبووە. دوو ساڵ پێش ئێستا پێموابوو پارتی 44 كورسی دەهێنێت، خەڵكانێك هەبوو گلەییان كرد و وتیان بۆ نەتوتووە یەكێتی ئەوەندە دەهێنێت، بەڵام من واقیعی سیاسی دەخوێنمەوە.

“دوو ساڵ پێش ئێستا پێموابوو پارتی 44 كورسی دەهێنێت، خەڵكانێك گلەییان كرد و وتیان بۆ نەتوتووە یەكێتی ئەوەندە دەهێنێت”

خەڵك: چۆن لە كابینەی نوێی حكومەت دەڕوانیت، بەتایبەتی سەرۆك و ستافەكەی دەگۆڕێن؟

مامۆستا جەعفەر: گۆڕانكاری گەورە روونادات. بە پلان و سیستم كارناكرێت. گۆڕانكارییەكان شكڵین و نامانەوێت سیستمی ئابوری و ئیداری بگۆڕین، پلە و پۆستیش تەنها بۆ خزمەتی تاك بەكاردەهێندرێت. ئیدارە دەبێت بگۆڕدرێت بۆ نمونە سلێمانی 24 هەزار كیلۆمەتر چوارگۆشەیە لەكاتێكدا ئیسرائیل 20 هەزار كیلۆمەتری چوارگۆشەیە، بەڵام بەرهەمی كشتوكاڵ و پیشەسازی هەناردەی وڵاتان دەكات و نەوتیشی نییە، بەڵام ئێمە رۆژانە ژینگە و سروشتی خۆمان وێران دەكەین.

 

چاوپێکەوتن

هاوسەرۆكی عەفرین: رۆژئاوا بۆ بەرگری لەخۆكردن پشت بەهیچ هێزێكی دەرەكی نابەستێت

خەڵك- ئامەد حەسەن

هاوسەرۆكی كانتۆنی عەفرین لە رۆژئاوای كوردستان لە یەكەمین ساڵوەگەڕی دەستپێكردنی هێرشەكانی سەر عەفرین رایدەگەیەنێت لە رۆژئاوای كوردستان بەرخۆدان و تێكۆشان بەردەوامی هەیە و هەمووان لەسەر پێیانن.

هێڤی مستەفا هاوسەرۆكی كانتۆنی عەفرین لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ (خەڵك) رایگەیاند “لە رۆژئاوای كوردستان بەرگری لە خاك و گەل هەیە، لە بەرگریكردنیشدا پشت بە هیچ هێزێكی نێونەتەوەیی یان هەرێمی نابەسترێت، پشت بە گەل و هێزی خۆ دەبەسترێت”.

ناوبراو هەروەها لەبارەی رەوشی عەفرینیشەوە، باس لەوە دەكات، رەوشی عەفرین زۆر خراپە، بەڵام ئەوان لە هەوڵەكانیان و لە بەرخۆدان بۆ رزگاركردنی عەفرین بەردەوام دەبن.

“ئامانجی توركیا لە داگیركردنی عەفرین تێكشكاندنی ئیرادەی كورد بوو”

