ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

بڕینی قوتی خەڵك لەژێر پەردەی چاكسازیدا

گەشە دارا حەفید

دوای ئەو قەیرانانەی دەسەڵاتدارانی ئەم هەرێمە لەژێر پەردەو بیانووی جیاجیاوە رووبەڕووی خەڵكیان كردەوە، بۆ درێژەدان بەو سیستەمە حوكمرانیەیان سیستەمی پاشەكەوتی موچەیان داهێنا، لەسایەیدا ماوەی دوو ساڵە مانگانەو جاری وا هەیە بە دوو مانگ چارەكە موچەیەك بە فەرمانبەران دەدەن. دواتریش بۆ شەرعیەتدان بەم سیستەمی بەناو پاشەكەوتەیان، بۆئەوەی جێگیری بكەن، پرۆژەیەكیان بەناوی چاكسازییەوە بۆ پەرلەمان نارد، سەرباری ئەوەی كۆمەڵێك خاڵی ئیجابی لە پرۆژەكەدا هەبوو، بەبێ گەڕانەوە بۆ پەرلەمانیش (ئەگەر حكومەت جورئەتی هەبوایە) دەیتوانی جێبەجێیان بكات، (وەك: بڕینی موچەی نایاسایی، موچەی ئەو پلە بالایانەی پۆستەكانیان نەبینیوە، بڕینی موچەی دووبارەو چەند بارە و لادان و كەمكردنەوەی لەشكرە پاسەوانی بەرپرسان و …هتد)، بەلام حكومەت نەك بەخۆی نەیكرد و ئەو دەسەلاتەی خۆی پیادە نەكرد و بۆ پەرلەمانی نارد، جگە لە بێ جورئەتی حكومەت بۆ رووبەڕوو بوونەوەو هەڵوەشاندنەوەی ئەو بڕیارە نایاساییانەی خۆی دەری كردبوون، دەیوست لەژێر پەردەی چاكسازیدا سیستەمی پاشەكەوتی موچە بەیاسایی بكات، ئەویش لەڕێگەی بڕینی دەرماڵەی فەرمانبەران و موچەی زیندانیانی سیاسی و بەشێك لە كەسوكاری شەهیدانەوە، ئەم دەسەلاتە لە دوای (ریفراندۆمەوە) كە تا سەر ئێسقان خۆی بە عیراقی دەزانێ‌ و هەرگیز وەك ئێستا پێشبڕكێی خۆبەعیراقی بوونیان نەكردووە، كەچی ئامادەیی ئەوەیان نیە كەمترین موچەی خانەنشینانی هەرێم لەگەڵ خانەنشینانی عیراقدا هاوتا بكەن!
دووای ئەوەی حكومەت پرۆژەكەی ناردە پەرلەمان و پەسەند كرا، (بەو تێبینیانەشەوە كە هەم خەڵك و هەم بەشێك لە ئێمەی پەرلەمانتاران لەسەر موچەی خانەنشینی پەرلەمانتاران هەمانبوو)، دوای پەسەندكردنی لەپەرلەماندا، یاساكە گەڕێنرایەوە. دووای رەتكردنەوەی جارێكی تر لە رۆژی (4-6-2018) لەلایەن لیژنەكانی یاسایی و داراییەوە راپۆرتی لەسەر نوسرا، كەچی لەبەر ئەوەی بەدڵی حكومەت نەبوو، بەبیانووی جیاجیاوە چەند ئەندامێك واژۆكانیان پێ لەسەر راپۆرتەكە كێشرایەوە راپۆرتی لیژنەكان سەرەنگوم كرا، كە لەمێژووی پەرلەماندا نەریت و عورفی ئابڕووبەرانەی نایاسایی لەم جۆرە نەبووە. بەناچاری دووبارە رۆژی (11-6-2018) لیژنەكانی یاسایی و دارایی كۆبوونەوەو سێ بارە راپۆرتمان نوسیەوەو سەرۆكایەتی پەرلەمانیش بانگهێشتی ئەندامانی كرد تا لە رۆژی (12-6-2018) دانیشتنی پەرلەمان بەمەبەستی پەسەندكردنی یاساكە ئەنجام بدرێت، بەلام دیسانەوە لەبەر ئەوەی سەرۆكی حكومەت و جێگرەكەی بەپێشنیارەكانی لیژنەكان كەلەراپۆرتەكەدا هاتبوو رازی نەبوون و خواستەكانی ئەوانی نەهێنابوویەدی، تەنها دووای یەك كاتژمێر لە كۆبوونەوەی لیژنەكان و نوسینی راپۆرتەكە، فشاریان خستەسەر سەرۆكایەتی پەرلەمان و ناچاریان كردن كۆبوونەوەكە بۆ كاتێكی نادیار دوابخەن!
