ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

ئایا بڕیارەکانی دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا مولزەمە؟

پارێزەر: لوقمان مصطفی صالح

زۆرینەی ئەو سکاڵا و داوایانەی کە ئاراستەی دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا دەکرێن لەلایەن تاکە کەس یان کۆمەڵێک خەڵک یان ڕیکخراوی کۆمەڵی مەدەنی دژ بە دەوڵەتەکەیانە کە مافەکانیانغ پێشیل کردووە. هەر وەک پێشتر رەیحان یاڵچنداغ، پارێزەری هاوسەرۆكەكانی پێشوو و پەرلەمانتارانی زیندانیكراوی هەدەپە لەبارەی دۆسیەی زیندانیكردنیانەوە  پێنج سكاڵای لە دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا تۆماركردبوو.بە تایبەت دۆسیەی  دمیرتاش یەکێکە لە دوو هاوسەرۆکانی پێشووی پارتی دیموکراتی گەلان (هەدەپە)، و لە مانگی 11 ی ساڵی 2016 بەهۆی ئەوەی گوایە پەیوەندی بە پەکەکەوە هەبووە دەستگیر کرا. ئەو نکوڵی لە هەموو ئەو  تاوانانە  دەکات کە خراوەتە پاڵی و دەڵێت دۆسێکانی کەلەدژم تۆمار کراوە تەنها مەبەستی سیاسین. وهیچیتر.لە مانگی 6 ی ڕابوردوو لە زیندانەوە خۆی هەڵبژاردن بۆ پۆستی سەرۆکایەتی تورکیا و سێهەمی هێنا لە سەدا 8.4 دەنگی بەدەست هێنا.

دادگاکەش هەر پاش وەرگرتنی سکاڵەکە و وەرگرتنی قسەی هەردوو لا کە تورکیاش وەڵامێکی دوروودرێژی ١٣٠ لاپەڕەیی هەواڵەی داگاکە کربوو،ئیتر دادگا  دەس بەلێکۆڵێنەوەی خۆی کرد،دادگا توانی زانیاری تەواو وەدەس بخات لەو شوێنا نەی کە پێوستە. هەڵبەتە دانیشتنی دادگا  ئاشکرایەو نهێنی نیە، مەگەر لەحالەتی زۆر پیوست دانیشتنەکان بکەنە نهێنی، هەموو دانیشتنەکان  بەکۆنوس دەنوسرێتەوە  هەڵدەگیرێ، لەدرێژەی دادگاییدا هەوڵ ئەدرێ لایەن ناکۆکەکان ڕێک بخەن، لەدوای دەرجونی حوکمی کۆتایی لە فەرمانگەی گەورە،ئیتر گوێ ناگیرێ  لە سکالاکاران، بڕیارەکانی  دادگا  دوای سێ مانگ لە  دەرچونیان بە  پلەی کۆتا دەگەن و دەبێ جێ بەجێ بکرێن.  مەگەر لە فەرمانگەی گەورەوە  بڕیاری پێداچونەوە و تەمیز بدرێ.

ئەوە بوو  خۆشبەختانە دادگای مافەکانی مرۆڤی ئەوروپا  بە فەرمی وەڵامی دانەوە،داوای لە تورکیا کرد ڕێبەری سەر بە کوردەکان سەلاحەدین دمیرتاش ئازاد بکات، و فەرمانیدا دەستگیرکردنەکەی لە ساڵی 2016وە بە تاوانەکانی تیرۆر بەناڕەوا لەقەڵەمدا وە ووتی دەسگیرکردنەکەی هەوڵێک بووە بۆ ” کپکردنی دەنگی جیاواز”.

ئەو دادگایەی ئەوروپا دانیشتن لەسەر ئەو دۆسێیانە دەکات کە گوایە سەرپێچی ڕێککەوتنی ئەوروپان لەسەر مافەکانی مرۆڤ کردووە کە تورکیا خۆشی مۆری کردووە. بڕیارەکانی ئەم دادگایە دەبێت لەلایەن وڵاتانی ئەندامەوە جێبەجێ بکرێن. لە ڕابوردوودا ڕوسیای ئەندام تیایدا بڕیارەکانی جێبەجێ کردووە.

