ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

كاریگه‌رییه‌كانی گه‌ڕی دووه‌می سزائابوورییه‌كانی سه‌ر ئێران، له‌سه‌ر هه‌رێمی كوردستان چی ده‌بن؟

مەلا یاسین

بە كەمبوونەوەی جموجوڵی بازرگانی لە سنورەكان لەدوای بڕیارەكەی “دۆناڵد ترامپ” و، داخستنی ئەو خاڵە سنورییە دیارانەی سەرچاوەی ھاتنی كاڵان، دەبێت ھەرێم بیر لە ڕێگایەكی تری بازرگانی بكاتەوە، بە تایبەت كە لە ئێستادا حكومەتی ھەرێمیش ھیچ بەرچاو ڕوونییەكی نیە .

كاریگەری سزاكانی ئەمریكا دژ بە ئێران، بۆ سەر ھەرێمی كوردستان دوو دیوی ھەیە، ئەگەر بەوریاییەوە مامەڵە نەكات ئەوا زیانی پێدەگات ‌و بە پێچەوانەشەوە دەرفەتی ئەوە ھەیە كوردستان و سلێمانی ببەنە مەڵبەندێكی ئاڵوگۆڕی بازرگانی.

بەپێی سزاكانی ئەمریكا بێت، بەندەر عەباس بەڕووی ئاڵوگۆڕی بازرگانیدا دادەخرێت، داخستنی ئەو بەندەرەش زیانی بۆ كوردستان دەبێت، ھەر ئەوەش وا دەكات پریشكی ئاگری سزاكانی ئەمریكا لەمڕۆوە بەر ھەرێمی كوردستان بكەوێت، وەك دەزانرێت بەشێكی نەوتی ھەرێم شوێنی ساغكردنەوەكەی ئەو بەندەرەیە، بە داخستنی ئەو بەندەرەش بەشێك لە پارەی دەسكەوتی نەوت بۆ ھەرێم نامێنێت.

لە ئەگەری داخستنی “بەندەرعەباس” ئەو كاتە جێگرەوە بۆ ھاتنە ناوەوەی كاڵا و شمەك “ئوم قەسر” دەبێت ‌و، لەوێوە كاڵا‌و شمەك ڕەوانەی عێراق دەكرێت ‌و بەشێك لە كاڵاكانیش لە ھەرێمی كوردستانەوە دەبرێنە ئێران.

ھەر سەبارەت بە سزاكانی ئەمریكا بۆ سەر ئێران “نێچیرڤان بارزانی” سەرۆكی حكومەتی ھەرێم ڕایگەیاندووە: ھەرێمی كوردستان لە چوارچێوەی عێراقدا مامەڵە دەكات ‌و تا ئێستا ھیچ بەرچاو ڕوونییەكیان نیە، ھەروەھا ژووری بازرگانی و پیشەسازی سلێمانیش تا ئێستا بەرچاوی ڕوون نیە‌و نازانێت دۆخەكە چی لێدێت.

دەرچەی چاو لێبووی ھەرێمی كوردستان لە ئێستادا تەنیا توركیایە وەك سنور بۆ ھاوردەی شمەك و پێداویستی، بۆ ئەوەی نەبەسترێینەوە بەوڵاتێك ئەگەر سزای بەسەردا سەپێندرا، گرنگە كە پەیوەندیەكانی ھەرێم و عیراق، ھەرێم و توركیا وەك ئەولەویەت لەوپەڕی باشیدابن و ھاوشێوەی ئەم دوو وڵاتە پەل بۆ دەرەوە بھاویژرێت و جێگرەوە بۆ دۆخە لە ناكاوەكان دابنرێت.

ھەرێمی كوردستان سنوورێكی بەرفراوانی لەگەڵ كۆماری ئیسلامی ئێران ھەیە‌و قەبارەی بازرگانی نێوانیشیان ساڵانە دەگاتە٦ بۆ ٧ ملیار دۆلار، بۆیە سەپاندنی سزای ئابووری بەسەر ئێراندا، كاریگەری لەسەر ھەرێمی كوردستانیش دەبێت.

بە پێی زانیارییەكان، كونسوڵگەری ئەمریكا لە ھەولێر بە وردی زانیاری كۆدەكاتەوە لەبارەی جموجۆڵی كورد بە ئاراستەی ئێران، بەھەمان شێوە باڵیۆزخانەی ئەمریكا لە بەغدا ئەویش چاودێری چڕی مامەڵەی عێراقییەكان دەكات لەگەڵ ئێران، وەك وتراوە، ئەوانەی ھاوبەشی و دەستگیرۆیی ئێران بكەن لەم قەیرانەدا وەك بەرەی دژە ئەمریكا تەماشا دەكرێن و وەك نەیاری ئەمریكا مامەڵە دەكرێن.

ئەمریكییەكانیش ڕەتیدەكەنەوە لە میانی قۆناغی دووەمی گەمارۆ ئابوورییەكان لەسەر ئێران، چاوپۆشی لە ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان ھەرێمی كوردستان و ئێران بكەن و، ئەوەشیان بە بازرگانان و كاربەدەستانی حكومەتی ھەرێمی كوردستان ڕاگەیاندووە، بەڵام ناشیانەوێ خەڵكی ھەرێمی كوردستان باجێكی قورس بدەن، بەو پێیەی لایەنی ئەمریكی رۆژی ٢٢ی ئەم مانگە سەردانی ھەولێریان كردبوو، بە دوو ئامانج ھاتبوون:

– ویستوویانە تێبگەن لەوەی زەمینە و ڕەوشی كاری وەبەرھێنان لە ھەرێمی كوردستان چەندە لەبارە بۆ كاركردن و ئاستەنگەكانی چین.

– تێگەیشتن لەوەی كاتێك ئەمریكا قۆناغی دووەمی گەمارۆكانی سەر ئێران جێبەجێ دەكات، چ ئاسەوارێكی لەسەر ھەرێمی كوردستان دەبێت.