خەڵك: لە ساڵوەگەڕی دەستپێكردنی هێرشەكانی سوپای توركیا و گرووپە چەكدارەكانی ئۆپۆزسیۆنی سوریادا بۆ سەر عەفرین رەوشی شارەكە چۆن دەبینن؟
هێڤی مستەفا: لە هەرێمی عەفرین بە ئارامی و ئازادی ژیان دەكرا لەوێ، بە ناسنامەی خۆیان ژیانیان دەكرد، عەفرین سنوری خۆی پاراستبوو، نەچوو بووە سنووری توركیا، دەوڵەتی توركیا و گرێدراوەكانی لە 20ی چلەی 2018 هێرشیانكرد بۆ سەر عەفرین بە كۆمەڵێك بەهانە.
ئامانجی توركیا لە هێرشكردنە سەر عەفرین بریتی بوو لە تێكشكاندنی ئیرادەی كورد، ئاستەنگكردنی پرۆسەی دیموكراسی و داگیركردنی خاكی سوریا و قوڵكردنەوەی قەیرانی سوریا.
لە عەفرین 58 رۆژ بەرخۆدان كرا، ئێمە كشاینەوە لە عەفرین بۆ پاراستنی گەلی خۆمان بوو لەوێ لە كۆمەڵكوژی، نەك راگرتنی بەرخۆدان، هێزمان لەوێ مایەوە، بۆیە بەرخۆدانی عەفرین چووە قۆناغی دووهەم. ئێمە لە قۆناغی دووهەمی بەرخۆدانی عەفریندا لە باری لەشكری، لە باری سیاسی، لە باری كۆمەڵایەتی، لە باری دیپلۆماسی خەریكی خۆڕێكخستنین، لە بارەی لەشكری هێزمان لەوێ هەیە، لە باری سیاسی و دپلۆماسییەوە پەیوەندیمان هەیە، هێڵی یەكەمی ئێمە لەو پەیوەندییانەدا رزگاركردنی عەفرینە، لە باری كۆمەڵایەتی ئێمە لە ناوچەكانی هەرێمی شەهبا خەریكی رێكخستنی جەماوەرین بۆ پشتیوانی لە رزگاركردنی عەفرین و بەشداریكردن.
ساڵێكە عەفرین داگیركراوە، لەساڵی رابردوودا لە عەفرین دزیكردن، تاڵانیكردن، دەركردن، كوشتن، راوەدوونان هەبوون، بەرهەمی زەیتوونی عەفرین دزراوە و براوە بۆ توركیا.

“هێزەكانی رزگاری عەفرین رێگانادەن سوپای توركیا و هاوپەیمانەكانی لە عەفرین بە ئارامی دابنشین”
خەڵك: زانیاریتان لەسەر چالاكییەكانی هێزەكانی رزگاری عەفرین هەیە، ئەوان چۆن چالاكی لەشكری دەكەن، چالاكییەكانیان لە چ ئاستێكدان؟
هێڤی مستەفا: هێزەكانی رزگاری عەفرین دەبێت خۆیان لێدوانی ورد بدەن دەربارەی چالاكییەكانیان، بەڵام ئەوان بەپێی پێویست و رەوشی ناوچەكان چالاكی لەشكری لە عەفرین دەكەن.
هێزەكانی رزگاری عەفرین ئامانجیان ئەوەیە كە نەهێڵن هێزەكانی سوپای تورك و هاوپەیمانەكانیان بە ئارامی لە ناوچەكانی عەفریندا بن، ئەوان لەوبارەیەوە بەڵێنیان داوە لە بەرخۆدان بەردەوام دەبن، بەپێی پێویست و رەوشی ناوچەكە بەردەوام چالاكی لەشكری خۆیان دەكەن.

“رۆژئاوا بەرگری لە خۆی دەكات، بۆ ئەوەش پشت بە هیچ هێزێكی دەرەكی نابەستێت، پشت بە گەلی خۆی دەبەستێت”
خەڵك: ئێستا رەوشی گشتی رۆژئاوای كوردستان چۆنە لە دوای هەڕەشەكانی رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆكی توركیا و بڕیاری كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لە سوریادا؟
هێڤی مستەفا: رەوشی رۆژئاوای كوردستان و باكوری سوریا بریتییە لە بەردەوامی بەرخۆدان و تێكۆشان، بەرگری لە خاك و گەلی خۆیان دەكەن، هەموو لەسەر پێیانن، ئەوان لە بەرگریكردن لە خۆ پشت بە هیچ هێزێكی نێونەتەوەیی یان هەرێمی نابەستن، ئەوان پشت بە هێز و گەلی خۆیان دەبەستن. لەگەڵ ئەوەشدا ئێمە لەگەڵ چارەسەری سیاسین بۆ رەوشەكە، ئێمە ئامادەی گفتووگۆین لەگەڵ هەر لایەنێكدا كە بیهەوێت گفتووگۆ بكەین، چ لایەنێك پرسیاری لە ئێمە هەیە، ئێمە ئامادەین وەڵامی بدەینەوە.