هەر دوای ئەوەی کە بۆ دادگا دەرکەوەت کە دەمیرتاش بێتاوانە دادگاکە ڕایگەیاند فەرمانی دا بە تورکیا بڕی 10 هەزار یۆرۆ وەکو قەرەبوو بدات بە دمیرتاش و 15 هەزار یۆرۆش بۆ خەرجییە  .یاساییەکانی.خۆ ئەگەر تورکیا بێ عاری کردوو نەچووە ژێرباری بڕیارەکانی دادگا ئەو دەوڵەتانی ئەندام بەپێی مادی 46  کە واژۆیان کردوە دەبێت پابەندی بڕیارەکانی دادگا بن،لیژنەی ئەنجومەنی وەزیران بەرپرسە لە چاودێڕی و جی بەجێ کردنی بڕیارەکانی دادگا، هەروەها لێژنەی ئەنجومەنی وەزیران سەرپەرشتی گۆرانکاریەکانی یاساکانی ولاتانی ئەندام دەکات  تاکو گونجاو بێت لەگەڵ یاساو ڕێساکانی دادگادا.

(المادة 46 القوة الإلزامية والتنفيذية للأحكام 1 – تتعهد الأطراف السامية المتعاقدة بأن نحترم الأحكام النهائية للمحكمة في النزاعات التي تكون فيها طرفا فيها . 2 – تبلغ لجنة الوزراء بالأحكام النهائية ، وتسهر على تنفيذها ).

بەڵام ئەردۆغان وەک پیشەی هەمیشەیی بڕیارەکەی دادگای ئەوروپای بۆ ئازادکردنی سەلاحەدین دەمیرتاش رەتکردەوە و ڕایگەیاند ناچینە ژێرباری بڕیاری ئەو دادگایە،ووتی هەڵمەتێک ئەنجامدەدەن بۆ ڕەتکردنەوەی ئەو بڕیارە.

 رەزا تورمەن پەرلەمانتاری جەهەپە لە ئیزمیر، کە خۆی دادوەری دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا بووە وەڵامى ئەردۆغانى دایەوە و لەوبارەیەوە بە ئاژانسى هەواڵی فورات (ANF)ى راگەیاند، ئەو بڕیارە هەم بۆ دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا و هەم بۆ تورکیا و هەم بۆ دەمیرتاش گرنگە.

تورمەن رایگەیاند، سەرباری ئەوەى لە پرۆتۆکڵی دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپادا لەبارەى مافی هەڵبژاردنەوە شیکارییەکى سنووردار هەیە، بەڵام ئەوە جاری یەکەمە لەسەر زیندانیکردنى سیاسەتمەدارێک ئاماژە بە پێشێلکردنی مافەکانى و پێشێلکردنى مافی کەسێکى هەڵبژێردراو دەکرێت. تورمەن راشیگەیاند، دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا رایگەیاندووە، ئەو دادوەر و دادگایانەى بڕیاری دەستگیرکردنى دەمیرتاشیان دەرکردووە بەڵگەى پێویست و روونیان نییە و ئەوەش پێشێلکردنى پەیماننامەى مافی مرۆڤی ئەوروپا (PMME)یە.

تورمەن باسی ئەوەشیکرد، سەرنجڕاکێشترین لایەنى بڕیارەکە ئاماژەکردنە بە خاڵی ١٨ی پەیماننامەى مافەکانى مرۆڤی ئەوروپا و بەوەش لێکۆڵینەوە و شیکاری بۆ ناوەرۆکی سیاسیى دۆسیەکەى دەمیرتاش کراوە.

تورمەن لەبارەى گرنگیى خاڵی ١٨ەوە وتى “دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا بە بڕیارەکەى لەسەر خاڵی ١٨ی پەیماننامەى مافی مرۆڤی ئەوروپا، بەشێوەیەکى روون و کراوە ئەوەى دەستنیشانکردووە، کە یاساکان لە تورکیا بۆ بێدەنگکردنى ئۆپۆزسیۆن بەکار دەهێنرێن، دادگەکان سەربەخۆی نین و دەمیرتاش نەک بەپێى یاساکان، بەڵکو لەبەر هۆکاری سیاسی دەستگیرکراوە، بۆیە بڕیاریداوە بە خێرایى ئازاد بکرێت”.

