ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

تەندروستی

بەشێك لەئالودەبووان هەندێك مزگەوت بۆ كێشانی مادە هۆشبەرەكان بەكاردەهێنن

پاشماوەیەكی ئالودەبووان لە نێو یەكێك لە مزگەوتەكانی سلێمانی. فۆتۆ: نزار جەزا

سلێمانی- نزار جەزا

بەپێی زانیارییەكانی (خەڵك) ماوەیەكە بەشێك لەئالودەبووانی مادە هۆشبەرەكان دەچنە ناو هەندێك لە مزگەوتەكانی سلێمانییەوە‌ و وەك جێگەیەك بۆ بەكارهێنانی مادە هۆشبەرەكان بەكاریدەهێنن، ئەمەش بۆتە جێی نیگەرانی موسوڵمانان و داوا لەهێزە ئەمنییەكان دەكەن كۆنتڕۆڵی ئەم حاڵەتە بكەن.

لەئێستادا ئالودەبووانی ماددە هۆشبەرەكان لەترسی ئەوەی دەستگیرنەكرێن، جێگەی جیاواز بۆ بەكارهێنانی مادە هۆشبەرەكان بەكاردەهێنن، بەجۆرێك هەندێك ئالودەبووی ماددەی هۆشبەر دەچنە نێو هەندێك مزگەوت و لەتەوالێتەكاندا مادەی هۆشبەر بەكاردەهێنن.

ئالودەبووان ئەو مزگەوتانە بەكاردەهێنن، كە شەوانە كراونەتەوە، یاخود ئەو مزگەوتانەی ڕێگای دەرەكییان هەیە، بۆ ئەوەی لێوەی بچنە ناو مزگەوتەكەوە و لەناو تەوالێتەكان یاخود لەسەربانی مزگەوتەكە دادەنیشن و ماددە هۆشبەرەكان بەكاردەهێنن.

بەمەبەستی بەدواداچوونی زیاتری ئەم بابەتە سەردانی چەند مزگەوتێكی شاری سلێمانیمان كرد، كاتێك چوینە سەربانی یەكێك لە مزگەوتەكان هەندێك پاشماوەی ئالودەبووەكانمان بەرچاوكەوت، كە دیاربوو شەوی پێشتر بەكارهێندرابوون، كە دیارترینیان پاشماوەی سیكۆتین بوو.

سەركەوت ئەحمەد وتەبێژی پۆلیسی سلێمانی زانیارییەكانی (خەڵك)ی پشتڕاستكردەوە و جەختیلەوەكردەوە، لەماوەی ڕابردوودا لەسەر ئەو بابەتە خەڵك دەستگیركراوە، بەنمونە كەسێك هەندێك دەرمانی پزیشكی وەك مادەی هۆشبەر لەناو تەوالێتی مزگەوتدا خواردبوو، دواتر لەناو حەوشەی مزگەوتەكەدا كەوتووە بەزەویدا، بەڵام دوای پشكنین دەركەوت ئەو كەسە ئالودەبووە.

كاسبكارێكی ناو بازاڕی شاری سلێمانی، كە پێی باش نەبوو ناوی بهێندرێت، بە(خەڵك)ی وت:”لێرەو لەوێ لەناو خەڵكدا بیستویەتی كە هەندێك تەوالێتی مزگەوت بونەتە شوێنی بەكارهێنانی مادەی هۆشبەر و شروب و سیكۆتین، بەڵام بەیانیان زوو كارگوزاری مزگەوتەكان (مجێور) پاشماوەكان پاكدەكاتەوە”.

ئەو كاسبكارە، كە پابەندی بنەما ئایینییەكانی ئیسلامە، پێی باش نەبوو مزگەوتەكان لەلایەن ئەو ئالودەبووانەوە بەكاربهێندرێن، بۆیە داواكارە هێزە ئەمنییەكان ڕێگری لەم بابەتە بكەن و ئەو كەسانە دەستگیربكەن و هاوكاریانبن بۆئەوەی بهێندرێنەوە سەر ڕێگای ڕاست.

  ئەوقاف: مامۆستای ئایینی یەكێك لەمزگەوتەكان ئاگاداریكردينەوە ئالودەبوو چونەتە مزگەوتەكەیەوە

ئاكۆ حەسەن بەڕێوەبەری ئەوقافی سلێمانی نەیشاردەوە، كە حاڵەتی لەوجۆرە بوونی هەبووە و زیاتر لەمزگەوتەكانی ناوبازاڕدا ڕوودەدەن.