مەبەستی سەرەكی حكومەت لەو فشارەی ئەوەیە كەداوا لەپەرلەمان دەكات دەرماڵەی فەرمانبەران ببڕێت و كەمترین موچەی خانەنشینیش لەگەل خانەنشینانی عیراقدا هاوتا نەكات و داوای لابردنی سیستەمی پاشەكەوتی موچە نەكات، بەكورتی حكومەت دەیەوێت لەڕێگەی پەرلەمانەوە پاشەكەوتی موچە بەیاسا جێگیر بكات.
بەندە بەش بەحاڵی خۆم، كە ئەندامی لیژنەی یاساییم، هەم پێشتر و هەم لەو دوو كۆبوونەوەیەشدا، كە هەم لە كۆبوونەوەكان داوام كردووەو لە پرۆتۆكۆل تۆماركراوەو هەم لەسەر راپۆرتەكانیش كە واژۆم كردووە خۆپارێزی (تحفڤ)م نوسیوە لەو مادانەی لەگەلی نەبووم یا ئەوانەی داوامكردووەو جێگیریان نەكردووە، كە بەلگەكان لەبەر دەستن رام لەسەر پرۆژەكە بەم شێوەیە بووە:
1-ئەو موچانەی نایاسایین ببرێن و فەرمانبەرانی راستەقینە كە خزمەتیان هەیە لە خەلكانی تری ناشایستە جیابكرێنەوە.
2-بەهیچ شێوەیەك و لەژێر هیچ پەردەو بیانوێكدا دەرماڵەی فەرمانبەران نەبڕدرێت.
3-كەمترین موچەی خانەنشینانی هەرێم هاوتا بكرێت لەگەڵ خانشینانی عیراقدا كە (400.000)چوارسەد هەزار دینار كەمتر نەبێت.
4-موچەی پەرلەمانتارانی خانەنشین رێكبخرێت (بەوەی كەم بكرێتەوەو پێوەری بۆ دابنرێت)، وەك عیراق ئەوانەی تەمەنیان سەرووی (50) ساڵە و (15) ساڵ خزمەتیان هەیە خانەنشین بیانگرێتەوە (بەمەرجێك لەدیاریكردنی بڕی موچەكەدا عەدالەتی كۆمەلایەتی لەبەرچاو بگیرێت) و ئەوانەیش كە تەمەنیان خوار (50) ساڵەو خزمەتیان تەواو نیە بڕێك موچەی دیاریكراویان بۆ ببڕدرێتەوە تا ئەوكاتەی دەگەڕێنەوە سەر وەزیفەی پێشووتریان.
5-سیستەمی پاشەكەوت هەڵبگیرێت و ئەو بڕە پارەیەش كە بەناوی پاشەكەوتەوە لەفەرمانبەران بڕاوە لە دوو ساڵی رابردوودا، بۆیان بخرێتە سەر حیسابێك و بەفەرمی لەسەر حكومەت ماڵ بێت، (هەر لەم سۆنگەیەوە لە كۆبوونەوەی رۆژی (4-6-2018) پێشنیاری دانانی مادەیەكم كرد كە حكومەت مولزەم بكرێت بەهەڵگرتنی پاشەكەوتی موچە، بەسوپاسەوە لەلایەن زۆرینەی ئەندامانی هەردوو لیژنەوە پێشنیارەكەم وەرگیراو پشتگیریكراو لە راپۆرتەكەدا نوسرا، تاكو وەك مادەیەك لەیاساكەدا زیادبكرێت و بچەسپێت).
بەلام بەداخەوە، دوای ئەم هەموو هەوڵ و كێشمەكێشە، دوای دەیان كۆبوونەوەی لیژنەكان و دانیشتنەكانی پەرلەمان و بانگەشەی سەرۆكایەتی پەرلەمان و فراكسیۆنەكان و خودی حكومەتیش، خەریكە پرۆژەكە لەبار بچێت، چونكە حكومەت دەیەوێت مەبەستەكانی لەڕێگەی پەرلەمانەوە جێبەجێ بكات كەخۆی لە بەیاسایی كردنی پاشەكەوتی موچەی خەلكیدا دەبینێتەوە، بەلام تا ئێستا زۆرینە لە پەرلەمان رازی نین لەسەری و بەئاسانی بۆی تێناپەڕێت.
ئەمە لەكاتێكدایە كە لەساتی بڕیاری پاشەكەوتی موچەدا نرخی بەرمیلی نەوت (25) دۆلار بوو، كەچی ئێستا بۆ سەروی (80) دۆلار بەرز بۆتەوە، هەرچەندە سەرۆكی هەردوو فراكسیۆنی پارتی و یەكێتی بەر لە كۆبوونەوەكان رایانگەیاند كە حكومەت رەزامەندە لەسەر ئەو پێشنیارانەو خودی حكومەتیش لەسەر زاری وەزیری داراییەوە رایگەیاند كە دووای پەسەندكردنی یاساكە راستەوخۆ پاشەكەوتی موچە هەڵدەگرن، بەلام لای هەموومان جێگەی سەرسوڕمانە! كە بۆچی حكومەت بەردەوامە لەسەر یاساشكێنی و خاوەنی بەڵێنی خۆی نیە، ئێستاشی لەگەڵدابێت سورە لەسەر هەمان خووە كۆنەكەی!