“ئەمریكییەكان وتوویانە، دەبێ پەلە بكرێت لە دروستكردنی ژمارەیەك كارگەی نوێ لە كوردستان كە بەرھەمی كشتوكاڵی وەربگرنەوە و بیخەنە بازاڕەوە، ھەروەھا ھەندێك كارگەش دروستبكرێن كە ببنە جێگرەوەی ئەو كارگانەی لە دەرەوە كەلوپەل دەنێرن بۆ كوردستان، بۆ ئەو مەبەستەش ئەوان ئامادەبوون ھاوكاری حكومەت بكەن و ئەزموونی دەوڵەمەندی خۆیان بھێننە كوردستان”.

ھاوكات، زۆر جیدی بوون لەوەی ھەرێمی كوردستان ھەنگاوی گەورە بھاوێ لە بواری وەبەرھێنانی كشتوكاڵدا.

كاریگەریی گەمارۆكان زۆرتر لەسەر پارێزگای سلێمانی دەردەكەون لە ٦٩%ی كاڵا و خۆراكی پارێزگای سلێمانی ئێرانییە و لە پارێزگای دھۆكیش ٦٥%ی كاڵا و خۆراكی ھاوردەكراو توركین، پارێزگای ھەولێریش لە نێوان كاڵای ئێرانی و توركیدا ٥٠ بە ٥٠یە.

گەمارۆكانی سەرئێران نرخی كەلوپەل و خۆراك لە پارێزگای دھۆك زۆر بە كەمی دەجووڵێنێ “بەڵام بەوپێیەی سلێمانی ناچارە ڕوو لە توركیا بكات، نرخی كاڵا و خواردن بەھۆی كرێی گواستنەوە ٢٥% بەرز دەبێتەوە”.

ئەمریكییەكان ھەندێك زانیارییان خستووەتە ڕوو كە زۆرتر پێشبینی و خوێندنەوەی داھاتووی نزیكی ڕووداوەكان بوون لە كوردستان و عێراق “ئەوان وتویانە، گوشاری زۆر لە حكومەتی نوێی عێراقدەكەین كێشەكانی بە شێوەیەك لەگەڵ كورد چارەسەر بكات كە ئاستی داھاتی خەڵك و مووچەخۆران بەرز ببێتەوە، بەرزبوونەوەی نرخ كاریگەریی نەبێت، ھەروەھا حكومەتی ھەرێمی كوردستانیش سەرقاڵی لابردنی پاشەكەوتی مووچەیە، پلان ئەوەیە لە ئایندەیەكی نزیكدا ھەردوو حكومەتەكە بگەنە ڕێككەوتنێك و ئاستی داھات و بژێویی خەڵك بەرز ببنەوە”.

ئاڵوگۆڕی بازرگانی ھەرێمی كوردستان لەگەڵ كۆماری ئیسلامی ئێران بەردەوام لە پەرەسەندندا بووە، مەگەر لەو چەند مانگەی بەغدا بەھۆی ڕیفراندۆمی سەربەخۆییەوە سزای كوردستانی دا و، ئێران ھاوكاری كرد بۆ توندكردنەوەی سزاكان.

لە ساڵی ٢٠١٥دا قەبارەی ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان ھەرێمی كوردستان و ئێران ٧ ملیار دۆلاری تێپەڕاندووە، ئەوەش ئێرانی ھاندا بۆ ئەوەی لەو شارانەی ڕۆژھەڵاتی كوردستان كە نزیكن لە سلێمانی و ھەڵەبجەوە، ژمارەیەك كارگە دابمەزرێنێ.

ئێرانییەكان چاویان لەوە بوو قەبارەی بازرگانییەكە زۆرتر بچێتە سەرەوە و لە مانگی ئایاری ئەمساڵ، وەزیری بازرگانیی ئێران وتی بەنیازین ناوچەی بازرگانیی ئازاد لەسەر سنوورەكان دروست بكەین، بەڵام گەڕانەوەی سزاكانی ئەمریكا ئەو پلانەی تێكدا.

بۆ ئەم دۆخە حكومەتی ھەرێمی كوردستان ھیچ دەرفەتێكی نییە و، ناچارە كارگەی نوێ دروست بكات، ئاسانكاری بۆ وەبەرھێنانی كشتوكاڵی زۆرتر بكات .

لە ئێستادا، سزا ئابورییەكانی ئەمریكا بۆ سەر ئێران زۆر خەڵكی نیگەران كردووە و فشارێكی زۆر لەسەر خەڵكی ڕۆژھەڵاتی كوردستان دروست كردوە، نرخی ھەموو پێداویستییەك لەناوخۆی ئێراندا گران بووە.

كەلوپەلی خۆراك بەتایبەت ڕۆن، گۆشت و مریشك و پێداویستیە خۆراكیەكان زۆر گران بوون و بەردەوامیش لە ھەڵكشاندان. خەڵكیش بە شێوەیەكی فراوان ڕوولە كڕینیان دەكەن و لەماڵەوە ھەڵیاندەگرن، خوڵقاندنی ئەو دۆخە لە ئێراندا وا دەكات ھاتووی شمەك كەم و گران بێـ بۆ ھەرێم، لە لایەكی دیكەش تا ناوخۆی وڵات پێویستی بە شمەك و كەلوپەل بێت، بۆ دەرەوەی وڵات ھەناردە ناكرێت.

بێھێزی دراو و نەبوونی خامی پێویست بۆ بەرھەمھێنان و، لە دەستدانی دەرفەتی كار وا دەكات، بە ماوەیەكی زەمەنی نزیك، كارگەكانی ئێرانتوانای ئەوەیان نەبێت كە بەرھەم بۆ ناوخۆ و دەرەوەش بەرھەم بھێنن بەتایبەت ئەوانەی كەرەستە خاوەكانیان لە دەرەوەی ئێران ھاوردە دەكەن.