بڕیاری جێبەجێکاری یەکێتیى ئەوروپایە و دەکرێت ببێتە بڕیار و تورکیا مولزەم بکرێت :-

+مادام وڵاتانى ئەندام لە ئەنجوومەنى ئەوروپا ئەوەیان قبوڵکردووە کە بڕیارەکانى دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا جێبەجێ بکەن پێشێلکردنی قبوڵکراونیە و جێبەجێکردنی مادە ٤٦ ی ئاماژەبۆکاو بەسەریدا

+ئەرک و بەرپرسیارێتیى تورکیایە ئەو بڕیارانە جێبەجێ بکات. ئەگەر بڕیارەکە جێبەجێ نەکات گوشارەکانى سەر خۆی زیاتر دەکات.

+ئەگەر تورکیا بەپێى ئەو بڕیارە نەجوڵێتەوە و دەمیرتاش لە زینداندا بهێڵێتەوە ئەوە بەو مانایە دێت، ئەوەى قبوڵکردوووە، کە دەمیرتاش بەپێى یاساکان دەستگیرنەکراوە، بەڵکو بە بڕیارى سیاسی دەستگیرکراوە”.

+دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا لە بڕیارەکەیدا لەبارەى دەمیرتاشەوە سەرنجی خستووەتە سەر پەرلەمانتارە زیندانیکراوەکانى تر و بۆ ئەوەش بڕیارەکە دەبێتە بڕیارێکى نمونەیى.

+ڕاستە  حکومەتی تورکیا ئازادە دەتوانێ بە هیچ لایەکەوە نەبەسرێیتەوە بەڵام ئەگەر بابەتەکە وەک یاسای لێ هاتبێت و مادەیەکی یاسایی لەسەر هەبێت ئەوا ناتوانرێت پشتگوێ بخرێت.

+لە دووا وادەی جێبەجێکردنی بڕیارەکانی ئەم دادگایە ئەگەر تورکیا هەر نەچووە ژێرباربۆ ئازاد کردنی دەمیرتاش ئەوە پێدەچێت هەنگاوەکانی مولزەمکردن بگۆڕێت بە کردارەکی وەک:-

١-دوور خستنەوەی تورکیا لەئەندامێتی ئەم دادگایە

٢-ناردنی کۆپیەکی بڕیارەکە بۆ سەرجەم ووڵاتانی ئەندام

٣-ناردنی بۆ ناوەندەکانی بڕیار ودەزگاکانی ڕاگەیاندن

ئەمە وێڕای ووروژاندنی ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤی جیهانی و نێوخۆیی و جوڵەی زیاتری هێزە ئازادیخوازەکانی ناوخۆ و دەرەوە لەلایک و وورووژاندنی کەس وکاری دەیان هەزار زیندانی کە بێتاوان لەئێستادا لە زیندانە تاریکەکانی تورکیا ژیانی کولە مەرگی بەڕێ دەکەن.

 

 

وتار

مەنبەج ، وێنەیەکی تاریک لە نێوان تورکیا و ئەمریکادا

هونەر تۆفیق

ساڵی ١٩٧٤ وەزیری دەرەوەی ئەمریکا هێنری کیسنجەر سەردانی تورکیای کرد، بۆ ئەوەی ئەنقەرە ڕازی بکات هێرش نەکاتە سەر قوبرس، چونکە ئەمریکا لەنێوان دوو دۆستی ئەندامی ناتۆدا ( تورکیا و یۆنان ) ناتوانێت هیچیان لەدەستبدات، کیسنجەر لەپاش گەڕانەوەی بۆ واشنتۆن، بە کۆشکی سپی گوت : تورکەکان بەڵێنیان پێدام کە هێرش نەکەنە سەر قوبرس، بەڵام بڕوایان پێناکەم، پێدەچێت لە هەفتەی داهاتوودا قوبرس داگیربکەن، ئەوەش ڕویدا .

ماوەی دوو ساڵە پەیوەندی نێوان ئەمریکا و تورکیا لەسەر تێڕوانینی جیاوازیان بۆ شەڕی ناوخۆی سوریا ئاڵۆزی گەورەی تێکەوتووە، لەپاش هەڵگیرسانی شەڕەکەوە نەخشەی سوریا لەهەر لایەکەوە سەیری دەکرێت ستراتیژێکی تایبەتی هەیە،  لەباکورەوە جۆرە ستراتیژێکە بۆ هێزە دەرەکیەکان

( ئەمریکا ، ڕوسیا ، تورکیا ، ئێران ، سعودیە ) جیاواز لە باشوور، ڕۆژهەڵاتی فورات لە ستراتیژدا جیاوازە لە خۆرئاوای فورات، لەهەندێک شوێندا شارۆچکەیەک لەناو بەرژەوەندی سەربازی و سیاسی ئەو هێزانەدا دەبێتە پێگەیەکی ستراتیژێکی هەستیار، لە نمونەی شارۆچکەی مەنبەج،
مەنبەج وێنەیەکی تاریکە لە پەیوەندی نێوان تورکیا و ئەمریکادا، لەستراتیژی هەرکامیاندا بێت، جیاوازە لە کۆبانێ و عەفرین، دەشێت مەنبەج خاڵی یەکلاکەرەوەی ئەو ناڕوونی و پێچانەبێت لەنێوان هەردوو هێزدا .