 

*ئەندامی پەرلەمانی كوردستان

وتار

ئەمریكاو توركیای دیموكراسی‌و پەكەكەی تیرۆریست!

مەلا بەختیار

(ئاواتەخوازم ئەم وتارەم وەربگێڕدرێتە سەر زمانی ئینگلیزی‌و توركی.. بەڵكو كاربەدەستانیان بیخوێننەوە)

لەهەفتەی رابردودا، دوای ساڵەها لە كێشەی بچوك‌و گەورەی نێوان ئەمریكاو توركیای ئەندامانی ناتۆ، سەرەنجام، سێ‌ سەركردەی پەكەكە (موراد قەرەیلان، جەمیل بایك‌و دوران كالكان) بە تیرۆریست ناسران‌و ملیۆنەها دۆلاری مۆڵیش بۆ قەپڵاندنی سەریان، دیاریكرا. ئەم بڕیارە، لەم دۆخەدا، چاوەڕوانەكراو بوو. بەڵام ئەمەش ئەنجامی بەرژەوەندی زلهێزەكانە. سیاسەتی زلهێزەكان لەدوای سایكس پیكۆوە (1916) دەریدەخات، رەشەبای بەرژەوەندیان كە هەڵیكرد، پرنسیپ، دۆستایەتی، فەلسەفە، ئازادی‌و مرۆڤایەتی دەكەنە پێخۆر!!
ئەمریكا، لەدوای جەنگی دوەمەوە، بەپشتیوانیكردنی مافی چارەنوسی گەلانی رۆژهەڵاتی ئۆروپا، دوای جەنگی سارد، گەورەترین سەركەوتنی بەدەستهێنا. كە ئومێدی فراوانكردنی دیموكراسی دەبەخشی. بە روخاندنی رژێمی سەدام، باشوری كوردستان، بۆ یەكەمین جار، پشتیوانی گەورەی بۆ پەیدا بوو. بەناو بەهاری عەرەبیش، پانتایی ئازادی هێنایە ئارا، دیسان ئەمریكا، هەڵوێستی بۆ پشتیوانی خەڵكی راپەڕیو، باشبوو.
داعشیش كە سەریهەڵداو بەرژەوەندیەكانی ئەمریكاو رۆژئاواش كەوتنە مەترسیەوە، ئەمریكا رۆڵی هەرە كاریگەری لە دژایەتی داعش‌و پشتیوانی پێشمەرگەو بەشێك لە هێزەكانی تری دژی داعش، دەگێڕا.
ناوبەناویش، كە هەڵوێستی ئەمریكا دژی دوژمنانی دیموكراسی‌و پێشێلكردنی مافی مرۆڤ، رادەگەیەندرا، سیاسەتی ئەمریكای باشتر خۆشناو دەكرد. هەروا..
تائێستا، ئەمریكا بەرگری لە حكومەتی ئەسەدی سوریا نەكردوەو، دژایەتی كۆماری ئیسلامی ئێرانی رانەوەستانەوەو، فشاری لەسەر توركیاش كەم نەكردەوەو، لە بەرپەرچدانەوەی هێزی چەكداری تایفەگەری عێراقیش، سیاسەتی رۆشنە!
هاوكێشەكانی سوریاش، كە كەوتنە ناو گێژاوی جەمسەرە نێودەوڵەتی‌و ئیقلیمیەكان‌و روسیا هێزی داگرتە شەڕگەكان، ئەمریكاش رۆژئاوای كوردستانی داڵدە دا. قسەش لەوەدەكرا، كە (پەكەكە) لە لیستی تیرۆر دەربهاون. كەچی..
لەپڕ، بۆ چارەسەری قەیرانی نێوان توركیاو ئەمریكا، سێ‌ سەركردەی (پەكەكە) كرانە عەرەبونی ئاشتبونەوەی ئەمریكاو توركیا. ئەم بڕیارە، دیارە پەلوپۆی نهێنی زۆرن. ئەوەی لای من لەهەموو بابەتێكی دیكە گرنگترە، ئەوەیە، ئایە ئەم بڕیارە، خزمەتی ستراتیژی دیموكراسی، ژیانی مەدەنی، ئازادی‌و مافی مرۆڤ دەكات، كە ئەمریكا ستراتیژەكەی لەجیهاندا، لەسەر بنەمای ئەو چەمكانە رۆناوە؟! ئەگەر بەڕاستی خزمەتی دەكات، كەواتا ئەمریكا، بڕیارێكی بەجێی داوە. ئەگەر نا، بێگومان بڕیارێكی هەڵەیە. لەمبارەوە، بۆئەوەی تەمومژ لەسەر گوتارەكەم لەلایەن توركیا، یان هەر ناوەندو لایەنێكی تر، بڕەوێنمەوە، بەپێویستی دەزانم رونیبكەمەوە كەوا:
لەدوای جەنگی ساردو لەم سەردەمەی جیهانگیرییەدا، هەمیشە گوتومە: ئایدیۆلۆژیەتی پەكەكەو ستراتیژی خەباتی چەكداری بۆ رزگاری، قۆناغەكەی بەسەرچووە. تەنانەت سیستەمی حیزبایەتی پەكەكەش، رەخنەم لەسەری هەیە. هەڵبەتە لەگەڵ چەك فڕێدان، یان داماڵینی چەكیش نیم. رێك‌و رەوان، لەگەڵ چارەسەری ئاشتی‌و خەباتی مەدەنی‌و هەڵبژاردن‌و فراوانكردنی خەباتی دیموكراسیم. كە (هەدەپە)ش (80) كورسی هێنا، پەیامی خۆمم گەیاندۆتە قەندیل‌و دیاربەكر، كە بچنە ناو حكومەت باشە. كە شەڕیان گواستەوە ناو شارەكانیش، بەبڕیارێكی مەترسیدارم دەزانی. بەڵام، ئەمە ئەوە ناگەیەنێ‌، تەواوی پرسی (دیموكراسی-نەتەوەیی) باكورو رۆژئاوای كوردستان، لەو گۆشانەوە تەماشا بكرێ‌.
گریمان، پەكەكە، لەو كێشانە زیاتریشیان هەیە، جێی خۆیەتی بپرسین، ئەی حكومەتی توركیا، هەڵەی كەمتری هەیە؟
-ئایە؛ لەناوچەكەو توركیا كێشەی كەمە؟
-ئایە؛ باری ئابوری توركیا، پاشەكشە، یان سەركەوتنی بەدیهێناوە؟
-ئایە؛ زیندانەكانی توركیا، جێگەی رۆژنامەنوس‌و سیاسەتمەدارو مەدەنیخوازی تری تیادا دەبنەوە؟
-ئایە؛ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، توركیا بۆ لە یەكێتی ئۆروپا قبوڵ ناكرێ‌؟
-ئایە؛ رێژەی بێكاریی زیادیكردووەو كۆمپانیاكان پاشەكشەیان كردووەو ئاستەنگی ئابوری قوڵە، یان تەنكە؟
-ئایە؛ سوپای توركیا بۆ كودەتای كرد، ئەگەر سوپایەكی پرۆفیشناڵی نیشتمانیی دەستورپارێز بوو؟
هەرچی چۆنێ‌ بەراوردی كێشەكانی توركیاو هەڵەكانی پەكەكە بكرێ‌، توركیا دەیان بەرامبەر لەدۆخی توركیاو لە پرۆسەی دیموكراسی‌و ئازادیە مەدەنیەكان بەرپرسیارترە. كەچی، ئەمریكا، كە لە چركەساتێكدا، سەدان ملیۆن وشە زانیاری دەگاتە پنتاگۆنەكەی‌و لە ئان‌و كاتیشدا وەزارەتی دەرەوەی وڵاتەكەی ئاگادار دەكرێتەوە لەو زانیاریانە، هەتا بەهەڵە نەچێ‌، بەبێ‌ ئەوەی گوێ بداتە سەرجەم كێشەو هاوكێشەكان، دوای رزگاركردنی قەشەكەیان، بڕیاری لەم چەشنە دەدات‌و توركیاش چەشە دەبێ‌، هەتا پێی لێهەڵبڕێ‌. دۆخەكەش وا بەردەوام بێ‌، دوور نیە لەرۆژئاوای كوردستانیش، ئەمریكا پاشەكشە بكات.
بەدڵنیاییەوە، بە تیرۆریست زانینی سێ‌ سەركردەی پەكەكە، كە تەمەنی خۆیان لەسەر رێبازەكەیان داناوە، هەرگیز، نە خزمەتی ئامانجە ستراتیژیەكانی ئەمریكا لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەكات‌و نە توركیاش، لە قەیرانە هەمەچەشنەكانی رزگاردەكات.
چارەسەر ئەوە نییە، پشتیوانی توركیا بكرێ‌، كە پاشەكشەی لە دیموكراسی كردووە، هەتا بەردەوام بێ‌ لەسەر سیاسەتی بێبەشكردنی گەلی باكوری كوردستان، لە مافە دیموكراسی‌و مەدەنیەكانی. هەروا، پەكەكەش ناتوانێ‌ بە سوربون لەسەر ستراتیژی خەباتی چەكداری، چۆك بە توركیا دابدات. چارەسەرێكی سیاسی وەكو ئاشتەواییەكەی (كۆلۆمبیا) باشترە، لە سەركوتی عەسكەری توركیاو بەردەوامیی خەباتی چەكداری پەكەكە.
لەكۆتاییشدا جێی خۆیەتی بیگێڕمەوە كە: سێ‌ مانگ لەمەوبەر، رێكەوتی (12/8/2018) بەڕێز (ستیڤن فەیگەن) قونسڵی نوێی ئەمریكا لەهەرێمی كوردستان، سەردانی كردین، رەخنەی لە پەكەكە گرت، منیش وەڵامم دایەوە كە:
ئەمریكا لەسەر قەشەیەك، گەمارۆی ئابوری خستە سەر توركیا. بەڵام (13 هەزار) كورد گیراون‌ و زیاتر لە (20 ملیۆن) كوردی توركیا مافی خوێندنی زمانی زگماكیان نییە، چۆن خەباتی دیموكراسی ناكەن؟
قونسڵ پێكەنی‌ و منیش دڵم تەنگ بوو لەو قسەیەی كردی.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