ناوبراو بۆ (خەڵك)ی ڕوونكردەوە، مامۆستای ئایینی یەكێك لەمزگەوتەكانی شاری سلێمانی ئاگاداریكردنەوە لەوەی ئالودەبووی ئەو ماددانە هاتونەتە ناو مزگەوتەكەوە و لەناو تەوالێتەكانی مزگەوتەكدا جلی پیس و پاشماوەكانیان بەجێدەهێشت.

بەڕێوەبەری ئەوقاف زیاتر ڕوونیكردەوە، پاشئەوە بڕیاریاندا هەر لە دوای نوێژی شێوانەوە دەرگای مزگەوتەكە دابخەن و مامۆستای ئایینی مزگەوتەكەش سكاڵای تۆماركرد، بۆیە ئێستا ئەو حاڵەتە كەمبووە.

  پۆلیس: هەندێك ئالودەبووی مادەی هۆشبەر، دەچنە مزگەوتەكانەوە لە تەوالێتەكاندا بەكاریدەهێنن و پاشماوەكەی بەجێدەهێڵن

وتەبێژی پۆلیسی سلێمانی ئاماژەی بەئەوەشدا، هەندێك كەس ئالودەبووی شروب و سیكۆتین یان مادەی هۆشبەرن، كاتێكیش دەچنە ناو مزگەوتەكانەوە لەناو تەوالێتەكاندا بەكاریدەهێنن و پاشماوەكەی بەجێدەهێڵن، بۆیە پێویستە ئەوقافی سلێمانی سكاڵا تۆماربكات، بۆ ئەوەی پۆلیسی سلێمانی بەدواداچوون بكات.

ڕونیشیكردەوە، لەگەڵ ئەوقافدا قسەیانكردووە و هەموو مزگەوتەكان بەكامێرای چاودێری كۆنتڕۆڵكراون، بۆیە سكاڵایان لەسەر هەر كەسێك هەبێت، دەستگیریدەكەن.

بەپێی ئامارەكانی بەڕێوەبەرایەتی ماددە هۆشبەرەكانی سلێمانی، 160 بۆ 170 كەس بەتۆمەتی بەكارهێنانی مادەی هۆشبەر یان بازرگانیكردن بەمادەی هۆشبەرەوە بەفەرمانی دادوەر دەستگیركراون، بەوتەی بەرپرسانی ئاسایشیش تاڕادەیەكی توانیویانە كۆنتڕۆڵی حاڵەتەكان بكەن، بۆیە ڕێژەی بەكارهێنانی مادە هۆشبەرەكان كەمیكردووە.

عەمید جەلال ئەمین بەڕێوەبەری بەڕێوەبەرایەتی مادە هۆشبەرەكان بە(خەڵك)ی ڕاگەیاند، چەندان ساڵە بەڕێوەبەرایەتییەكەیان كاردەكات، بەڵام تاكو ئێستا سوتفەیان نەكردووە لەناو مزگەوتدا مادەی هۆشبەر بەكاربهێندرێت، بەڵام ڕەنگە لەناو تەوالێتەكاندا بەكاربهێندرێت، لەم حاڵەتەشدا ناتوانن چاودێری ئەو شوێنانە بكەن، بەڵام زیاتر بەدوای بازرگانەكاندا دەڕۆن و دەستگیریاندەكەن.

ئاماژەی بەئەوەشدا، دەگونجێت كەسێك لەبەر نەبوونی شوێن لەناو تەوالێتی مزگەوتێكدا مادەی هۆشبەر بخوات یان شروب و سیكۆتین بەكاربهێنێت، بەڵام یەكەمجارە ئەم بابەتە دەبیستن.

  “پێویستە دەرمانخانەكان بەبێ ڕەچەتەی دكتۆر ئەو دەرمانانەی دەچنە خانەی مادەی بێ هۆشكەرەوە نەدەنە نەخۆش”

مادەی هۆشبەر ئەو مادانەن، كە لەڕووی یاسایی و تەندروستی و كۆمەڵایەتییەوە قەدەغەكراون و كاریگەری نەرێنییان لەسەر لایەنی دەروونی و جەستەیی تاكەكانی كۆمەڵگە دەبێت.

