ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

لەهەرێم؛ لە 8 ساڵدا زیاتر لە ٥٢ هەزار هاوسەر جیابونەتەوە

 

خەڵك-ئارام سەردار
بەپێی ئامارەكانی ئەنجومەنی باڵای دادوەری لەهەرێمی كودستان ڕێژەی تەڵاق لەبەرزبوونەوەدا بووە و توێژەرێكی كۆمەڵایەتیش ڕایدەگەیەنێت، قەیرانی سیاسی و دارایی و نەبوونی سەقامگیری كۆمەڵایەتی ڕێژەی تەڵاقی زیاد كردوە.

بەپێی ئامارەكە، كە وێنەیەكی دەست (خەڵك) كەوتوە، لەماوەی هەشت ساڵی ڕابردوودا واتە لەنێوان ساڵانی 2010 تاوەكو كۆتایی ساڵی ٢٠١٧ لەهەرێمی كوردستان و لەپارێزگاكانی هەولێر و دهۆك و سلێمانی ٥٢ هەزار و ٩٤٦ حاڵەتی جیابونەوەی هاوسەران (تەڵاق) لەدادگاكان تۆماركراوە .

ڕێژەی تەڵاق لە دهۆك زیادی كردووە بە پێچەوانەی هەولێر و سلێمانیەوە

هەر بەپێی ئامارەكە، لەماوەی 8 ساڵی رابردوو ڕێژەی تەڵاق لەپارێزگای دهۆك بەرەو زیاتر ڕۆیشتوە، بەڵام بەپێچەوانەوە ڕێژەكە لەهەریەكە لەپاریزگاكانی هەولێر و سلێمانی بەرەو كەم بوونەوە چووە.

وەك لەئامارەكەشدا هاتوە، لەماوەی هەشت ساڵدان لەپارێزگای سلێمانی 24 هەزار و 189 هاوسەر لەیەكتر جیابونەتەوە، لەپارێزگای هەولێریش ٢٠ هەزار و ٤٩٦ هاوسەر و لەپارێزگای دهۆكیش ٨ هەزار و ٢٦١ هاوسەر جیابونەتەوە، كە دەكاتە ٥٢ هەزار و ٩٤٦ جیابونەوە، كە سەرجەمیان لەدادگاكان تۆماركراون.

هۆكارەكانی جیابوونەوەی هاوسەران چیین؟

سەبارەت بەهۆكارەكانی زۆربونی رێژەی تەڵاق لەنێوان هاوسەران، دانا سەلام، توێژەری كۆمەڵایەتی بە(خەڵك)ی ڕاگەیاند، كۆمەڵێك هۆكار هەن بۆ جیابونەوەی هاوسەران لەیەكتر، بەڵام ئەوەی زۆر كاریگەری هەبوە نەبوونی سەقامگیری سیاسی و ئابوری و كۆمەڵایەتی بوە، كە بەهۆیەوە چەندین گرفت دروست بوو و هاوسەران لەیەكتر جیابونەوە.

وتیشی، “بەشێكی تر لەهۆكارەكان هەربەهۆی ئەو قەیرانانەوە هاوڵاتیەكی زۆر ڕووی لەدەرەوەی وڵاتكرد، كە وایكرد لەگەڵ هاوسەرەكانیان جیاببنەوە، لەهەمان كاتدا خراپ بەكارهێنانی تۆڕە كۆمەڵایەتیەكان و خیانەت و دەستوەردانی دەرەكیش لەنێوان هاوسەران بەشێكن لەهۆكارەكان”.

ئەوەشی خستەروو، چاوەروان دەكرێ بەهۆی باشبوونی دۆخی دارایی و دروست بوونی سەقامگیری سیاسی لەساڵانی ئایندە دۆخەكە باشتر بێت و پێویستیشە حكومەت و لایەنە پەیوەندیدارەكان هاوكاربن بۆ باشتركردنی دۆخەكە و هاوكات ئەو هاوسەرانەشی كێشەیان هەیە لەدادگان هەوڵبدرێ لەڕێگەی كەسانی پسپۆرە چاوپێكەوتنیان لەگەڵ بكرێ بۆ ئەوەی ئاڕاستەی جیابونەوە بكەن بەبەیەكەوە بوون.