بەھۆی ئەوەی ھەرێمی كوردستان دراوسێی وڵاتی ئێرانە بۆیە سزاكان بێ كاریگەر نابن، ئەگەرچی ھەرێمی كوردستان زیاتر وابەستەی وڵاتی توركیایە بۆ زۆرێك لە شمەك و پێداویستییەكانی، بەڵام ئەویش لە ئێستادا دووچاری تەنگەژە و ناھەمواری ئابوریی بۆتەوە و تەنانەت كاریگەریەكانی ئێرانیش بەسەر توركیادا دەردەكەون، گەر توركیاش بە ھەمان شێوەی ئێران لەگەڵ ئەمریكا رێك نەكەوێت.

گومانەكان زۆرن لەسەر بەشی دووەمی سزاكان و كاریگەری بۆ سەر ھەرێمی كوردستان بەتایبەت كە ھەرێم ناتوانێت كاڵا و خزمەتگوزاری پێویست لە ناوخۆ بەرھەمبھێنێ و، پێویستی بە ھاوردەكردنە بۆ پڕكردنەوەی پێداویستی ناوخۆیی بۆیە سزا و گەمارۆ ئابووریەكانی سەر ئێران كاریگەری دەخاتە سەر ئابووری ھەرێمی كوردستان، چونكە بە گوێرەی ئامارەكان ساڵانە كۆماری ئیسلامی ئێران بەڕێژەی ١٥% كاڵا ھەناردەی عێراق دەكات بە ھەرێمی كوردستانیشتەوە.

لەگەڵ كاریگەرییەكانی ئەو گەمارۆ ئابووریەی سەر ئێران، ھەرێمی كوردستانیش دەتوانێت سوود لە گەمارۆ ئابووریەكانی سەر ئێران وەربگیرێت، سەرەڕای ئەوەی دەتوانێت دەرفەتەكە بقۆزێتەوە لە بواری سیاسیدا پێگەی خۆی لە ناوچەكەدا بەھێز بكات لە كاتێكدا كوردستان بەھەمان شێوەیئێران ھەناردەكارێكی نەوتە بۆ بازاڕەكانی جیھان.

‎ھەرێمی كوردستان كە وابەستەی دابینی خۆراك و پیشەسازی و وزەیە لەگەڵ ئێراندا، لەم پرسەدا دەبێت زۆر بەوریای مامەڵە بكات چونكە ئەگەری ئەوەش دەبێت ھەرێم بكەوێتە بەر سزا ئابووریەكانی ئەمریكا.

ئەگەر دێتە پێش ‎دوای سزاكان، سنورەكانی ھەرێمی كوردستان باشترین شوێن بن بۆ بە قاچاغ بردنی گەورەی نەوتی ئێران بەبێ ئەوەی ھیچ لایەنێك چاودێری بكات و سزا نێودەوڵەتیەكانیش بیگرێتەوە.

ئەم وتارە تایبەت بە سایتی چاوی كورد نوسراوە

وتار

بارزانی كوڕ چی دەگۆڕێت

 هیوا سەید سەلیم

دوای ڕاسپاردنی مەسرور بارزانی كوڕە گەورەی مەسعود بارزانی لەلایەن پارتی دیموكراتی كوردستان تا سەرۆكایەتی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێم بكات، راو بۆچوونی جیاواز دەكەوێتە نێو میدیا و هێزو لایەنە سیاسیەكانی كوردستان.

بەشێكی پارتییەكان بارزانی كوڕ بە فریادڕەسی قۆناغەكە دەبینن و هێندە گەشبینن وەك ئەوەی ئەو كەسەی پێش ئەوە لەو پۆستە بووە لەحزبەكەی ئەوان نەبووبێت، لایەكانی تریش بەسەر دوو بەرە دابەش بوون، بەرەی یەكەمیان كە چاوەڕوانن سەرۆكی راسپێردراو لەدەرگایان بدات و فەرموویان لێ بكات بۆ بەشداری لەحكومەت، راسپاردنی بارزانی كوڕ بەئیجابی دەبینن‌ و لێرە و لەوێ قسەی ئەرێنی بۆ فڕێ دەدەن، بەشەكەی تریش پێیان وایە ئەم هەنگاوەی پارتی بە بنەماڵەكردنی حكومەتە.

لەئێستادا كە پارتی كاندیدەكانی خۆی بۆ ئەو دوو پۆستە هەستیارە یەكلاكردۆتەوە كە سەرۆكایەتی حكومەت و هەرێمە، پێویستە لایەنەكانی تر قسەی جدیان لەسەر كارنامەی حكومەتەكە بێت و مەرجی بەشداریان ببەستنەوە بەكۆمەڵێك پرەنسیپ كە لەخزمەتی خەڵكدا بێت.

قەیرانە كەڵەكە بووەكانی كابینەی هەشتەم و دۆخی خراپی نێوان هێز‌و لایەنە سیاسیەكان ئەركی بارزانی كوڕ قورس دەكەن، چونكە ئەو لەلایەك هاتۆتە سەر چەندین قەیرانی سیاسی و ئیداری و دارایی، لەلایەكی تریش حزبەكەی بەڵێنی زۆری لەدوایین هەڵبژاردن بەخەڵك و دەنگدەرانی داوە، ئایا چەندە دەتوانێت لەئاست ئەو بەڵێنانە بێت، ئەمەیان زەمەن یەكلایی دەكاتەوە.

ئەزموونی رابردوو ئەوەی بۆ هەموو لایەنێك سەلماند كە بۆ چارەسەری كێشەكانی هەرێمی كوردستان، هێندەی پێویستی بە ئیرادەی سیاسی هەیە، هێندە كەسەكان ڕۆڵ نابینن، چونكە هەرێم و خەڵك ئەزموونی هەموو لایەكی بینی‌و ناشزانرێت كە ئایا ئەو ئیرادەیە دەگەڕێتەوە كە كابینەكانی رابردوو لەدەستیان داوە یان نا؟.