شیکردنەوەو چارەسەری کێشەکان تەنها بەکۆنفرانسەکان ناکرێ

کەم نین ئەوانەی بەردەوام خزمەت بەبوارە جیاجیاکانی کۆمەڵگە دەکەن؛ چ بە بیرۆکەبێ؛ یاخود بە پڕۆژەی تازەو سەردەمیانە بێت، یان لە رێگەی سیمینارو کۆڕو ۆرکشۆپ و کۆنفرانس و دیدارو کۆنگرە نێوخۆیی و هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان لەسەرجەم بوارە جیاجیاکانی ژیان لەلایەن ناوەندە ئەکادیمی و زانستی و توێژینەوەکان و سەندیکاو رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنییەوە دەکرێت؛ کە پڕە لە هەوڵ و کۆشش و ماندوبوون؛ تا دیاردەو کێشەیەکی نێو کۆمەڵگە رێگە چارەیەکی واقعی و زانستی باشترینی بۆ بدۆزرێتەوە.

واتە بە کورتی لەو بابەتانەی کە کاری لەسەر دەکرێت پڕە لە وتن و نوسینی جوان و رەخنە لەخۆگرتن؛ لەرووی یاسایی و کولتوری و رۆشنبیری و هونەرییەوە؛ بێگومان دوای ئەوەی تێبینییەکان کۆدەکرێتەوەو دەبێتە راسپاردە؛ گەر لایەنی پەیوەندیدار بەو بابەتە؛ بە گرنگ و بایەخەوە سەرنجەکان وەربگرێت و کاری لەسەر بکات؛ ژیان لەم هەرێمەی ئێمە ئاڕاستەیەکی دیکە وەردەگرێت؛ کە زۆر نزیک دەبێ لە ژیانێکی شایستەی بۆ هەموو هاوڵاتیان بێ جیاوازی و زۆرێک لە کێشەکان بە زانستیانە چارەسەر دەکرێت؛ بەڵام وەک هەندێک رەخنەی ئەوە دەگرن؛ کە کێشەی گەورە لە رێگەی ئەم دامەزراوانەدا؛ ئەوەیە کە تەرجومەکردن و وردکردنەوەی ئاریشەو کێشەکانی کۆمەڵگەو رێگەچارەسەریان دەبێ زمانی ئەکادیمی تێبپەڕێنێت بۆ زمانێکی تێگەیشتنی وا ئاسان کە هەموو هاوڵاتییەک لە مەبەستەکە تێی بگات و روون ببێت لەلای؛ واتە ئەمەش ناڕاستەوخۆ وەک جۆرێک لە بەشداری بوون دێت لەسەر سەرجەم بابەتەکان؛ نەک تەنها لەرێگەی نوخبەیەکەوە بێ؛ کە ئەم رەخنەیە وتنێکی تازە نییە؛ بەڵام گوێگر نییە؛ تا ئەم کارە ئاسانتربکات؛ ئەوکاتە ئەو دورکەوتنەوەی نوخبەیە روونادات. وەک ئەوەی کە دەبیندرێت؛ کە توانای تێکەڵاوبوونیان کەمبۆتەوە لەگەڵ خەڵک و زیاتر گۆشەگیربوون.