“مەترسی دووبارەبوونەوەی سیناریۆی عەفرین لە هەرێمەكانی دیكەی رۆژئاوای كوردستان هەیە”
خەڵك: ئایا مەترسی دووبارەبوونەوەی سیناریۆی عەفرین لە هەرێمەكانی دیكەی كۆبانێ و جزیرێ و شار و شارۆچكەكانی دیكەی رۆژئاوا هەیە؟
هێڤی مستەفا: بەڵێ مەترسی هەیە، لە رۆژئاوا و باكوری سوریا مەترسی دووبارەبوونەوەی سیناریۆی عەفرین لە شار و هەرێمەكانی دیكە هەیە، چونكە ئەردۆغان بە ئاشكرا هەڕەشە دەكات، دەڵێت هێرش دەكەم خاكی ئێوە داگیردەكەم، ئەم هەڕەشانەی ئەردۆغان بە بەرچاوی بێدەنگی نێودەوڵەتییەوەیە، ئەردۆغان هێرشیكردە سەر عەفرین و داگیریكرد لەبەرچاوی بێدەنگی نێونەتەوەیی، ئێستاش ئەو بێدەنگییە هەیە، ئێمە مەترسی گەورەمان لەو بێدەنگییە هەیە، لە حاڵی بەردەوامبوونی ئەو بێدەنگییەدا نەك هەڕەشەكانی ئەردۆغان مەترسی بۆ سەر رۆژئاواو باكوری سوریا دروستدەكات، بەڵكو هەڕەشە بۆ سەرانسەری كوردستان و ناوچەكە و جیهان بەگشتیش دروست دەكات.

خەڵك: پێتوانوایە پێویستە گەلی كورد چ بكات بۆ بەرەوڕوبوونەوەی مەترسییەكانی ئێستا؟
هێڤی مستەفا: دەبێت كوردان یەكێتی نەتەوەیی پێكبهێنن، پەیوەندیی نێوانیان توندوتۆڵ بكەن، ئەوە لە ئێستادا پێویستە، چونكە كورد یەكگرتوویی و یەكێتی هەبووایە، ئەردۆغان نەیدەتوانی هێرش بكات.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

چاوپێکەوتن

سكرتێری حزبی شیوعی عیراق بۆ (خەڵك) باس لە چارەسەركردنی كێشەی كەركوك دەكات

خەڵك- بەشی هەواڵ
ڕائید فەهمی، سكرتێری كۆمیتەی ناوەندی حزبی شیوعی عیراق، لە چاوپێكەوتنێكی لەگەڵ (تۆڕی میدیایی خەڵك) باس لە واقعی ڕەوتی مەدەنی و دیموكراتی لە عیراق و حزبی شیوعی عیراق و ئەگەرەكانی بەهێزكردنی ڕەوتی مەدەنی و دیموكراتی دەكات، بە تایبەت لە سایەی ئەم دۆخەی ئێستادا، كە حزبە ئیسلامییەكان باڵیان بەسەر سیمای گۆڕەپانی سیاسیدا كێشاوە.

سكرتێری حزبی شیوعی عیراق، كە لە هەمان كاتدا یەكێكە لە پەرلەمانتارە دەركەوتووەكانی هاوپەیمانی (سائیرون) لە پەرلەمانی عیراق، كە هاوپەیمانی نێوان شیوعییەكان و ڕەوتی سەدرە، ئاماژە بە مەبەستی بەستنی هاوپەیمانییەكەیان دەكات لەگەڵ ڕەوتی سەدر و وەڵامی ئەو پرسیارانەش دەداتەوە كە لەلایەن (خەڵك)ەوە سەبارەت بە كێشەی كەركوك و ناوچە كێشە لەسەرەكان ڕووبەڕووی كرانەوە.