ئەوەی دیارە ئەوەیە كە پارتی یاریزانێكی هەستیاری خستۆتە گۆڕەپانی یارییەكە بۆ ئەوەی گرەنتی سەركەوتنی بۆ بكات دەبێت ئەو وەك حزب قوربانی بدات و نەرمی بۆ لایەنەكانی تر بنوێنێت، ئەگەرنا مەرج نییە سەركەوتن بۆ كابینە تازەكە بەدەست بێنێت،قوربانییەكەش بریتیە لەچارەسەری كێشە ناوخۆییەكان‌و كاركردن بۆ یەكڕیزی نێو ماڵی كوردی‌و تێپەڕاندنی ئەو بەستەڵەكەی كە ئێستا لەنێوانی پارتی‌ و یەكێتی و پارتی و لایەنەكانی تر هەیە.

ئەمە نەكرێت بارزانی كوڕ ناتوانێت بەرگەی ئەو هەموو قەیرانانە بگرێت و كابینەی تازەش تەنیا ژمارەكەی لەوانی تر جیاواز دەبێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

گوتاری جەمال نەبەز

عەتا قەرەداخی

(بڕگەیەك لە لێكۆڵینەوەیەك بەناوی گوتاری مێژوویی د. جەمال نەبەز )- بەرگی سێیەمی گوتاری ناسیونالیزم
یەكێك لەو نووسەرانەی كورد كە هەر لەسەرەتای نووسینیەوە وەكو رابەری بیری كوردایەتی خۆی نمایش كردووەو هەم خۆیی و هەم شوێن كەوتووەكانی وەكو یەكەمین كەسی بواری كوردایەتی لە چوارچێوەی نووسین و بیركردنەوەدا دەیناسێنن. ئێمە هەوڵدەدەین بە پشتبەستن بە شیكردنەوەی بیروبۆچوون و تێڕوانینەكانی لەو كتێب و وتارانەدا كە نووسیوونی ئاخاوتنی پێگەی ئەم نووسەرە بكەین و لەوێشەوە گوتاری ئەم نووسەرە دیاری بكەین و شوێنی دیدو تێڕوانینی ئەو لە چوارچێوەی گوتاری ناسیونالیزمی كوردیدا دیاری بكەین.
ئایا گوتاری مێژوویی و فیكری و كۆمەڵایەتی و سیاسی جەمال نەبەز لە كوێی گوتاری ناسیونالیزمی كوردیدایە؟ رەنگە جێگای خۆی بێت كە لە نووسینەكانی ئەم نووسەرەدا بە دوای دوو لایەندا بگەڕێین كە ئەوانیش ئەمانەن:
یەكەم- ئایا گوتاری ئەم نووسەرە لە رووی بارگاوی بوونەوە بە رەگەزەكانی گوتاری ناسیونالیزم بووەتە گوتارێكی نەتەوەیی خاوەن شووناس؟ كە مەبەست لەوەش هەڵگرتنی خواستی سەربەخۆیی و پرۆژەی بنیادنانی دەوڵەتی كوردیە؟
دووەم- ئایا ئەگەر گوتاری ئەم نووسەرە بارگاوی كراوە بە كۆی رەگەزەكانی ناسیونالیزم، گوتارێكی بابەتی كراوەی دیموكراسی ئازادی بڕوابووە بەوەی كە كوردیش وەكو هەر پێكهاتەیەكی تری نەتەوەیی وایەو، نە لەوانی تر باشترەو نە لە پێش ئەوانی تریشەوەیەو نە لەوانی تریش كەمترە، بەڵام پەراوێزخستن و ژێردەستەیی خستوویەتیە دوای ئەوانی ترەوە.
ئایا ئەم گوتاری جەمال نەبەز چۆن سەیری نەتەوەكانی تر دەكات بە تایبەتی نەتەوەكانی ئەو دەوڵەتانەی كە كوردستانیان بەسەردا دابەشكراوە، یان كوردستانیان داگیر كردووەو وەكو كۆلۆنیالستی كوردستان سەیر دەكرێن؟ ئایا رەگەزەكانی داخران و تووندوتیژی نەتەوەیی یان بە شێوەیەكی تر رەگەزو خاسێـەكانی شۆڤێنیزم لە پێكهاتەی گوتاری ئەم نووسەرەدا دەبینرێن یان نا؟
بێگومان گوتاری كوردی ئەو گوتارەیە كە جیاوازە لە گوتاری ئەوانی تر، ئەویش بە پێی بارودۆخی كۆمەڵایەتی و مێژوویی و سیاسی و كەلتووری و لەسەرووی هەمووشیەوە بەپێی باری ئابووری كۆمەڵگە چونكە ئەوەی رۆڵی سەرەكی دەبینێت دەرخستن و پەرەسەندنی هەست و هوشیاری نەتەوەییە لە ئاستی یەكەمدا و لە ئاستی قوڵدا ئابووریە، چونكە ئابووری رۆڵی سەرەكی دەبینێت لە پەرەسەندنی كۆمەڵایەتی هەر كۆمەڵگەیەكداو دەركەوتنی هەست و هوشیاری نەتەوەیش بێجگە لە هەندێ‌ باری تایبەتی وەكو ئەحمەدی خانی، لەبارە گشتی و كۆمەڵایەتیەكەیدا بەندە بە قۆناغێكی دیاریكراوی گەشەی كۆمەڵایەتیەوە كە ئەویش دەركەوتنی چینی ناوەند یان بۆرژوای نیشتیمانی و پیشەسازیە كە ئەویش بەرهەمی درووستبوونی ئابووری شارە، مەبەست لە ئابووری شاریش دەركەوتنی پیشەسازی و پەیوەندی بەرهەمهێنانی ئەو قۆناغەیە كە ئەویش پەیوەندی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریە. هەست و هوشیاری نەتەوەیی بە شێوە سرووشتیەكەی لەم قۆناغە مێژووییەدا سەرهەڵدەدات.