بڕواموایە ئەوان ئەرکی گەورەو گرنگیان لەسەرە؛ بۆیە لەم روانگەیەوە لەوانەیە رستەو وتاری کەسێکی ئەکادیمی بۆ ناو هاوپیشەکانی تەواو راست بێ؛ بەڵام دیمانەکردن و نوسین و وتاردان نابێ لە بازنەیەکدا بخولێتەوە؛ واتە بۆ گەیاندنی پەیام دەبێ هاوتای زانیاری بەرامبەربێ؛ هەرچەندە راستە گەر بوترێت دەبێ کەسانێک ماندووبێ و بخوێنێتەوە تا بگاتە ئەو ئاستی تێگەیشتن و دەربڕینانە؛ بەڵام ئەوەش راستە گەر کارو وتنێک نەگاتە بەرامبەر ئەدی مەبەست لە کارەکە چییە؛ گەر بەرژەوەندی گشتی نەبێ؟ جا گەر هەندێک پێیوابێ باش پەیامەکان گەیشتووە؛ ئەوە دیارە واقعیانە خوێندنەوەی بۆ دیاردەو کێشەکان نەکردووە. بەڵام لەسەر تاکیش پێویستە بەتایبەت لەم سەردەمی پێشکەوتن و جیهانگیرییەدا خۆپەروەردەکردن لەرووی خوێندەواری بە مانا گشتییەکەی؛ نەک بەمانایی تەواوکردنی خوێندن و نوسین بکاتە ئەرکی خۆی؛ واتە نیو هێندەی بیرکردنەوە لە سکی برسی؛ بیری ئەوە بکەینەوە کە تێگەیشتن و پێگەیشتنی خۆمان لەرووی مەعریفەوە لەلا گرنگ بێ؛ چونکە ئەوە سەرەتای گۆڕانکارییە گەورەکانی کۆمەڵگەیە چ لەرووی کۆمەڵایەتی؛ چ لەرووی سیاسی و ئابووری و کولتوری و یەکترقبوڵکردنەوە بێ؛ کە ئەوە روویدا ئەوکاتە لە جیاتی شانازیکردن بە شتە مادییە کاتیەکانەوە؛ دەتوانرێت شانازی بە فکرو گەشانەوەی مێشک و سیستمی باش و پەروەردەو فێرکردنی باش و سەرمایەی مرۆیی لەپاڵ سەرمایەکانی تری بوژاندنەوەی کۆمەڵگە بکرێت.

دواتر کە ئەو شانازییە روویدا ئەوا ئەوکاتە روون دەبێتەوە کە زۆر لەسەرەتاداین؛ جا لە هەر تەمەنێک و ئاستێکدابین تێدەگەین کە پێویستمان بە مامۆستاو فێربوونی زیاترە . لەلایەکی ترەوە کەمنین ئەوانەی رەخنەی ئەوە دەگرن؛ کە بۆ کۆنگرەکان لە ئوتێلە چوارو پێنج ئەستێرەکاندا دەکرێت؛ راستی ئەو قسەیە ئەوەیە لە دنیادا هەر بەوجۆرە ئەو کارانە دەکرێت؛ بەڵام دەکرێ رەخنە لەوە بگیرێت باشە بۆ ئەو باسانە شیناکرێتەوەو ورد ورد ناکرێتەوە تا شۆڕبێتەوە بۆ ناو زۆرینەی کۆمەڵگە؛ کە ئەمەش تەنها بەو ناوەندانە ناکرێت؛ بەڵکو کاری هاوبەشی رێکخراوەیی و میدیایی؛ ناوەندەکانی خوێندن کەسانی پێگەی کۆمەڵایەتی بەهێزو نوسەرو رۆشنبیران؛ مامۆستایانی ئاینی و گەنجان و لاوان و ژنانی دەوێ. بێگومان تەنها لەسەر ئاستی سەرەوە نا؛ بەڵکو لە هەموو ئاستەکاندا؛ تا لەو رێگەیەوە تێگەیشتنی هاوبەش و رێگەی خێرا لە زۆرینەی کێشەکاندا لە باس و رێگەی تیۆرییەوە بۆ رێگەی پراکتیک بدۆزرێتەوە .

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

دەسەڵاتی دادوەری و هەیمەنەی لۆژیکی هێز!