لەکاتێکدا وەزیری دەرەوەی تورکیا ، ئەمریکا تۆمەتبار دەکات بەوەی ئەمریکاییەکان ڕاستگۆنین لەگەڵیاندا، چونکە پشتیوانی لە هێزەکانی پەیەدە دەکەن، کونسوڵی ئەمریکا لەهەمان ڕۆژدا (رۆژی هەینی ) بۆ یەکەم جارە سەردانی دەروازەی سمێلکا دەکات لەنێوان هەرێمی کوردستان و رۆژئاڤادا .

چونی ستیڤ ڤەیگن، بۆ سمێلکا و بەسەرکردنەوەی ئەو دەروازەیە و پشکنینی ئیدارە و چۆنیەتی بەڕێوەچوونی پەیوەندیەکان کە کۆمەکە سەربازیەکانی ئەمریکا بۆ رۆژئاڤای لێوە دەپەڕێتەوە، مانا و هێمای سیاسی و سەربازی خۆی هەیە، پەیامێکە بەتایبەت بۆ تورکیا کە ئەمریکا لەو دەروازەیەوە دەتوانێت ئیدامەی شەڕێک بکات کە هەرگیز ئامادەنیە ڕووبەڕوو و ڕاستەخۆ بێت لەگەڵ ئەنکەرەدا، بەڵام ئەگەر تورکیا بەرپای بکات، پردی سمێلکا دەبێتە پردی کاروانێکی بێ کۆتایی بۆ کۆمەکی یەپەگە و ئەو هێزانەی لەبری ئەمریکا شەڕی تورکیا دەکەن لەپێناو بەرگری لە خاکەکەی خۆیاندا .

بەپێی هەڕەشەکانی ئەردۆغان و سوپاسالارەکەی بێت، تورکیا ئەو هێرشە چاوەڕوانکراوەی بۆ سەر مەنبەج دەستپێدەکات، پێناچێت ئەمریکا وەکو عەفرین گڵۆپی سەوز بۆ تورکیا دابگیرسێنێت و داوا لە هێزە هاوپەیمانەکانی بکات وەکو عەفرین، مەنبەج بۆ تورکەکان چۆڵ بکەن، چونکە لەدەستدانی مەنبەج لە ستراتیژی سیاسی و سەربازی ئەمریکادا واتا لە دەستدانی کۆی خۆرهەڵاتی فورات، کە دەکاتە بەیەکجاری دەرکردنی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی لە سوریا.

لەناو ئەو وێنە تاریکەی مەنبەجدا، تورکیا سەرەتا لە بۆردمانی کەمپی مەخمور و چیای شەنگالەوە سەرەتای جەنگەکەی ڕاگەیاند، کونسوڵی ئەمریکاش لە هەولێر بەسەردانکردنی دەروازی سمێلکا وەڵامی یەکەمی تورکیای دایەوە کە ئامادەی ئەو جەنگەین .

هەرچەندە بەغدا و قاهیرە و فەرەنسا بە توندی ئیدانەی ئەو بوردمانانەی تورکیایان کرد و حکومەتی هەرێمی کوردستان هیچ هەڵوێست و ڕوونکردنەوەیەکی نەدا، بەڵام ئێران و ڕوسیا بە هەستیاری سەیری ئەو وێنە تاریکە دەکەن، جیاواز لە هێرشی تورکیا بۆ داگیرکردنی عەفرین لە هێرشی مەنبەج دەڕوانن .

دەمێکە هەر یەک لە ڕوسیا و ئێران چاوەڕوانی تێوەگلانی ڕاستەوخۆی تورکیا دەکەن لە زۆنگاوی شەڕی ناوخۆی سوریادا،  یاخود باشترە بڵێین دەمێکە دەیانەوێت تورکیا باجی بەرپاکردنی شەڕی ناوخۆی سوریابدات، بەتایبەتی لەم کاتەدا کە پەیوەندی هەریەک لەمیسر و سعودی عەرەبی بەتورکیاوە لەو پەڕی ئاڵۆزی و دژبووندایە .