دیارە ئاشكرایە گوتاری ناسیونالیزمیش بە بێ هەستی نەتەوەیی و هوشیاری نەتەوەیی و گەیشتنی نەتەوە بەو ئاستەی كە پرسیاری خۆناسین و خۆجیاكردنەوە لەوانی تر لە خۆی بكات مانایەكی نابێت، چونكە ئاشكرایە ناسیونالیزمی خاوەن شووناس بریتیە لە پرۆژەی دەوڵەتی نەتەوەیی، ئەو پرۆژەیەش بكەرو هەڵگرو جێبەجێكەرەكەی لەباری سرووشتیدا چینی ناوەندە.
لێرەوە ئەو پرسیارە سەر هەڵدەدات ئایا گوتاری كوردی جەمال نەبەز لەسەر بنەمای ئەم تێزە مادیە واقیعیە سەیری كوردو ئایندەی كورد دەكات یان لە دەرەوەی ئەم بنەما مادیەو لە بۆشایی ئایدیاو لە روانینی پەیوەستكردنی مەسەلەی نەتەوایەتیەوە بە بنەمای خۆڕسكی یان غەریزەوە سەیری ئەو بابەتە دەكات؟ ئایا گوتاری ناسیونالیزم لە روانینی ئەمەوە گوتارێكی جەماوەریی كۆمەڵایەتیە یان تەنیا گوتاری دەستەبژێرو تاكە كەسە؟ لە كاتێكدا ئاشكرایە كە ناسیونالیزم وەكو ئایدیۆلۆژیای بزووتنەوەیەكی كۆمەڵایەتی جەماوەری سەیر دەكرێت كە هەموو كۆمەڵگە یان پێكهاتەكانی كۆمەڵگە یەكدەخات و یەكبوون و یەكێتی نەتەوەیی پێكدەهێنێت و جەماوەر ئاراستە دەكات و رابەرایەتی ئەو بزوتنەوە كۆمەڵایەتیە جەماوەرییە دەكات بەرەو پێكهێنانی دەوڵەتی نەتەوە.
گەوهەری بیروبۆچوونی جەمال نەبەز لەو تێزەدا كۆدەبێـتەوە كە بەناوی ( هێندێك لە كێشە بنەڕەتیەكانی قوتابخانەی كوردیی سۆسیالیزم) خستوویەتیە روو بڵاوی كردووەتەوە.
لەو تێزەدا نووسەر باس لە بوونی یان دامەزراندنی قوتابخانەیەكی كۆمەڵایەتی تایبەتی بە كورد دەكات بە ناوی قوتابخانەی كوردیی سۆشیالیزم، لێرەدا چەند پرسیارێك سەرهەڵدەدات، ئایا لە رووی راستیەوە دەشێ قوتابخانەیەك هەبێت بەو ناوەوە؟ ئایا تایبەتكردنی سۆشیالیزم بە كورد یان سۆشیالیزمی كوردی چی دەگەیەنێن؟ ئایا ئەم سۆشیالیزمەی نووسەر باسی دەكات هەمان ئەو سۆشیالیزمەیە كە لە تیۆریی ماركسیزمدا هاتووەو باس دەكرێت و وەكو قۆناغێكی دیاری ژیانی كۆمەڵایەتی سەیر دەكرێت كە تیایدا جۆرێك لە یەكسانی و عەدالەت بنەمای بەڕێوەبردنن.
ئایا لە كۆمەڵگەیەكی دواكەوتووی پەراوێزیی گەشە نائاسایی وەكو كۆمەڵگەی كوردیدا تا چ ئەندازەیەك ئەگەری درووستبوونی نەك قۆتابخانەی سۆشیالیزم، بەڵكو ئەگەری ئەوە هەیە كە سۆشیالیزم بنیاد بنرێت؟ ئایا لە بنەڕەتەوە قسەكردن لەسەر سۆشیالیزمی كوردی روویەكی ریالیستانەی هەیە یان لە چوارچێوەی خەیاڵ یان یۆتۆپیادا دەبێ سەیر بكرێت؟ ئایا ئەو سەرچاوانەی كە نووسەر بۆ بنیادنانی تێزەكەی وەكو پایە سەیریان دەكات چین؟
یەكێك لەو پایە سەرەكیانەی كە نووسەر دەیكاتە بنەما بۆ تێزەكەی كە بیریتیە لە قوتابخانەی كوردایەتی سۆشیالیزم ئایینی زەردەشتیە، لەم بارەوە نووسەر دەڵێت: بنچینەی تیۆری بیری سۆشیالیستە كوردەكان، پشتی بە كەلتووری كۆنی كورد بەستبوو، كە بەشێكی ئەمە لە “یەكێتی “ی سێ كوچكەی “بیرو قسەو كردەوە”ی زەردەشتدا دەبینرێ‌.
پەیامبەرو رێنیشاندەری كوردو ئێرانییە كۆنەكان و فەیلەسووفی رۆژهەڵات، زەردەشت بۆ وەدەست دانی ئامانجی ئایینەكەی خۆی، فەلسەفەیەكی سێ كوچكەی بنیات ناوە:”بیری باش و وتەی باش و كردەوەی باش(1).
لێرەدا باسی ئەوە ناكەین كە تا چ ئاستێك درووستە پێداگری لەسەر ئەوە بكرێت كە زەردەشت پەیامبەری كورد بووەو تا چ ئاستێك راستە كە ئایینی زەردەشتی بە زمانی كوردی هاتووە، بەڵام ئەوەی ئاشكرایەو جێگای گومان نیە ئەوەیە كە ئایینی زەردەشتی لە پێش هاتنی ئایینی ئیسلامدا، باشتر بڵێین لە پێش فەتحی ئیسلامی و گەیشتنی بە سەرزەمینی ئێران، زۆرێك لە دانیشتوانی ئەو سەرزەمینە شوێنكەوتووی ئایینی زەردەشتی بوون، كە كوردیش وەكو بەشێك لە گەلانی ئێرانی، دیارە زیاتر شوێنكەوتووی ئەو ئایینە بووە.