پارێزەر: لوقمان مصطفی صالح

ئەنجوومەنی دادوەری بەرزترین دەسەڵاتی دادوەریە لە هەرێمی کوردستان ودەسەڵاتی سێیەمە لە پاڵ دەسەڵاتی یاسادانان (پەرلەمان) و دەسەڵاتی جێبەجێ کردن (حکومەت) ، هەتا ساڵی 1992 دەسەڵاتێکی دادوەری سەربەخۆ لە هەرێمی کوردستان نەبوو، کاری سەرجەم دادگاکانی کوردستان بە یاسای ژمارە (160)ی ساڵی (1979) رێکدەخران و سەر بە وەزارەتی دادی بەغدا بوون .
بەڵام لە دوای راپەرینی ساڵی 1991ی گەلی کوردستان و دوای ئەوەی لە ساڵی 1992 ئەنجوومەنی نیشتمانی کوردستان هاتەکایەوە ، یاسای دەسەڵاتی دادوەری ژمارە (14) ی ساڵی 1992 لە لایەن پەرلەمانی کوردستانەوە دەرچوو کە لە رێکەوتی (14/1/1993) کاربەم یاسایە کرا و سەرۆکایەتی دادگای پێداچوونەوەی هەرێمی کوردستان لە ژێر رۆشنایی ئەم یاسایە دامەزرا و سەربە وەزارەتی دادی هەرێمی کوردستان بوو.
هەروەک ئاشکرایە سه‌ربه‌خۆیی ده‌سه‌ڵاتی دادوه‌ری كۆڵه‌كه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی وبەهێزی سیستمی سیاسی هەر وڵاتێکە،کە لەسەر بنەمای دیموکراسیەت دامەزرابێت، بە هیچ جۆرێک ناکرێت و نابێت دەستێوەردان بکرێت لەم دامەزراوە گرینگەی دەوڵەت، بەڵام مەخابن کە دەسەڵاتی حیزبی و حکومی ئەم دامەزراوە باڵایەیان بە شێوەیەک بچوک کردۆتەوە شکۆ و هەیبەتیان بۆ نەهێشتۆتەوە، بەتەواوی باڵاده‌ستبونی لۆژیكی هێز، دامەزراوەی دادوەری لە کوردستاندا شەرمەزار کردوە.
مه‌به‌ست له‌سه‌ربه‌خۆیی ده‌سه‌ڵاتی دادوه‌ری به‌ومانایه‌یه‌ كه‌ هیچ لایه‌نێكی‌ سیاسی یان كارگێڕی به‌شێوه‌یه‌كی راسته‌وخۆ یان ناڕاسته‌وحۆ بۆی نیه‌ ده‌ستوه‌ربداته‌ نێو كاروباری ده‌سه‌ڵاتی دادوه‌ری یا به‌ هه‌رشێوه‌یه‌ك كاریگه‌ری هه‌بێت و هیچ كه‌سێك یا ده‌زگایه‌ك له ‌ده‌زگاكانی ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردن، هه‌تا ئه‌گه‌ر وه‌زیری داد بێت یان سه‌رۆكی ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردن (حكومه‌ت) بێت نابێت ده‌ستوه‌ربداته‌ كاروباری دادگاكان یان فشار بخاته‌سه‌ر دادوه‌ره‌كان له‌كاتی حوكم و بڕیارداندا .
ده‌ستوری عێراقی جه‌خت له‌پره‌نسیپی جیاكردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌كان و سه‌ربه‌خۆی ده‌سه‌ڵاتی دادوه‌ری ده‌كاته‌وه‌، وه‌ك له‌ماده‌ی 87ی ده‌ستوره‌كه‌دا هاتوه‌: “ده‌سه‌ڵاتی دادوه‌ری سه‌ربه‌خۆیه ‌و دادگاكان به‌ڕێوه‌ده‌به‌ن به‌جیاوازی جۆر و پله‌كانیه‌وه‌ و بڕیاره‌كان به‌گوێره‌ی یاسا ده‌رده‌چن”… هه‌روه‌ها له‌ماده‌ی 88ی‌ هه‌مان ده‌ستوردا داهاتوه‌ “دادوه‌ره‌كان سه‌ربه‌خۆن و جگه‌ له‌یاسا له‌ژێر ركێڤی هیچ ده‌سه‌ڵاتێكی تردا نین و نابێت هیچ ده‌سه‌ڵاتێك ده‌ستبخاته‌ كاروباری دەسەڵاتی دادوه‌ریه‌وه‌”.