خەڵك: ئایا چاوەڕوانی ئەوە دەكەن ڕەوتی مەدەنی دیموكراتی و حزبی شیوعی، بە هەمان هێز و گوڕی ڕابردووەوە بگەڕێتەوە نێو گۆڕەپانی سیاسی، لانی كەم لەماوەی چەند ساڵی داهاتوودا؟

ڕائید فەهمی: ڕێكخراوەكانمان و چالاكییەكانمان لە هەموو پارێزگا و شارێكی عیراقدا هەیە، كەشەكەش لەبارە بۆ ئەوەی دەست بە چالاكییەكانمان بكەین، كە هەمەجۆرن و لەگەڵ ئەوانەشدا هەست دەكەین بوار بۆ خستنەگەڕی توانا مێژوویی و فكرییەكانمان ڕەخساوە و دەكرێت فراوان بكرێن، پێشتر هەندێك توێژ هەبوون، كە خۆیان بەدوور دەگرت، بەڵام لەئێستادا نەك هەر تەنیا ئامادەن گوتارەكانی حزبی شیوعی وەربگرن، بەڵكو ئامادەشن بەشێوەیەك لە شێوەكان بێنە نێو كۆڕ و كۆبوونەوەكانی حزبی شیوعییەوە و بەشێوەیەك لە شێوەكان چاوپێكەوتن هەبێت لە نێوانماندا.

كەشی سیاسی ئێستای عیراق لەبارە بۆ پەرەپێدانی چالاكییەكانی حزب و كاری هێزە مەدەنی و دیموكراتییەكان، ئێمە لە چوارچێوەی سیستمێكی ئاڕاستەكراودا كاردەكەین، لەلایەك هاوپەیمانییەكەمان لەگەڵ ڕەوتی سەدر تۆكمەتر دەكەین لە چوارچێوەی هاوپەیمانی (سائیرون)، چونكە بەرنامەكەی ڕەهەندێكی چاكسازی و ڕەهەندێكی یاریدەدەر بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی مەدەنی لەخۆدەگرێت، لەگەڵ ئەوەشدا پەیوەندییەكی باشمان لەگەڵ هێزە مەدەنی و دیموكراتییە جیاجیاكانی تردا هەیە بە ئاڕاستە جیاجیاكانیانەوە، لەلایەكی ترەوە لەگەڵ ئەو هەموو چالاكیانەدا بیر لەوە دەكەینەوە، كە چۆن ئەو كارانە نزیكمان دەكەنەوە لە پڕۆژە نیشتمانی و دیموكراتییەكەمان و دابینكردنی پێداویستییەكانی خەڵك و بەگژداچوونەوەی گەندەڵی و بنیاتنانی دەوڵەت.

خەڵك: تا چەند هیواتان وایە لەڕێی ئەو چالاكی و جموجۆڵانەوە بگەنە ئەو ئامانجانەی لەپێناویدا تێدەكۆشن، بە تایبەت لە سایەی گۆڕانكارییە گەورەكاندا، كە سیمایەكی زۆر جیاوازیان لەڕووی سیاسی و كۆمەڵایەتیدا بەراورد بە قۆناغەكانی پێشوو هێناوەتەئارا؟

ڕائید فەهمی: ڕاستە ڕووبەڕبوونەوەكان قورسن، بەڵام حزبی شیوعی پێویستی بە بنكەی جەماوەریی و سەرلەنوێ‌ گرتنەبەری سیاسەتی داوا جەمارییەكان هەیە، ئێمە لەئێستادا جەماورەكەمان خۆیان لە چەوساوە و كارگەران و ئەو توێژانەدا دەبیننەوە، كە بڕوایان بە پرۆژەی مەدەنی و پڕۆژەی نیشتمانی بە ڕەهەندە عیراقییە فیدڕاڵییەكەی هەیە، لەماوەی دەیان ساڵی ڕابردوودا، ژێرخانی كۆمەڵایەتی عیراق گۆڕانكاریی بەسەردا هاتووە، جەنگەكان و نەهامەتییەكان و قەدەغەكردنی كاریی شیوعییەكان لەلایەن ڕژێمی پێشوو، هەموو ئەوانە وایان كردووە چەند ڕەوتێكی تر گەشە بكەن و بێنە نێو گۆڕەپانەكەوە، ڕوخانی یەكێتی سۆڤیەت و پاوانكردنی دەسەڵات لەلایەن ڕژێمە دیكتاتۆرییەكانیش وای لە خەڵك كرد، بەشوێن ئاڕاستەیەكی تردا بگەڕێن بۆ ڕزگاربوون،هەموو ئەمانە كاردانەوەی سیاسییان هەبوو، وێڕای گۆڕانكارییەكانی تر، كە خۆیان لە نەمانی پیشەسازییەكان و كۆچكردنی توێژێكی كۆمەڵگە بۆ دەرەوەی وڵات و گۆڕانكارییەكانی تردا دەبینێتەوە، هەموو ئەمانە فاكتەری بەهێز بوون بۆ لاوازكردنی بنكەی جەماوەری حزبی شیوعی و هێزە دیموكراتییەكانی تر.