پێشنیارێك بۆ كەمكردنەوەی ڕێژەی جیابونەوە دەكرێت

پارێزەر ڕێبین صباح، سەبارەت بە رێژەی تەڵاق بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، بەپێی دوا ئامار لە ڕێژەی جیابونەوەی خێزانی ( تەڵاق) لە تەواوی دادگاكانی هەرێمی كوردستان لەنێوان ساڵانی ۲۰۱۰ بۆ ۲۰۱۷ بریتی بوو لە (53 هەزار) حاڵەتی جیابونەوە (تەڵاق)، كە ئەمەش لای تەواوی پارێزەر و یاساناس و هاوڵاتیانی خەمخۆر بۆ ئەم پرسە ڕێژەیەكی گەلێك زۆر و مەترسیدارە، لای هەموان ڕوون و ئاشكرایە، كە زۆرینەی حاڵەتەكانی جیابونەوەش هۆكارەكەی دەگەڕێتەوە بۆ نەگونجانی هاوسەران لەگەڵ یەكتری، كه هۆكاری ئەمەش بریتیە لەوەی كە زۆرینەی كوڕان و كچان كاتێك پرۆسەی هاوسەرگیری ئەنجام ئەدەن هیچ هۆشیارییەكی ئەوتۆییان نیە، كە ببێتە ڕێنیشاندەرییان لە ژیانی هاوسەرگیرییدا ، بە شێوەیەكی ڕونتر ئەوان كامل و ئامادە كراو نین بۆ ئەو پڕۆسەیە.

وتیشی، “وەك پارێزەرێك پێشنیار ئەكەم لە سنوری هەر دادگایەكی باری كەسی تایبەتمەند بە بابەتی هاوسەرگیری چەند بنكەیەكی هۆشیاری و ئامادە كردن دابنرێن بۆ مەبەستی ئەوەی كاتێك هەر كوڕ و كچێك كە داواكاری ئەنجام دانی گرێبەستی هاوسەرگیری پێشكەش ئەكەن لەلایەن دادگاكانەوە ڕەوانەی ئەم بنكانە بكرێن تا لە چارچێوەی خولێكی چەند ڕۆژی كە لەلایەن پسپۆڕانی یاسایی و كۆمەڵناسی و ئاینیەوە لەوێدا هۆشیار و ئامادە بكرێن بۆ پڕۆسەی ژیانی هاوسەرگیری و ئاشنا بكرێن بەو ژیانە نوێییەییان، فێری چۆنیەتی مامەڵە كردن و خۆ گونجاندنیان بكەن لەگەڵ یەكتری، دوایی سەركەوتنیان لە خولەكە و بە نوسراوی ڕەزامەندی ئەو بنكەیەی، كە خولەكەیان لێیی ئەنجام داوە ئەوكات دادگاكان گرێبەستی هاوسەرگیرییان بۆ ئیمزاو پەسەند بكا، لەگەڵ ئەوەی ئەم بابەتە پێویستی بە تۆزێك ئیمكانیاتی مادی و مەعنەوی ئەبێ بەڵام بۆ ساڵانی داهاتوو ڕێژەی جیابونەوە ( تەڵاق) زۆر كەم ئەبیتەوە” .

راپۆرت

ئۆج ئالان، دوای 20 ساڵ لە دەستگیركردنی
خۆپیشاندان و مانگرتنەكان بۆ ئازادكرنی بەردەوامن

خەڵك-بەشی هەواڵ

ئەمڕۆ 20 ساڵە بەسەر دەستگیركردنی عەبدوڵڵا ئۆج ئالان تێپەڕ دەبێت و لە ژمارەیەك وڵات خۆپیشاندان و گردبوونەوە بۆ ئازادكردنی ئەنجام درا.