ئەوەی کەدەستوری عێراقی جەختی لەسەر دەکاتەوە تەنها مورەکەبی سەر کاغەزە ! بەتایبەتی لە هەرێمی کوردستان بە قسە یاسا سەروەرەودەسەڵاتی دادوەری سەربەخۆیی تەواوی هەیە ، بەڵام بەداخەوە بە کردار پێچەوانەکەی راستە ، زۆرێک لە نمونەو بەڵگەی حاشا هەڵنەگر هەیە کە ئەوە دەسەلمێنن کە دەسەڵاتی دادوەری لە هەرێمی کئردستان چەندە شەرمنەو دەستەمٶی دەسەڵاتی حیزبی و تەنانەت دەسەڵاتی جێبەچێ کردنیشە،کاتێک کە کەسێکی ئاسایی تۆمتبار دەکرێت و پەلکێشی دادگا دەکرێت خواو خۆیی و کەلبچەکەی دەستی نەبێت کەسی لە پشت نیە ، بەڵام بەر پرسێک ئەگەر زات بکرێت بانگهێشتی دادگای بکەن ئەوە بە مەراسیمێک دەی هێنن زۆر جار خودی دادوەرتوشی شۆک دەبێت سەری سور دەمێنێت ! ئەم هەڵسوکەوتە هەلەو سەقەتە وای کردوە کە لەماوەی رابردود سەرنجی زۆرێک لە رێکخراوە کانی کۆمە ڵگە مەدەنیە جیهانیە کانی بەلای خۆیدا راکێشاوە ، کارگەیشتۆتە ئەو رادەیەی ببێت شوێن سەرنجی رێکخراوێکی وەک : رێكخراوی‌ ( Ask) كه‌ رێكخراوێكی ئه‌مریكییه‌ له‌هه‌رێمی‌ كوردستان راپۆرتێكی له‌سه‌ ره‌وشی دادوه‌ری و دادگاكانی هه‌رێمی كوردستان بڵاوكردۆته‌وه‌ و به‌ راشكاوانه‌ له‌راپۆرته‌كه‌یدا ئاماژه‌ی بۆ ئه‌وه‌ كردووه‌ كه‌ كه‌ ده‌ستێوه‌ردانی حیزبی و به‌رپرسانی حكومه‌ت له‌ ده‌سه‌ڵاتی قه‌زایی له‌هه‌رێمی كوردستاندا هه‌یه‌و ده‌ستێوه‌ردانه‌كان به‌زه‌قی دیارن. هه‌ربه‌پێی راپۆرته‌كه‌ی رێكخراوه‌ ئه‌مریكیه‌كه‌ دادوه‌ره‌كان هه‌ندێك له‌كێشه‌كان له‌به‌رژه‌وه‌ندی حیزبه‌كان یه‌كلایی ده‌كه‌نه‌وه‌..
رێكخراوه‌ ئه‌مریكیه‌كه‌ ده‌ستێوه‌ردانه‌كانی حیزب و به‌رپرسانی‌ حیزبی‌ له‌كاروباری دادوه‌ری له‌هه‌رێمی كوردستان به‌م شێوه‌یه‌ پۆلێن كردووه‌: _ده‌ستێوه‌ردان له‌ پێكهاته‌ی ئه‌نجومه‌نی‌ دادوه‌ری _دامه‌زراندنی ده‌سته‌ی دادگاكان _ده‌ستێوه‌ردانی بریاره‌كانی كارگێری دادگاكان _ده‌رهێنانی فایلی ژێرده‌سه‌ڵاتی‌ دادگاكان _ هه‌روه‌ها فشاربۆسه‌ر دادگا به‌مه‌به‌ستی ده‌ركردنی بریار له‌به‌رژه‌وه‌ندی لایه‌نێك. ئەم دەست تێوەردانە ی کەلەلایەن حیزبە دەسەڵاتدارەکانەوە دەکرێت بۆ سەر دامەزراوەی دادوەری هەروەک رێکخراوە ئەمەریکیەکە ( A S K ) ئاماژەی پێکردوە کاریگەریەکی تەواو دەکاتە سەر ناوو نابانگی ئەم ئەزمونە ی هەرێمی کوردستان بە جۆرێک ئەو بانگە شە بەناو دیموکراسی و کۆی گشتی ئەزمونی دەسەڵاتداری دەخاتە ژێر پرسیارەوە .!؟ . ئەم بێ سەروبەریەوپاشاگەردانیە کە لە مەر هەرێمەکەماندا دەگوزەریت ، دەکرێت بپرسین ..؟ ئایا هۆکارەکەی نەبونی سەروەری یاسایە .؟ یاخود نەبونی دەستور هۆکارە .؟ یان دەسەڵاتی دادوەری وەک دامەزراوە یەک بونی نیەو ئەگەر هەشبیت دەسەڵاتیکی شەرمنەو لەبەردەم لۆژیکی هێزدا دەستەوەستانەو دۆشداماوە! .

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
کام لەم وەزارەتانەی کابینەی ٨ لە ئاست خزمەتکردن بە هاولاتیان جێدەستی دیار بووە؟
  • وه‌زارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەکانی ئاو 92%, 12
    12 92%
    12 - 92% هەموو دەنگەکان
  • وه‌زارەتی دارایی و ئابووری 8%, 1 دەنگ دان
    1 دەنگ دان 8%
    1 دەنگ دان - 8% هەموو دەنگەکان
  • وه‌زارەتی بازرگانی و پیشه‌سازی 0%, 0
    0
    0 - 0% هەموو دەنگەکان

کوردستان

دوایین