لەدوای 2003وە، حزبی شیوعی هەوڵیداوە، كاریگەریی لەسەر سیاسەتی گشتی وڵات دروست بكات بە ئاڕاستە ئەرێنییەكان و بەپێی توانا، لەنێو خۆشدا بوارێكی وەهای خولقاندووە، كە بتوانێت ڕووبەری كارەكانی فراوانتر بكات و بەدووربێت لە گوشارەكان،لەئێستاش بەدواوە لەوبڕوایەداین حزبی شیوعی بتوانێت لەڕووی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیرییەوە كاریگەری زیاتر دروست بكات و پێگەیەكی باشتر بۆخۆی داببڕێت، هەرچەندە پێشتریش توانیویەتی وێنەیەكی ئەرێنی لەنێو خەڵكدا دروست بكات و بەدوور بێت لە دیاردە نەرێنییەكان.

خەڵك: لەگەڵ ئەو گۆڕانكارییانەی ڕوویانداوە و هاتوونەتە ئارا، ئایا حزبی شیوعی عیراق بیری لە گۆڕینی ناوەكەی نەكردۆتەوە؟

ڕائید فەهمی: لەدوای ڕوخانی یەكێتی سۆڤیەت و لەدوای ئەو گۆڕانكارییانە، كە بونە مایەی ئەوەی زۆرێك لە حزبە چەپەكان ناوی خۆیان بگۆڕن، ئێمە لە كۆنگرەكاندا بیرۆكەكەمان پێشنیاركردووە، بەڵام زۆرینەی هەرە زۆری هاوڕێیان لەگەڵ ئەوەن، كە ناوەكە وەك خۆی بمێنێتەوە، بەهەرحاڵ گۆڕین یان نەگۆڕینی ناوەكە ئەوە خواستی شیوعییەكانە، لەوەش گرنگتر مەودای بەدەنگەوەچوونیانە بۆ خەمی ڕۆژانەی خەڵك و كاركردنە بۆ هێنانەدی خواستەكانیان و گوزارشتكردنە لە خواست و داواكارییەكانیان بەشێوەیەكی ڕاستگۆیانە، لەئێستادا حزبی شیوعی بۆتە بەشێكی سروشتی لە كۆمەڵگە و بۆتە بەشێك لە حاڵەتی عیراقی و مەشهەدی سیاسی وڵات، نمونەش بۆ ئەوە دەبینین حزبەكە لەگەڵ هێزە ئیسلامییەكان هاوپەیمانی دەبەستێت، بەڵام گەر بێینە سەر باسی ڕوخانی بلۆكی سۆسیالیزم، ئەوا ئێمەش هەست بەو كەلێنە دەكەین و بەو لاوازبوونەدا تێدەپەڕین، بەڵام بۆ مەودا دوورەكان چاومان لە ئاسۆ بڕیوە، چاومان لە بنیاتنانی كۆمەڵگەیەكە، كە سەرمایەداری تێبپەڕێنێت و ببێتە جێگروەی سەرمایەداریی، ئەم پڕۆسەیەش بە مێژوویی دەزانیین و پێمانوایە دەبێتە هەر بێتەدی.