سعودی عەرەبی دەیەوێت مەنبەج ببێتە خاشقچیەکەی تورکیا، وەک چۆن بەهۆی کوشتنی خاشقچیەوە سعودیە ناچار بە تەنازول کرا لە شەڕی ناوخۆی یەمەندا، سعودیەش بۆ تۆڵەی یەمەن، لە شەڕی مەنبەجەوە دەیەوێت تورکیا ناچار بە تەنازول لەشەڕی ناوخۆی سوریادا بكات .

بۆیە تێکڕای هێزە دەرەکیەکانی شەڕی سوریا بەو پەڕی هەستیاریەوە چاوەڕوانی ئەو حەماقەتەی ئەردۆغانن کە ڕەنگە ببێتە سەرەتایی کۆتایی شەڕی ناوخۆی سوریا .

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

تەنگژەكانی بەردەم حكومەتی هەرێم

سەروەت تۆفیق

لە رۆژانی رابردوو مانۆڕی دیپلۆماسی لایەنە براوەكانی هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان دەستی پێكردووە، بە ئامانجی ئەوەی پێش قسەو باسكردن لە پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەت، كەشی سیاسی هەرێم بانگەشەی هەڵبژاردنەكانی ماوەی رابردوو تێبپەڕێنێت، تا بەهیوای ئەوەی بتوانن لێكتێگەیشتنێكی نوێ لەنێوان لایەنەكان بێتە ئاراوە.

هەرچەندە بەبڕوای بەشێك لە چاودێرانی سیاسی وایان بە گونجاوتر دەزانی، كە پێكهێنانی حكومەتی نوێ لەبەر ئەنجامی هەڵبژادنی پێشوەختە، یان لەكاتی خۆیدا ئەنجامبدرایە، واتە چاوەڕێی دەرئەنجامی هەڵبژاردنەكانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق نەبوونایە، بەو ماناو دەلیلەی بەشێك لە كێشە ئیدارییەكان كۆتا دەهاتن، ئەم كاری بە وەكالەت كارییە لە وەزارەتەكان و بەرێوەبەرایەتییە گشتییەكان كۆتاییان پێ دەهات، هەم ئەو چەقبەستووی كەمی خزمەتگوزاری و بازاڕ وەستاندنەی بەجۆرێك لە جۆرەكان چارە دەكرد، لەلایەكی ترەوە لانیكەم چاوێك لە حكومەتی ناوەندی كرابایە، كە هەڵبژاردن وەك دیوە دیموكراسییەكەی لەكاتی خۆیدا ئەنجامبدرایە.