 

خۆپیشاندان و مانگرتن بۆ ئازادكردنی ئۆج ئالان دەكرێت
بەپێی زانیارییەكان لە هەرێمی كوردستان و توركیا و چەند وڵاتێكی دیكە ژمارەیەك لە ئەندام و هەواداری پەكەكە و عەبدوڵڵا ئۆج ئالان مانیان گرتووە و تا ئێستاش هیچ بەرپرسێكی توركیا بەدەم داواكاری ئەو كەسانەوە نەڕۆیشتووە و ئەمڕۆ هێزەكانی توركیا ڕێگرییان لە پەڕلەمانتارانی هەدەپەو ژمارەك هاووڵاتی گرت كە سەردانی لەیلا گیوفەن بكەن كە نزیكەی 100 رۆژە مانی گرتووە.


هاوكات لە هەرێمی كوردستانیش لە شارەكانی هەولێر و سلێمانی خۆپیشاندان بۆ پشتگیری لە ئازادكردنی ئۆج ئالان ئەنجام درا.

 

عەبدوڵڵا ئۆج ئالان كێیە؟
عەبدوڵڵا ئۆج ئالان لەدایكبووی ٤ی نیسانی ١٩٤٨ لە دێی ئامەرای قەزای خەلفەتێی سەر بە شاری ئورفا ڕحا لە باشووری ڕۆژھەڵاتی توركیا، سەركردەی پارتی كرێكارانی كوردستانە.

ناوبراو ئالان كۆلێجی زانستی سیاسی لە زانكۆی ئەنقەرە خوێندووە، بەڵام تەواوی نەكردووە و گەڕاوەتەوە بۆ دیاربەكر، ھەستی نیشتمانی و كوردایەتی كاری تێكردووە و بۆی تێكۆشاوە تا لە ساڵی ١٩٧٨ پارتی كرێكارانی كوردستانی دامەزراندووە، ئەم پارتە لە ساڵی ١٩٨٤ دەستی كرد بە كاری چەكداری لەناو توركیا و ئێران و عیراق بە مەبەستی دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردی.

 

دەستگیركردن و دادگاییكردنی
تاكو ساڵی ١٩٩٨ ئۆج ئالان لە وڵاتی سووریا بوو، پاش ئەوەی پەیوەندییەكانی نێوان توركیا و سوریا تێكچوو، توركیا ھەڕەشەی لە سوریا كرد بەوەی پشتگیری لەم پارتە دەكات، بۆیە سوریا ئۆج ئالانی ناچار كرد سوریا جێبھێلێت بێ ئەوەی بیداتە دەست دەسەڵاتدارانی توركیا، پاشان ڕوویكردە ڕوسیاو دواتر ڕوویكردە چەند وڵاتێكی دیكە لەوانە ئیتالیا و یۆنان، لە ساڵی ١٩٩٨ لەوكاتەی لەوكاتەی لە یۆنان بوو، حكومەتی توركی داوای ڕادەستكردنەوەی ناوبراوی كرد و لە ١٥ی شوباتی ١٩٩٩ لە كینیا دەستگیر كرا، ئەویش لە پڕۆژەیەكی چەكداری ھاوبەش لە نێوان دەزگاكانی “سی ئای ئەی”ئەمریكایی و “ئێم ئای تی”توركی و “موساد”ی ئیسرائیلی، پاشان لە رێگەی ئاسمانەوە گوازرایەوە بۆ توركیا بۆ دادگاییكردنی.

دروستكردنی پەكەكە
ئۆج ئالان لە ساڵی ١٩٧٨ لە گوندێكی باكووری كوردستان پارتی كرێكارانی كوردستانی دروست كردووە و یەكەم كۆنگرەی لە ڕۆژی ٢٧/١١/١٩٧٨ لە گوندی فیسی سەر بە قەزای لیجە لە پارێزگای ئامەد لە باكوری كوردستان بەستووە و تا ئێستاش 11 كۆنگرەی بەستووە.

پەكەكە ئێستا لەژێر چەتری كۆما جڤاكێن كوردستان (كەجەكە) كار دەكات و شێوەی بەڕێوەبردنی سیستمی هاوسەرۆكایەتییە، ستراتیژیی ئێستای پەكەكە كۆنفیدڕاڵیزمی دیموكراتیكە و بەپێی ئەو ستراتیژە هەموو گروپ، پێكهاتە، ئایین و نەتەوە جیاوازەكان دەتوانن بەپێی تایبەتمەندییەكانیان خۆیان بەڕێوە ببەن.