خەڵك: تێڕوانینی حزبی شیوعی عیراق بۆ كێشەی كەركوك و ناوچە كێشە لەسەرەكان چۆنە و پێیوایە لە چ ڕێگەیەكەوە دەكرێت ئەو كێشەیە چارەسەر بكرێت؟

ڕائید فەهمی: لەو ڕووەوە دوو پرەنسیپ هەیە، یەكەمیان یەكێتی فیدڕاڵییە، كە ئێمە پشتیوانی دەكەین لە چوارچێوەی عیراقێكی هەمەڕەنگ، كە خزمەت بە هەموو نەتەوە و تایەفە و توێژەكان بكات، دووەم سەبارەت بەو ناوچە جێناكۆكانە یان كێشەلەسەرانە، چارەسەری دەستورییان بۆ دانراوە، ئێمە لەگەڵ چارەسەری دەستوری و ئەرێنین بۆ ئەو كێشەیە، تائێستاش چارەسەرە دەستورییەكە، كە خۆی لە ماددەی 140دا دەبینێتەوە، لەلایەن هەندێك ناوەندەوە لەو ناوچانەدا ڕێگری لێدەكرێت و پەسەند نییە، ئێمە دەڵێین، ئەو ناوچانە ناكرێت سەقامگیری و ئارامی بەخۆوەببینن تا چارەسەرێكیان بۆ دانەنرێت، كە جێگەی ڕەزامەندی دانیشتوانەكەی بێت بە هەموو پێكهاتەكانەوە، لەڕووی مەسەلەی پەیوەستبونیشی بە هەرێمی كوردستان یان حكومەتی فیدڕاڵ، پێمانوایە ناكرێت ئەو كارە بەدوور لە دانیشتوان و پێكهاتەكانی ئەو ناوچانە بەئەنجام بگات، بۆیە ئێمە لەگەڵ ماددەی 140دا، كە لە قۆناغی یەكەمدا ئاسایی كردنەوەی دۆخەكە و دواتر سەرژمێری و پاشان ڕاپرسییە لەو ناوچانە، بەڵام ئەو پڕۆسەیە پێویستی بە چەند مەرجێك هەیە، كە یەكەمیان مەرجی سیاسییە، چونكە بینیمان زۆرێك لە لایەنە سیاسییەكان ئیرادەی سیاسی ئەوەیان تێدا نەبوو بۆ جێبەجێكردنی ماددەكە، بۆیە تائێستا كێشەكە بەردەوامە، كە لە هەندێك كاتدا شێوازەی تر بۆ چارەسەر بەكارهێنراوە، بەڵام ئێمە لەگەڵ دیالۆگداین و پێمان وایە لەڕێی دیالۆگەوە دەكرێت چارەسەر بدۆزرێتەوە.

بۆیە سەپاندنی چارەسەر بە شیاو نابینین و پێمان باشە هەموو لایەنە سیاسییەكان و هەموو پێكهاتەكانی ناوچەكە، بە دوور لە توندوتیژی لەڕێی دیالۆگەوە چارەسەر بۆ كێشەكان بدزۆنەوە، لەگەڵ ئەوەشدا پێویستە ڕێز لە جیاوازییەكان بگیرێت، جا ئەو جیاوازیانە مەزهەبی بن یان تایەفی یان نەتەوەیی، تا ئەو كاتەی هەرناوچەیەك بۆخۆی بڕیار لەسەر ئەو لایەنە دەدات، كە دەیەوێت پێوەەی وابەستەبێت.

كەركوكیش بەشێوەیەكی تایبەت، تێبینی ئەوە دەكەین هەر لایەنێك كۆنتڕۆڵی بكات و بیەوێت لایەنی بەرانبەر پەراوێزبخات، نابێتە مایەی ئەوەی دۆخی كەركوك سەقامگیر ببێت، پێویستە هەموو لایەنەكان بەشداریی بكەن و ڕێز لە مافی یەكتر بگرن، پێموایە دانیشتوانی ناوچەكەش بە چاوپۆشین لە تەرەفگیری و دەمارگیرییەكان، لە كۆتاییدا لەگەڵ سەقامگیری و ئاسایش و ئارامیدان.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

چاوپێکەوتن

“عیراق وابەستەی میحوەری ئەمریكایە”
حەسەن عەلەوی بۆ (خەڵك): بەرپرسانی وڵاتان بۆ زێڕ و نەوت دێنە عیراق

خەڵك-بەشی هەواڵ
حەسەن عەلەوی، بیرمەند و سیاسەتمەداری عیراقی، پێیوایە حكومەتەكەی عادل عەبدولمەهدی سەركەوتوو نەبێت و دەڵێت، “عەبدولمەهدی تەنیا لە دەشتاییدا دەتوانێت شۆفێری بكات” و جەختیشدەكاتەوە، كە عیراق لەئێستادا وەك كیشوەرێك وایە، سەركێشەكان و ئەوانە بەلای خۆیدا ڕادەكێشێت، كە بەشوێن زێڕ و سامان دەگەڕێن.