لەبەر ئەنجامەكانی هەڵبژاردنەكان و دیفاكتۆی واقعی هەرێمی كوردستانەوە دەردەكەوێت كە حكومەت بە زۆرینە پێكنایەت، بەڵكو دەبێ هێزە ئەساسیەكان پێكەوە حكومەتێكی تاڕادەیەك بنكەفراوان لەو هێزانەی كە مەیلی بەشداری حكومدارێتیان هەیە پێكبهێنن، بۆیە لە ئەگەری بەشداریكردنی (بزووتنەوەی گۆڕان)، ئەوا سێ لایەنەكەی تر (كۆمەڵی ئیسلامی، یەكگرتووی ئیسلامی، نەوەی نوێ) وا پێدەچێ كە ببنە ئۆپۆزسیۆن، بەڵام ئەوەی گرنگە لێرەدا ئەوەیە، كە ئایا ئەو هێزانەی كە بەشدار دەبن لە حكومەت بەكارو فعلی بەشدار دەبن و خاوەن دەسەڵات دەبن؟ یان وەك پێشتر دەبیستراو دەوترا، راستە لە حكومەتین، بەڵام شتێكی ئەوتۆمان دەسەڵات نییە … !
ئەم قسەیە، گەر بۆ پێشتر راست بووبێ، ئەوا لە ئێستادا نەخێر، چونكە فەرموون لە دانوستاندنەكان باسی كێشەوگرفتەكان بكەن، چارەیەكی بنەڕەتی بۆ بەشداربوونی كارا بدۆزنەوە، گریمان گەر وانەبێ و بەشداری كاراو فعلی نەبێ، ئەوا لە خراپترین گریمانەدا دوور نییە سیناریۆكانی ساڵانی رابردوو دوبارە ببنەوە، هەرچەندە پێشتر بەو بێ دەسەڵاتییەش دەستلەكاركێشانەوە رووینەدا، بگرە پاساوی جۆراوجۆریشی بۆ دەهێندرایەوە. بۆیە قسەكە ئەوەیە، كە بێ دەسەڵات بووی لە سنوری دەسەڵاتی ئیدارەی وەزارەت و بەڕێوبەرایەتییەكان، ئیدی بەشداریكردن لە حكومەت هۆكاری چییەو سودی چییە؟ گەر دەسەڵاتی راستەقینە بەپێی سنووری دەسەڵاتدارێتیش درا بەو هێزانەو كاریان نەكرد، ئەوا بەرپرسیارێتی دەكەوێتە سەرشانیان، و بەشێكی گرنگی حوكومداری دەبن. كە ئەوەش رێگە راستەكەیە.
یاخود دەوترا، كە ئەو هێزانەی بەشدارن لە حكومەت نابێ لە لایەكەوە لە دەسەڵاتدا بن، لە لایەكیترەوە وەك ئۆپۆزسیۆن مامەڵە بكەن، بەڵام دەگونجێت، ئەم فكرەیە بۆ بە دامەزراوەكردن بیركردنەوەیەكی هەڵە نەبێ، واتە دەگونجێ بۆ هەموو هێزەكان، كە پەنا ببەنە بەر ئەم جۆرە مامەڵەكردنە، چونكە كاری دەسەڵاتی جێبەجێكردن جیاوازە لە كاری دەسەڵاتی یاسادانان، بەومانایەی ئەندام پەرلەمان تەنها ئەركی دەركردنی یاساو گفتوگۆكردنی بودجەو دەستخۆشی و پێداهەڵدان و چەپڵەلێدان نییە، بۆ دەسەڵاتی جێبەجێكردن بۆ ئەو كارانەی كە كردوویانەو دەیكەن، بەڵكو ئەركێكی گەورەتریان هەیە، كەخۆی دەبینێتەوە لە ئەركی چاودێری كردنێكی تۆكمەو كاریگەر بەسەر دەسەڵاتی جێبەجێكردنەوە، واتە دەبێ كاركردنی حكومەت جیابكرێتەوە، تا باشترین پڕۆژەكان پێشكەش بكات، كە سودی بۆ بەرژەوەندی گشتی و هاووڵاتیان هەبێت و بكرێت.