ئەنوەر عەرەب، ڕاهێنەری بەگژداچونەوەی ماددە هۆشبەرەكان، بە(خەڵك)ی ڕاگەیاند، پێویستە دەرمانخانەكان بەبێ ڕەچەتەی دكتۆر ئەو دەرمانانەی دەچنە خانەی مادەی بێ هۆشكەرەوە نەیدەنە نەخۆش، هاوكات فرۆشتن و بەكارهێنانی ئەو ماددانە لەژێر چاودێرییەكی ورددابێت، هەروەها بۆ رووبەڕووبونەوەی مادە هۆشبەرەكان پێویستە لەسەر ئاستی دەوڵەت و دامودەزگاكانی و كۆمەڵگا بێت، بەجۆرێك هەردوولا كاربكەن بۆ بڵاوكردنەوەی هۆشیاری پێویست لەو بارەیەوە و حكومەت ڕێكاری یاسایی توندوتۆڵ بگرێتەبەر.

باسی لەئەوەشكرد، بەو پێیەی مادەی هۆشبەر قەدەغەكراوە بەئاشكرا و لەشوێنە گشتییەكان یان مزگەوتەكان بەكارناهێنرێت، بەڵام لێرە و لەوێ ئەگەر شروبێك یان حەبێك لە تەوالێتێكی مزگەوتدا بەكارهێنرابێت حاڵەتە نەك دیاردە.

زیانی مادەی هۆشبەر لە چەند ڕوێكەوەیە، لەوانە زیانی جەستەیی و تەندروستی و دەرونی و كۆمەڵایەتی و ئابوری و سیاسی و پەروەردەیی و یاسایی كە هەریەك لەمانە پێویستی بە ڕوونكردنەوەی ورد هەیە.

ڕاهێنەرەكەی بەگژداچونەوەی ماددە هۆشبەرەكان، وتیشی “شروب و سیكۆتین مادەی هۆشبەر نین، چونكە لەڕووی زانستییەوە بۆ مەبەستێكی ڕێگەپێدراو و سودبەخش بەرهەمهێنراون، بەڵام ناتەندروستانە بەكاردەهێنرێن، كە زیانی هەیە و هەمان ئەو كارگەریانەی هەیە، كە لەپێكهاتەی مادە هۆشبەرەكاندا هەیە”.

ئەم جۆرە كەسانە بەپێی یاسای ژمارە 240ی سەرپێچی ئاداب و یاسای دەرمانخانەكان و یاسای تایبەت بەسزادانی بەكارهێنەرانی مادە هۆشبەرەكان سزادەدرێن، بەپێی جۆری بەكارهێنانەكە.

بەپێی یاسا بەركارەكانی هەرێمی كوردستان و عێراق، بەكارهێنەری ماددەی هۆشبەر سزادەدرێت بە، زیندانیكردن لە 3 ساڵ كەمتر نەبێت و 15 ساڵ زیاتر نەبێت، هاوكات لەبڕگەیەكی دیكەدا دادگا دەتوانێت بەكارهێنەری مادەی هۆشبەر ڕەوانەی شوێنێكی تایبەت بكات، كە وەزارەتی تەندروستی دابینیكردووە، بۆئەوەی لەوێ لەماوەی شەش مانگدا ڕاهێنانی پێبكرێت و دووبارە بگەڕێندرێتەوە ناو كۆمەڵگە.

تیمی (خەڵك) چووەتە یەكێك لەو مزگەوتانەی ئالودەبووەكان بۆ كێشانی مادەی هۆشبەر بەكاری دەهێنن، بەڵام بەهۆی پاراستنی شكۆ و پیرۆزی مزگەوتەكە ناوەكەی و وێنەكان بڵاوناكاتەوە، بەڵام ئامانجیەتی ئەم حاڵەتە لەلایەن دەزگا پەیوەنددارەكانەوە بنبڕبكرێت.

تەندروستی

گەر پێستی خۆتت خۆشدەوێت، ئەم هەڵانەی بەرامبەر مەکە!

خێزان

ئەمەی خوارەوە کۆمەڵێک هەڵەیە کە نابێت بەرامبەر پێستی خۆت ئەنجامی بدەیت گەر پێستت خۆشدەوێت:

– نه‌خه‌وتنی پێویست: ئه‌مه‌ یه‌كێكه‌ له‌ دیارترین ئه‌و هه‌ڵانه‌ی كه‌ پێست و جه‌سته‌ زۆر ماندوو ده‌كات.

– سترێسی زۆر: تویژینه‌وه‌كان ئه‌وه‌یان سه‌لماندووه‌ گه‌ر له‌ ژێر سترێسی زۆردابیت، زووش پیرده‌بیت.