حەسەن عەلەوی لە چاوپێكەوتنێكی تایبەت لەگەڵ (خەڵك) باس لە سیاسەتی ئێستای عیراق و چەند تەوەرێكی گرنگی ئێستای سەر گۆڕەپانی عیراق دەكات، وێڕای ئاماژەكردن بە كاریگەریی و ڕۆڵی وڵات لە سیاسەتی عیراقی و دیاریكردنی ئاڕاستەی سیاسەتەكانی وڵات.

خەڵك: سەردانی ئێستای دیپلۆماتكاران و سەركردە سیاسییەكانی وڵاتان بۆ عیراق چی دەگەیەنێت، ئایا ئەم سەردانانە بۆ وڵات پاشخانی سیاسییان هەیە، یان بۆ مەبەستی پەیوەندییە ئابوری و بازرگانییەكانن لەگەڵ عیراق؟
حەسەن عەلەوی: لە سەرەتاوە دەكرێت بڵێن، ئەم جموجۆڵانە وابەستەی یەكدی نیین و بە یەك بڕیارەوە نەبەستراونەتەوە، بەڵكو لەچەند بڕیارێكی جیاجیا پێكدێن، بڕیاری ئێرانی جیاوازە لە بڕیاری خۆرئاوایی، ئاساییە لەدوای سەپاندنی سزاكان، هیچ وڵاتێكی عەرەبی نەكەوتە خۆی بۆ سوككردنی باری سەرشانی تاران، بەو پێیەی زۆربەی وڵاتە عەرەبییەكان دژ بە سیاسەتەكانی ئێرانن، بەڵام هەندێك لەو وڵاتانە هەڵوێستیان نواند، لەوانە وڵاتی ئوردن، بەو پێیەی دراوسێی عیراقە و لەڕووی ئابورییەوە هەژارە و خاوەنی سامانی سروشتی نییە، بە پێچەوانەی عیراقەوە.
عیراق لەئێستادا وەك كیشوەرێك وایە، سەركێشەكان و ئەوانە بەلای خۆیدا ڕادەكێشێت، كە بەشوێن زێڕ و سامان دەگەڕێن و گەڕیدەن، بۆیە پێموایە لایەنی سیاسی دوایین بایەخی ئەو سەركردە و دیپلۆماتكارانەیە بە ئاڕاستە جیاجیاكانیانەوە، كە لەئێستادا سەردانی عیراق دەكەن، بۆیە سەردانەكان دەكرێت بە سیاسی پۆلێن نەكەین هێندەی ئەوەی، كە ئابوریین.