لەلایەكیترەوە نابێ هێزەكانی ناو دەسەڵات، ئەو هێزانەی دەرەوەی دەسەڵات (ئۆپۆزسیۆن) وەك دوژمن وێنا بكەن و بیانناسن، لەكاتێكدا ئەوانیش دەنگ و رەنگ و متمانەی بەشێك لە هاووڵاتیانیان بەشێوەیەكی شەرعی بەدەستهێناوە، ئەوە جیالەوەی كە لە هەر وڵاتێكدا بوونی ئۆپۆزسیۆن وەك بناغەو كۆڵەكەیەكی گرنگی ئەو كۆمەڵگەو سیستمە حكومداریەتییە دێت، كە لە ژێر سیستمی دیموكراسی گەشەدەكەن و رێز لە راو فكری جیاواز دەگرن، واتە بۆ هاووڵاتی ئەوە گرنگ نییە، كە كێن ئەوانەی لە دەسەڵاتدان، بەڵكو ئەوە گرنگە بۆی كە كێ رێز لە مافەكانیان دەگرێت، كۆمەڵگە بەرەوپێشەوە دەبات، لەبەر رۆشنایی چەمكەكانی مافی مرۆڤ و دیموكراسی و پێشكەوتنی هەمەلایەنەی ئابووری، كۆمەڵایەتی، رۆشنبیری، كولتوری، هێمنی و ئاسایشی گشتی و خزمەتگوزاریە مرۆیی و شارستانییەكانی تر …
پێویستە وردترو باشتر گوێبگرێ لە داخوازی هاووڵاتیان، بەومانایەی چەند ساڵە گەندەڵی هەیەو هەمووان هەواریان لێ بەرزبۆتەوە، كە وانابێ و وا نەكرێ باشە. یان ئەوە رێگە هەڵەكەیەو فەرموون رێگەی دیكەش هەیە …؟! كەچی بەداخەوە گرفتی سەرەكی ئەوەیە، كە ئەو هەموو نوسین، قسەكردن، دیالۆگ، كۆنفراس، دیدار، كۆڕ، كتێب، توێژینەوەی زانستی ئەكادیمیاكان و بڵاوكراوە و كۆبوونەوانەی كەسانی خاوەن ئەزموون و قەڵەمی خەمخۆرو ئەكادیمی دڵسۆزو گەنجانی بەتوانا هەوڵی بۆ دەدەن، تا كۆی پڕۆسەی حكومدارێتی و بەڕێوەبردن دوور لە گەندەڵی و خزم خزمێنەو ناشەفافیەت و بیری تەسكی حزبایەتی لەنێو حكومەت و دەسەڵاتدارێتی مۆدێرن نەهێڵن، كەچی تێبینی دەكرێت كەس و لایەنێك نییە، باش و دڵسۆزانە گوێیان بۆ بگرێت، كە بەرژەوەندی گشتی وادەخوازێت جدی بن لەوكارانە، نەك وانیشان بدرێت كە زۆر سەرسامی ئەم خەڵكە نیەت پاكانە نەبن، چونكە ئەوان جیاوازن بە بەراورد بە كەمینە بەرژەوەندیخوازەكان، كە باكیان بە گوزەران و ژینگەی كۆمەڵایەتی و سیاسی و بەهێزی حكومەت نییە، لەكاتێكدا كەم نین ئەوانەی كە بە دوور لە كینەو بوغزی سیاسی و شەخسی رێگەی دروست نیشان دەدەن. بۆیە كاتی ئەوە هاتووە حكومەت بە ویژدانتر لە خەمی گشتی و بەرژەوەندی گشتی خزمەتگوزاری و پێداویستییە سەرەتایی و سەرەكییەكانی هاووڵاتیاندا بێت، واتە لە دروشمەوە بۆ كرداری راستەقینە هەنگاوەكان خێراتر بكرێت.

بەكورتی دۆخی ناوخۆی هەرێم و بەغداو ناوچەكەش وادەخوازێت، كە هەر دەسەڵاتەو كاری خۆی بكات، تەركیز لەسەر چاكردنەوەی هێڵە گشتییە نیشتیمانییەكان بێت، نەك بە لارێدا بردنی تەركیزەكان بەبیانووی جۆراوجۆر، چونكە دەبێ هەموو هێزەكان بێ جیاوازی لەوە تێبگەن، گەر حكومەتێكی بەهێز لە نیشاندانی هاوكاری و كاری پێكەوەی بۆ بەرەو بەدیهێنانی دادپەروەری كۆمەڵایەتی كۆشش نەكەن، مەسەلەی گەندەڵی و ناعەدالەتی كۆمەڵایەتی چارە نەكرێت، ئەوا ئەم هەڵبژاردنەی تر رێژەی دەنگدان چەندانجار لەوە كەمتر دەبێ، كەبیری لێدەكرێتەوە.

ئەمە خۆی جۆرو وێنەیەكی روونە لەبێ متمانەی نێوان حزبەكان و حكومەت و هاووڵاتیاندا. بۆیە هەلی باش لەبەر دەستدایە، تا كاری پێكەوەی لەنێوان سەرجەم لایەنەكان بكرێت. بۆیە واپێویست دەكات لە راستەوە بۆ چەپ گۆڕانكاری لە كۆی سیستمی ئیدارەداندا بكرێت، بۆ بەرەو باشتربوون و خزمەت لەپێناو گشتی، نەك دەستەو تاقمێكی دیاریكراو، گەر وانەكرێت دوور نییە لە ئایندەدا هاوسەنگی هێز گۆڕانكاری بەسەردا نەیەت، یاخود هێزگەلی نوێی رادیكاڵ و توند لە پەیام ناردن دروست نەبێ، كە دواجار ئەمەش نەك نابێتە هۆی ئەوەی كە كێشەكان چارەسەر بكات، بەڵكو كێشەی گەورەتری لێدێتە بەرهەم. بۆیە پێویستەو گرنگە ئەو نائومێدیەی خەڵك بڕەوێتەوەو هەرچی زووترە پێداچوونەوەیەك بەكۆی كێشە هەنووكەییەكاندا بكرێ، چونكە هەم بۆ هاووڵاتیان، هەم بۆ حكومەت و دەسەڵات و حزبەكانی دیكەش قازانج و پڕ بەرهەم دەبێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