-به‌كار نه‌هێنانی دژه‌ خۆر: زۆرێك له‌ خانمان ته‌نها كاتێك ده‌چن بۆ مه‌له‌ دژه‌ خۆر به‌كار ده‌هێنن، له‌ كاتێكدا گره‌نگه‌ ڕۆژانه‌ ئه‌م كرێمه‌ بده‌ن له‌ ڕوخساریان به‌تایبه‌ت له‌ هاویناندا.

– خه‌وتن به‌ ماكیاجه‌وه‌: كاتێك به‌ ماكیاجه‌كه‌ته‌وه‌ ده‌خه‌ویت پیستت وشك ده‌بێته‌وه‌و زیانی زۆری پێده‌گات.

– نه‌خواردنی خوارده‌مه‌نی ته‌ندروست: گه‌ر ده‌ته‌وێت پێستت جوان بێت زۆر گرنگی به‌ جۆری خواردنه‌كه‌ت بده‌ و هه‌وڵبده‌ هه‌مه‌ چه‌شن و پڕ ڤیتامین بێت.

– جگه‌ره‌كێشان: هه‌موومان ده‌زانین جگه‌ره‌ كێشان بۆ ته‌ندروستیمان خراپه‌، به‌ڵام به‌ده‌ر له‌وه‌ش كاریگه‌ری زۆر خراپی هه‌یه‌ له‌سه‌ر پێست.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

تەندروستی

ئەو درزە رەشانە چییە لە دداندا دروستدەبیت؟ چۆن ڕێگری لێدەکەیت

خێزان

درزی ناو ددان کە لە شێوەیەکی ڕەشدا درووستدەبیت پێی دەوترێت Fissures و گەر چارەسەری نەکەیت و پشتگوێی بخەیت دەبێتە هۆی کلۆربونی ددانەکەت.

ئەمەی خوارەوە کۆمەڵێک هۆکاری دروستبونی ئەو درزانەیە:

 

– بەکتریاکانی ناودەم

– خواردن و خواردنەوە

– ڕادەی بەهێزی و بەرگەگرتنی ددانەکە

– تێپەڕبونی کات

– پاک ڕانەگرتنی ددانەکان

 

بۆڕیگری لە دروستبوونی ئەو درزانە پێویستە ڕۆژانە لانیکەم دوو جار ددانت بشۆیت و شیرینی کەم بخۆیت و خواردنەوە غازیەکان کەم بخۆیتەوە، هاوکات سەردانی پزیشکی ددان بکەیت و گەر پێویست بکات جۆرە پڕکردنەوەیەکی سەرەتایی هەیە پێی دەوترێت fissure sealant  دەتوانیت بۆ ڕێگری لە کلۆربوون ئەنجامی بدەیت.

 

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

تەندروستی

کۆمەڵێک نەخۆشی کەوادەکات کێشت نائاسایی زیاد بکات و پێویستە وریا بیت!

خێزان

ئەمەی خوارەوە کۆمەڵێک نەخۆشیە کەوادەکات کێشت نائاسایی زیاد بکات و پێویستە وریا بیت و لەکاتی بونی نەخۆشیەکە زوو چارەسەر وەربگریت:

 

 

بونی نەخۆشی کەمی غودەی دەرەقی (hypothyroidism)

– جۆری دووەمی نەخۆشی شەکرە

-نەخۆشی ئینسۆلیما: دابەزینی ڕێژەی شەکر لە جەستەدا

-نەخۆشی Cushing’s Syndrome کە مەبەست لێی بەرزی ڕێژەی هۆرمۆنی کۆرتیزۆلە لە جەستەدا

 

– قەلەقی و خەفەت و بێزاری زۆر

-لە کاتی   بوونی کیسی هێلکەدان (Polycystic Ovary Syndrome (PCOS)).

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
کام لەم وەزارەتانەی کابینەی ٨ لە ئاست خزمەتکردن بە هاولاتیان جێدەستی دیار بووە؟
  • وه‌زارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەکانی ئاو 84%, 32
    32 84%
    32 - 84% هەموو دەنگەکان
  • وه‌زارەتی دارایی و ئابووری 8%, 3
    3 8%
    3 - 8% هەموو دەنگەکان
  • وه‌زارەتی بازرگانی و پیشه‌سازی 8%, 3
    3 8%
    3 - 8% هەموو دەنگەکان

کوردستان

دوایین