خەڵك: هەندێك قسەوباس لەئارادان، كە ئاماژە بە گۆڕانی سیاسەتەكانی ئیدارەی ئەمریكادا دەكەن بەرانبەر بە عیراق لە قۆناغەكانی داهاتوودا، ئێوە ئەو ڕاوبۆچوونانە چۆن هەڵدەسەنگێنن؟
حەسەن عەلەوی: عیراق وابەستەی میحوەریی ئەمریكایە و وابەستەی ڕێكەوتنە ئەمنی و سیاسییەكانە، بۆیە زۆر بە ساكاریی دەتوانیین بڵێن، كە عیراق لە چوارچێوەی میحوەری ئەمریكادایە، ئەمریكاش نامۆ نییە بە عیراق یان دروورنییە لە بارودۆخی عیراق بە پێچەوانەوە لە ساڵی 2003وە بەرپرسیارێتی لەئەستۆدایە بەرانبەر بە عیراق، ئەم سەردانانەش لەم ڕێڕەوە و لەم چوارچێوەیەدان و لە دوتوێی هەماهەنگییەكانی نێوان هەردوو وڵاتدان، بۆیە هیچ شتێكی نوێ‌ لەئارادا نییە.
ئەو پێشهاتە نوێیەی هاتۆتەئارا، هەڕەشەكانی ترەمپە لە بەرژەوەندییەكانی ئێران لە عیراق، بەڵام چونكە ترەمپ جەماوەریی لە عیراقدا نییە، بەپێچەوانەوە ئێران جەماوەری لە عیراقدا هەیە و ئوردن خاوەنی جەماوەرە لە عیراق، كە زۆربەی سوننەكان لەگەڵیدان، بە هەمان شێوە سیاسەتوانانی شیعە پاڵپشتی ئێران دەكەن، لە هەمان كاتدا ئەمریكا هیچ جەماوەرێكی لە عیراقدا نییە، ئەوەی هەیە تەنیا چەند هەڵوێستێكی تاكلایەنەیە، كە هانا بۆ ئەمریكا دەبات و بۆخۆی ناتوانێت گوزارشت لە خۆی بكات.
بۆیە بوونی ئێران بەهێزترە لە عیراق لە هەموو وڵاتانی تر، تەنانەت لە ئەمریكاش، سەبارەت بە ئوردنیش، كە سوننەكان لەخۆدەگرێت، بەو هۆیەی ئابورییەكی لاوازی هەیە ڕۆڵی ئوردنیش بە هەمان شێوە ڕۆڵێكی لاوازە لە عیراقدا و خاوەنی هەژموون نییە و هەوڵ دەدات لێكگەیشتنی هەبێت و هەرگیز هەوڵ نادات حكومەتی عیراق لەخۆی بڕەنجێنێت.
ئوردن نایەوێت لەڕێی ڕێكەوتن لەگەڵ سوننەكان، بەغدا لەخۆی توڕەبكات، بەڵكو بە هەموو شێوەیەك كار بۆ ڕازیكردنی بەغدا دەكات، چونكە پێویستی بە وزەیە، عیراقیش خاوەنی ئەو وزەیەیە، كە ئوردن پێویستیەتی.
ئەو بۆرییە نەوتەی لە بەسرەوە بۆ كەنداوی عەقەبە درێژدەكرێتەوە، قازانجێكی گەورەی بۆ وڵاتەكە دەبێت و یەك لەسەر سێی بودجەی گشتی وڵاتەكە فەراهەم دەكات و توانا و هێزی ئابوری وڵاتەكە بە ڕێژەی لەسەدا 33 زیاد دەكات، بەراورد بە دۆخی ئێستای، بۆیە پشت لەو بەرژەوەندیانە ناكات و ناكەوێتە شوێن هەندێك سیاسەت بۆ ڕازیكردنی عەرەبە سوننەكان.

خەڵك: ئایا پێشبینی دەكەن حكومەتەكەی عادل عەبدولمەهدی، سەرۆك وەزیرانی ئێستای عیراق سەركەوتوو بێت؟
حەسەن عەلەوی: نەخێر، عادل عەبدولمەهدی بەوە ناسراوە، كە لە دەشتاییدا دەتوانێت شۆفێری بكات، بەڵام گەر توشی هەوراز و نشێوی بوو ڕادەوەستێت، هەر هەورازێك بێتە ڕێگەی ڕادەوەستێت، چونكە ئەو كەسێتییەكی سەركێش نییە و بۆ نمونە پێچەوانەی مالكییە، كە سەركێش و بوێر بوو، بەڵام ئەو بوێر نییە.
ئەو زیادەڕیی دەكات لە گوێگرتن، گوێ‌ بۆ هەموو قسەكان دەگرێت، جا قسەكان ئەمریكایی بن یان عەرەبی یان ئێرانی، لە هەمان كاتدا داواكاریی ئەو قسانە جێبەجێ‌ دەكات، هەر ئەمەشە وایكردووە، كە كابینە وەزارییەكەی دوابكەوێت، چونكە هەوڵ بۆ ڕازیكردنی هەمووان دەدات.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
کام لەم وەزارەتانەی کابینەی ٨ لە ئاست خزمەتکردن بە هاولاتیان جێدەستی دیار بووە؟

کوردستان