بەڵێنی كەسایەتی سیاسی بۆ گرنگە؟

نیان مەحمود

لە سیاسەت و حزبایەتی کردندا،  خاڵێک کە شارەزاییمان لەسەری کەمە و یاخود لای ئێمەی کورد بە گرنگ نەزانراوە دەروونناسی سیاسیە، کە بڕیار وو شکۆی کەسێتی هەرە گرنگترینیانە، کاتێک کەسێک دەبێتە ڕێبەرو ڕابەر، نەتەوەیەک یان چەند نەتەوەیەک ئیدی ژمارەکە وەک دانیشتوان و وەک شوێنکەوتووان هەر چەندبێت چاو لەدەمی كەسایەتی سیاسین .

بۆ سیاسەت کردن لای ئێمە لە دووڕیان دایە؟ چونکە گرنگی گوفتار و بەڵێن لای کەسایەتی سیاسی کوردی لە نزمترین ئاست و چاوەڕوانی هاووڵاتی و هاونیشتیمانیە، ووتەی ڕابەرێک بەبێ (کردە) واتە شکاندنی بەڵێنەکەی، لەدەستدانی متمانەی کەسێتی خودی کەسایەتیەکەیە پاشان کەسایەتیی لە پێگە سیاسیەکەیدا، بۆ هەر مرۆڤێک وتەو بەڵێنی کەسەکەیە کە لەکەسێکی تر جیای دەکاتەوە، خەڵک یا میللەت کاتێک ناتوانێت جیا کاری لەنێوان کەسێتیە سیاسیەکاندا بکات، تووشی باروودۆخێک دەبێت کە دەگاتە بێ باوەڕی بە دۆخ و وڵات و سیستمەکە.

فەلسەفەی بێ فەلسەفەیی لەجۆری سیاسەت کردندا لای ئەحزابی کوردی بەتەواوی بۆتە مۆدێل و مۆرکی حزبیی نائاگایی وە گەورەکردنی چەند نەوە بەبێ پرەنسیپ و هەڵسەنگاندن و ڕەچاونەکردنی کەسایەتی وەک (کەس، مرۆڤ، عاقڵ)وە پێچەوانەی یاسای دەروونی مرۆیی،کاریان وەک كەسایەتی سیاسی وە بەهەند وەرنەگرتنی شکۆ و کەسێتیان لەسەر حیسابی لایەنە سیاسیەکە.

ئەم باسە دەمانگەیەنێتە خاڵێک کە سیاسیە کانمان کەسێتی خۆیان وون دەبێت و هەموو شکۆ و بەڵێنیان سفر دەبێتەوە کاتێک گرنگی یەکەم دەبێتە پێگە و حزب و دەرخستنی ووڵات یا هەرێمەکە بە بێ جێبەجێ کردنی بەڵێن و ئامانجی دیاری کراو، دواجار ئەم بێ متمانەییە یە کە نائومێدی بۆ میللەتێک بێ بەرهەمی ناوخۆیی دێنێت، نەوەی تەمەڵ و بێ بەرهەم و کۆمەڵگەی بێ ئامانج دێتە بەر، هەمیشە چاو لەدەست بۆ سنوورەکان.

بۆسەی ترسناکیش ئەوەیە کوردستان وەک هەمیشە و بەمۆدێلی ڕۆژ گۆڕەپانی ململانێی سیاسەت و جەنگی دراوسێ یە، ئێستا بۆدەرچوون لەم باروودۆخەی خەڵک پێوویستمان بە سەرکردەیە، سەرکردەی کردە،  سەرکردەیەکی چۆن؟ کە لەووتارەکانی داهاتوو خاڵ بەخاڵی ڕیز دەکەین.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
کام لەم وەزارەتانەی کابینەی ٨ لە ئاست خزمەتکردن بە هاولاتیان جێدەستی دیار بووە؟
  • وه‌زارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەکانی ئاو 84%, 32
    32 84%
    32 - 84% هەموو دەنگەکان
  • وه‌زارەتی دارایی و ئابووری 8%, 3
    3 8%
    3 - 8% هەموو دەنگەکان
  • وه‌زارەتی بازرگانی و پیشه‌سازی 8%, 3
    3 8%
    3 - 8% هەموو دەنگەکان

کوردستان

دوایین