دیارە بە پێی سەرچاوە مێژووییەكان ئایینی زەردەشتی ماوەیەكی زۆر وەكو ئایینی ئەو سەرزەمینە ماوەتەوە، بۆیە جێگای پرسیارە بۆ دەبێ بەو ئاسانیە لەبەردەم ئایینی نوێی ئیسلامدا هەرەسی هێنابێت و خۆی رانەگرتبێت؟ راستە ئیسلام بە هێزو لە رێگای هێزەوە كە ئەویش لە پرۆسێسەكانی فەتحدا خۆی بینیووەتەوە بڵاوبووەتەوەو گەیشتووەتە زۆر شوێنی ئەو جوگرافیایەی كە دواتر بە جوگرافیای جیهانی ئیسلامی ناوبراوە، بەڵام ئایا چ هۆكارێك لە پشت ئەو سەركەوتنە گەورەی ئیسلامەوە بووە بۆ دەسەڵات كردن بەسەر جوگرافیای فراواندا لە چوارچێوەی ئەوەشدا جوگرافیای پێشتری ئایینی زەردەشتی؟
بەهەرحاڵ با لە روانگەیەكی ترەوە سەیر بكەین، ئایا ئەگەر بڕوا بەوە بهێنین ئەوەی بە ناوی قوتابخانەی كوردیی سۆشیالیزمەوە باس دەكرێت، رێبازێك بێت بۆ زیندوكردنەوەی رابردوویەك كە گریمان كورد لەو رابردووەدا بوونێكی تری هەبووە، دەشێ لە رێگای گەڕانەوەوە بۆ ئایین ئەوە بەئەنجام بگات.
واتە ئایا دەشێ ئایین وەكو پایەی بنیادنانەوەی كەسێتی كوردی رۆڵ ببینێت؟ ئێمە پێشتر باسی ئەوەمان كردووە كە لە پرۆژەیەكی بەرفراواندا كە بە پرۆژەی رێنیسانسی نەتەوەیی ناومان بردووە، دەشێ سوود لە كۆی توخم و رەگەزە پەیوەستەكان بە نەتەوەوە وەربگیرێت، كە ئایینیش وەكو یەكێك لەو رەگەزانە سەیر دەكرێت و دەشێ هەندێ‌ بنەمای ئەرێنی تێدا بێت كە لەو رووەوە سوودیان لێوەربگیرێت و دەوریش ببینن.
بەڵام كردنی ئایین بە بنەمای سەرەكی یان تاكە بنەما بۆ بنیادنانی قوتابخانەیەك كە بە قوتابخانەی كوردی سۆشیالیزم ناو دەبرێت جێگای پرسیارە، سۆشیالیزم بنەمایەكی مادییانەی هەیەو ئاشكراشە ئایین بابەتی ئایدیالیستانەیەو لەگەڵ سۆشیالیزمدا یەكگرتنەوەیان ئاسان نیە، ئەگەر ئەم قوتابخانەیە بڕوا بەو یەكسانیە بهێنێت كە لە ئاییندا بە ناوی عەدالەتەوە باس دەكرێت ئەوە بۆچوونێكی خەیاڵیە چونكە پێكهاتەی هەموو ئایینێك پێكهاتەی هەرەمیە، واتە خودا لە لوتكەی هەرەمەكەدایەو پەیامبەریش لە خوار خوداوە و لەسەر زەوی نوێنەرایەتی ئەو دەكات و خەڵكیش بنكەی هەرمەكە پێكدەهێنن.
لە نێوان بنكەی هەرەمەكەو خودادا كە لە لوتكەدایە ماوەیەكی درێژو چەندین پنتی دابەشبوونی دەسەڵات هەیە، وەكو پێگەی پەیامبەر، پێگەی پیاوانی ئایینی و پەرستگا، پێگەی یاساو رێسا ئایینیەكان هەن و هەموو ئەمانەش دەسەڵات بەسەر بنكەی هەرەمەكەدا دەسەپێنن و ئاراستەی فەرمانیش هەمیشە لەسەرەوە بەرەو بنكەی هەرەمەكەیە واتە فەرمان یەك ئاراستەی هەیەو بنكەی هەرەمەكە تەنیا دەبێ گوی بگرێت و جێبەجێ بكات، كەواتە ئەمە لەگەڵ كوێی سۆشیالیزمدا دەگونجێت؟ بۆیە لێرەوە بە دەربڕینێكی زۆر سادە دەتوانین بڵێن لە نێوان سۆشیالیزم و ئاییندا هیچ پەیوەندییەكی ئەوتۆ درووست نابێت، ئیتر چۆن دەشێت بنامەی ئایین هەر ئایینێك بێت بكرێت بە پایەی قوتابخانەی سۆشیالیزمی كوردی. ئاشكرایە كە ئایینەكان بە گشتی لە رووی بنیادو روانین و شێوەی كاركردنەوە نزیك بن لەیەكترو هەمووشیان بنەمایەكی ئایدیالیستانەیان هەیەو لەگەڵ رۆح مامەڵە دەكەن كە سۆشیالیزم لەگەڵ بوویەكی مادی مامەڵە دەكات، بۆیە لێرەوە ئەگەر قسەیەكیش لەسەر ئەوە بێـت كە ئەمەی دكتۆر جەمال نەبەز ناوی دەبات بە قوتابخانەی سۆشیالیزمی كوردیە پشت بە ئایین دەبەستێت ئەوا دەبێ لێرەوە ئاماژەیەك بۆ سۆشیالیزمی خەیاڵاوی یان سۆشیالیزمی یۆتۆپی بكەین.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ئایا بڕیارەکانی دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا مولزەمە؟