بارەگای سەرەكی ئێستای سەركردایەتی پەكەكە لە زنجیرە چیاكانی قەندیلە و ئەو ناوچانەی لە ژێر دەسەڵاتی پەكەكەدان و لەلایەن پەكەكەوە بە ناوچەكانی پاراستنی میدیا دەناسرێن و ڕووبەری ئەو ناوچانەش زیاتر لە ٢٠ هەزار كیلۆمەتر چوار گۆشە دەبێت.

بەپێی زانیارییەكان، مەزەندە دەكرێت پەكەكە زیاتر لە ١٤ هەزار گەریلای لە شاخدا هەبێت، كە لە چوارچێوەی هێزەكانی پاراستنی گەل (هەپەگە)دا ڕێكخراون و لەلایەن موراد قەرەیلانەوە سەرپەرشتی دەكرێت.

ژمارەیەك لە حزبە كوردستانییەكان بە دۆست و هاوپەیمان و هاوئایدۆلۆژی لەگەڵ پەكەكە دەناسرێن كە بریتین لە پەیەدە، تەڤگەری ئازادی، پژاك، كۆدار و هەدەپە، دەبەپە، كەجەدە، كۆنگرەی گەل، دەتەكە و كەژەئا و هێزە سەربازییەكانی یەپەگە، یەبەشە، یەپەژە، یەرەكە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

ساڵانە 100 هەزار منداڵ گیانلەدەست دەدەن

خەڵك- بەشی هەواڵ
بەپێی ڕاپۆرتێك كە لەلایەن رێكخراوی “منداڵان رزگاربكەن save the children”، ساڵانە بەهۆی جەنگ و ناكۆكییە چەكدارییەكان لە جیهاندا، زیاتر لە 100 هەزار منداڵ گیانلەدەستدەدەن.

لە راپۆرتەكەدا كە لە پەراوێزی كۆنگرەی ساڵانەی ئاسایش لە میۆنیخ بڵاوكرایەوە هاتووە”لانی كەم 550 هەزار منداڵی ساوا لەماوەی ساڵانی 2013و 2017 لەو دە وڵاتەدا كوژراون كە گەورەترین زیانیان بەهۆی جەنگەوە بەركەوتووە، ئەمەش بەهۆی برسێتی یان كەمی پاكژی یان نەبوونی چاودێری تەندروستی یان بێبەشبوون لە پێویستییە سەرەكییەكانی ژیان”.

بەپێی راپۆرتەكە”گەر منداڵانی خوار تەمەن پێنج ساڵانیش بخرێنە سەر ئەو ژمارەیە لەهەمان ماوەدا، ئەوا ژمارەی منداڵە كوژراوەكان بۆ 870 هەزار منداڵ بەرزدەبێتەوە، رێكخراوەكەش پێشبینی دەكات لە واقیعدا ژمارەكە زۆر لەوە زیاتر بێت”.

راپۆرتەكە لە زاری هێلی تۆرنینگ- شمیت، بەرپرس لە رێكخراوەكە بڵاویكردۆتەوە:”رۆژانە ژمارەیەكی زۆر لە منداڵان ڕووبەڕووی هێرشی بەكۆمەڵی چەكداری و ئەو هێزە چەكدارانە دەبنەوە كە رێز لە یاسا و بەڵێننامە نێودەوڵەتییەكان ناگرن”.

تۆرینگ-شمیت پێیوایە”كاتێك یاساكانی جەنگ پێشێل دەكرێن، پێویستە كۆمەڵی نێودەوڵەتی هەڵوێستی رون بێت و لێبوردەیی نەنوێنێت بەرانبەر بە پێشلكارەكان و لێپێچینەوەیان لەگەڵدا بكات”.