پارێزەر: لوقمان مصطفی صالح

زۆرینەی ئەو سکاڵا و داوایانەی کە ئاراستەی دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا دەکرێن لەلایەن تاکە کەس یان کۆمەڵێک خەڵک یان ڕیکخراوی کۆمەڵی مەدەنی دژ بە دەوڵەتەکەیانە کە مافەکانیانغ پێشیل کردووە. هەر وەک پێشتر رەیحان یاڵچنداغ، پارێزەری هاوسەرۆكەكانی پێشوو و پەرلەمانتارانی زیندانیكراوی هەدەپە لەبارەی دۆسیەی زیندانیكردنیانەوە  پێنج سكاڵای لە دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا تۆماركردبوو.بە تایبەت دۆسیەی  دمیرتاش یەکێکە لە دوو هاوسەرۆکانی پێشووی پارتی دیموکراتی گەلان (هەدەپە)، و لە مانگی 11 ی ساڵی 2016 بەهۆی ئەوەی گوایە پەیوەندی بە پەکەکەوە هەبووە دەستگیر کرا. ئەو نکوڵی لە هەموو ئەو  تاوانانە  دەکات کە خراوەتە پاڵی و دەڵێت دۆسێکانی کەلەدژم تۆمار کراوە تەنها مەبەستی سیاسین. وهیچیتر.لە مانگی 6 ی ڕابوردوو لە زیندانەوە خۆی هەڵبژاردن بۆ پۆستی سەرۆکایەتی تورکیا و سێهەمی هێنا لە سەدا 8.4 دەنگی بەدەست هێنا.

دادگاکەش هەر پاش وەرگرتنی سکاڵەکە و وەرگرتنی قسەی هەردوو لا کە تورکیاش وەڵامێکی دوروودرێژی ١٣٠ لاپەڕەیی هەواڵەی داگاکە کربوو،ئیتر دادگا  دەس بەلێکۆڵێنەوەی خۆی کرد،دادگا توانی زانیاری تەواو وەدەس بخات لەو شوێنا نەی کە پێوستە. هەڵبەتە دانیشتنی دادگا  ئاشکرایەو نهێنی نیە، مەگەر لەحالەتی زۆر پیوست دانیشتنەکان بکەنە نهێنی، هەموو دانیشتنەکان  بەکۆنوس دەنوسرێتەوە  هەڵدەگیرێ، لەدرێژەی دادگاییدا هەوڵ ئەدرێ لایەن ناکۆکەکان ڕێک بخەن، لەدوای دەرجونی حوکمی کۆتایی لە فەرمانگەی گەورە،ئیتر گوێ ناگیرێ  لە سکالاکاران، بڕیارەکانی  دادگا  دوای سێ مانگ لە  دەرچونیان بە  پلەی کۆتا دەگەن و دەبێ جێ بەجێ بکرێن.  مەگەر لە فەرمانگەی گەورەوە  بڕیاری پێداچونەوە و تەمیز بدرێ.

ئەوە بوو  خۆشبەختانە دادگای مافەکانی مرۆڤی ئەوروپا  بە فەرمی وەڵامی دانەوە،داوای لە تورکیا کرد ڕێبەری سەر بە کوردەکان سەلاحەدین دمیرتاش ئازاد بکات، و فەرمانیدا دەستگیرکردنەکەی لە ساڵی 2016وە بە تاوانەکانی تیرۆر بەناڕەوا لەقەڵەمدا وە ووتی دەسگیرکردنەکەی هەوڵێک بووە بۆ ” کپکردنی دەنگی جیاواز”.

ئەو دادگایەی ئەوروپا دانیشتن لەسەر ئەو دۆسێیانە دەکات کە گوایە سەرپێچی ڕێککەوتنی ئەوروپان لەسەر مافەکانی مرۆڤ کردووە کە تورکیا خۆشی مۆری کردووە. بڕیارەکانی ئەم دادگایە دەبێت لەلایەن وڵاتانی ئەندامەوە جێبەجێ بکرێن. لە ڕابوردوودا ڕوسیای ئەندام تیایدا بڕیارەکانی جێبەجێ کردووە.

هەر دوای ئەوەی کە بۆ دادگا دەرکەوەت کە دەمیرتاش بێتاوانە دادگاکە ڕایگەیاند فەرمانی دا بە تورکیا بڕی 10 هەزار یۆرۆ وەکو قەرەبوو بدات بە دمیرتاش و 15 هەزار یۆرۆش بۆ خەرجییە  .یاساییەکانی.خۆ ئەگەر تورکیا بێ عاری کردوو نەچووە ژێرباری بڕیارەکانی دادگا ئەو دەوڵەتانی ئەندام بەپێی مادی 46  کە واژۆیان کردوە دەبێت پابەندی بڕیارەکانی دادگا بن،لیژنەی ئەنجومەنی وەزیران بەرپرسە لە چاودێڕی و جی بەجێ کردنی بڕیارەکانی دادگا، هەروەها لێژنەی ئەنجومەنی وەزیران سەرپەرشتی گۆرانکاریەکانی یاساکانی ولاتانی ئەندام دەکات  تاکو گونجاو بێت لەگەڵ یاساو ڕێساکانی دادگادا.

(المادة 46 القوة الإلزامية والتنفيذية للأحكام 1 – تتعهد الأطراف السامية المتعاقدة بأن نحترم الأحكام النهائية للمحكمة في النزاعات التي تكون فيها طرفا فيها . 2 – تبلغ لجنة الوزراء بالأحكام النهائية ، وتسهر على تنفيذها ).