هەر لە راپۆرتەكەدا هاتووە”نزیكەی 420 ملیۆن منداڵ، واتا 18%ی منداڵانی جیهان، لە ساڵی 2017 لە ناوچە زیانلێكەوتووەكانی جەنگدا ژیاون، ئەمەش بەراورد بە ساڵی پێشتر 30 ملیۆن منداڵ زیادی كردووە”.

ئەو دە وڵاتەی لە راپۆرتەكەدا ناوییان هاتووە و تێیاندا منداڵان ڕووبەڕووی كوشتن بونەتەوە بەهۆی جەنگ و ناكۆكییەكان، بریتین لە ئەفغانستان، یەمەن، سودانی باشوور، كۆماری ئەفریقای ناوەند، كۆنگۆی دیموكرات، سوریا، عیراق، مالی، نەیجەر، نەیجیریا، و سۆماڵ”.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

ئەمڕۆ ساڵوەگەڕی ڕۆژی جیهانی ڕادیۆیە

خەڵك- ڤیان حەسەن

ئەمڕۆ 13 ی شوباتی 2019 ساڵوەگەڕی ڕۆژی جیهانی ڕادیۆیە، كە لەلایەن ڕێكخراوی پەروەردە و زانست و كلتور- یونسكۆ-وە، دیاریكراوە.

هۆكاری دیاریكردنی ئەو ڕۆژە بە ڕۆژی جیهانیی ڕادیۆ، دەگەڕێتەوە بۆ 71 ساڵ بەر لە ئێستا، كە لەو ڕۆژەدا و لە ساڵی 1946 ئێزگەی ڕادیۆی نەتەوە یەكگرتووەكان دەستی بە پەخش كردووە.


بۆ یەكەم جار یادی ئەو ڕۆژە، لە ساڵی 2011 لەلایەن ئەكادیمیای ئیسپانیا بۆ ڕادیۆ كرایەوە و دواتریش لە ساڵی 2012دا كۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان، ڕۆژەكەی بە فەڕمی بە ڕۆژی ڕادیۆ ناساند.

ڕۆژەكەش هاوكاتی یادكردنەوەی ئەو ڕادیۆیەی نەتەوەیەكگرتووەكانە لە ساڵی ١٩٤٦دا، بە ئامانجی زیندووكردنەوەی ئەو ڕۆژە و هۆشیاریی دەربارەی بەهای ڕادیۆ و باشكردنی هاوكاریی نێودەوڵەتیی لە نێوان ئێزگەكاندا، هەروا هاندانی دروستكارانی بڕیار بۆ پێشكەشكردنی زانیاری لە ڕێگەی ئێزگەكانەوە.

لە ئێستاشدا، دوای تێپەڕبوونی زیاتر لە سەدەیەك بەسەر دروستكردنی ڕادیۆدا و لە ڕۆژی جیهانیی ئامڕازە كاریگەرەكەی ڕاگەیاندندا، میدیای بیستراوی كوردی لە هەرێمی كوردستاندا پێویستیی بە پێداچوونەوەی وردی زانستی هەیە، بە جۆرێك لەگەڵ گیانی سەردەم و ژیانی دیموكراسی و پێداویستییەكانی كۆمەڵی كوردیدا یەكانگیر بێت.

لە هەرێمی كوردستانیشدا ئێستا ڕادیۆیەكی زۆری نێوخۆیی و هەرێمی هەن، ڕادیۆی (خەڵك)یش یەكێك لە ڕادیۆ هەرێمییەكانە و لە سەرانسەری هەرێمی كوردستان پەخشی بەرنامەكانی دەكات.
ڕادیۆی (خەڵك) ڕووماڵی ڕووداوە نێوخۆیی و هەرێمی و جیهانییەكان دەكات بە شێوەیەكی پیشەییانە و بێلایەنانە، وێڕای ژمارەیەك بەرنامە لە بوارە جیاوازەكان و پەخشكردنی گۆرانی و مۆسیقای ڕەسەنی كوردی بۆ گوێگرەكانی.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
کام لەم وەزارەتانەی کابینەی ٨ لە ئاست خزمەتکردن بە هاولاتیان جێدەستی دیار بووە؟

کوردستان