بەڵام ئەردۆغان وەک پیشەی هەمیشەیی بڕیارەکەی دادگای ئەوروپای بۆ ئازادکردنی سەلاحەدین دەمیرتاش رەتکردەوە و ڕایگەیاند ناچینە ژێرباری بڕیاری ئەو دادگایە،ووتی هەڵمەتێک ئەنجامدەدەن بۆ ڕەتکردنەوەی ئەو بڕیارە.

 رەزا تورمەن پەرلەمانتاری جەهەپە لە ئیزمیر، کە خۆی دادوەری دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا بووە وەڵامى ئەردۆغانى دایەوە و لەوبارەیەوە بە ئاژانسى هەواڵی فورات (ANF)ى راگەیاند، ئەو بڕیارە هەم بۆ دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا و هەم بۆ تورکیا و هەم بۆ دەمیرتاش گرنگە.

تورمەن رایگەیاند، سەرباری ئەوەى لە پرۆتۆکڵی دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپادا لەبارەى مافی هەڵبژاردنەوە شیکارییەکى سنووردار هەیە، بەڵام ئەوە جاری یەکەمە لەسەر زیندانیکردنى سیاسەتمەدارێک ئاماژە بە پێشێلکردنی مافەکانى و پێشێلکردنى مافی کەسێکى هەڵبژێردراو دەکرێت. تورمەن راشیگەیاند، دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا رایگەیاندووە، ئەو دادوەر و دادگایانەى بڕیاری دەستگیرکردنى دەمیرتاشیان دەرکردووە بەڵگەى پێویست و روونیان نییە و ئەوەش پێشێلکردنى پەیماننامەى مافی مرۆڤی ئەوروپا (PMME)یە.

تورمەن باسی ئەوەشیکرد، سەرنجڕاکێشترین لایەنى بڕیارەکە ئاماژەکردنە بە خاڵی ١٨ی پەیماننامەى مافەکانى مرۆڤی ئەوروپا و بەوەش لێکۆڵینەوە و شیکاری بۆ ناوەرۆکی سیاسیى دۆسیەکەى دەمیرتاش کراوە.

تورمەن لەبارەى گرنگیى خاڵی ١٨ەوە وتى “دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا بە بڕیارەکەى لەسەر خاڵی ١٨ی پەیماننامەى مافی مرۆڤی ئەوروپا، بەشێوەیەکى روون و کراوە ئەوەى دەستنیشانکردووە، کە یاساکان لە تورکیا بۆ بێدەنگکردنى ئۆپۆزسیۆن بەکار دەهێنرێن، دادگەکان سەربەخۆی نین و دەمیرتاش نەک بەپێى یاساکان، بەڵکو لەبەر هۆکاری سیاسی دەستگیرکراوە، بۆیە بڕیاریداوە بە خێرایى ئازاد بکرێت”.

بڕیاری جێبەجێکاری یەکێتیى ئەوروپایە و دەکرێت ببێتە بڕیار و تورکیا مولزەم بکرێت :-

+مادام وڵاتانى ئەندام لە ئەنجوومەنى ئەوروپا ئەوەیان قبوڵکردووە کە بڕیارەکانى دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا جێبەجێ بکەن پێشێلکردنی قبوڵکراونیە و جێبەجێکردنی مادە ٤٦ ی ئاماژەبۆکاو بەسەریدا

+ئەرک و بەرپرسیارێتیى تورکیایە ئەو بڕیارانە جێبەجێ بکات. ئەگەر بڕیارەکە جێبەجێ نەکات گوشارەکانى سەر خۆی زیاتر دەکات.

+ئەگەر تورکیا بەپێى ئەو بڕیارە نەجوڵێتەوە و دەمیرتاش لە زینداندا بهێڵێتەوە ئەوە بەو مانایە دێت، ئەوەى قبوڵکردوووە، کە دەمیرتاش بەپێى یاساکان دەستگیرنەکراوە، بەڵکو بە بڕیارى سیاسی دەستگیرکراوە”.

+دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا لە بڕیارەکەیدا لەبارەى دەمیرتاشەوە سەرنجی خستووەتە سەر پەرلەمانتارە زیندانیکراوەکانى تر و بۆ ئەوەش بڕیارەکە دەبێتە بڕیارێکى نمونەیى.

+ڕاستە  حکومەتی تورکیا ئازادە دەتوانێ بە هیچ لایەکەوە نەبەسرێیتەوە بەڵام ئەگەر بابەتەکە وەک یاسای لێ هاتبێت و مادەیەکی یاسایی لەسەر هەبێت ئەوا ناتوانرێت پشتگوێ بخرێت.

+لە دووا وادەی جێبەجێکردنی بڕیارەکانی ئەم دادگایە ئەگەر تورکیا هەر نەچووە ژێرباربۆ ئازاد کردنی دەمیرتاش ئەوە پێدەچێت هەنگاوەکانی مولزەمکردن بگۆڕێت بە کردارەکی وەک:-

١-دوور خستنەوەی تورکیا لەئەندامێتی ئەم دادگایە

٢-ناردنی کۆپیەکی بڕیارەکە بۆ سەرجەم ووڵاتانی ئەندام

٣-ناردنی بۆ ناوەندەکانی بڕیار ودەزگاکانی ڕاگەیاندن

ئەمە وێڕای ووروژاندنی ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤی جیهانی و نێوخۆیی و جوڵەی زیاتری هێزە ئازادیخوازەکانی ناوخۆ و دەرەوە لەلایک و وورووژاندنی کەس وکاری دەیان هەزار زیندانی کە بێتاوان لەئێستادا لە زیندانە تاریکەکانی تورکیا ژیانی کولە مەرگی بەڕێ دەکەن.

 

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
کام لەم وەزارەتانەی کابینەی ٨ لە ئاست خزمەتکردن بە هاولاتیان جێدەستی دیار بووە؟

کوردستان

دوایین