ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

(خەڵك) لێكۆڵینەوەیەك لە بارەی كوردە پەهاندە سیاسییەكانی سۆڤێت بڵاودەكاتەوە

خەڵك- بەشی هەواڵ

نووسەر و لێكۆڵەر حەسەن قازی لێكۆڵینەوەیەكی لەبارەی ڕەوشی كوردانی سۆڤێت كە پەهاندەی سیاسی بوون لەوێ ئامادەكردووە.

لێكۆڵەر لە لێكۆڵینەوەكەیدا كە وێنەیەكی بۆ (خەڵك) نێردراوە، بەوردی باس لە ژیان و پەیوەندی و ناكۆكییە نێوخۆییەكانی ئەو پەناهەندە سیاسییانەی كوردیش دەكات لە سۆڤێت.

دەقی لێكۆڵینەوەكە:
ناكۆكی نێوان ناوەندی كوردە موهاجیرە سیاسییەكانی مەسكەو و باكۆ ، جەمیل حەسەنلی

تێبینی
ئەم نووسینەی لە خوارەوە دەیخوێننەوە “ناكۆكی نێوان ناوەندی كوردە موهاجیرە سیاسییەكانی مەسكەو و باكۆ ” بەشێكە لە كتێبێكی تازەی جەمیل حەسەنلی ” لێبێرالیزمی سۆڤیەت لە ئازەربایجان دا، حاكمییەت. ڕووناكبیران.گەڵ (1959-1969 ) ، كە ساڵی ٢٠١٨ بە زمانی توركی ئازەربایجانی بڵاو بووەتەوە. جەمیل حەسەنلی هەم مێژوونووس و هەم سیاسەتمەدارە و لە دژبەرانی ڕێبەرایەتی ئێستای جمهووری ئازەربایجانە. لەم نووسینە دا حەسەنلی بە پاڵپشتی بەڵگەی ناو ئاڕشیوی ڕووسیا، ئازەربایجان و بیرەوەری كاربەدەستان تێشكی تازە دەخاتە سەركار و پێوەندییەكانی ئەو كوردانەی كە دوای ڕووخانی جمهووری كوردستان لە سۆڤیەت ژیاون و خەباتیان كردووە.

بە زمانی كوردی لە سەر ئەو بڕگەیەی مێژووی هاوچەرخی كوردستان نەك هەر هیچ لێكۆڵینەوەی بابەتیانە نەكراوە ، بەڵكوو لە سەر بنەمای دەنگۆی بێ بنەما لایەنێكی ئەو چیرۆكە ناجوامێرانە تاوانی وەپاڵ دراوە. ئەم نووسینەی حەسەنلی تیشكێكی تازە دەخاتە سەر ئەو لایەنە و دەرفەتی داوەریی دروست دەدا بە خوێنەرەوە. هەرچەند هێندێك هەڵەی ئاشكرا كەوتوونەتە ئەو نووسینەوە، ئەویش لە بەر بێدیقەتی سەرچاوەكان و نەك نووسەر بەڵام ئەوانە لە قورسایی ڕوونكردنەوەكانی ئەو بەشەی كتێبەكەی حەسەنلی كەم ناكەنەوە.

نووسینەكە بەو پەڕی ئەمانەتەوە وەرگێڕدراوە و هەڵەی فاكتی لە ناو وەرگێڕانەكەدا بە نیشانەی # دیاریی كراون بۆ ئەوەی لەگەڵ ژێدەرەكانی نووسەر تێكەڵ نەبن. هەڵەكان لە پەراوێزی ووتارەكە دا دەستنیشان كراون . وێنەكان لەگەڵ دەقی ماك نین و وەرگێر خستوویەتە پاڵ ئەم وەرگێڕانە. سپاس بۆ هاوڕێ ئەژدەر شێخۆ بۆ وەرگێڕانی هێندێك لە ژێدەرەكان كە بە زمانی ڕووسی بوون.
حەسەن قازی
ئۆكتۆبری ٢٠١٨

٣.ناكۆكی نێوان ناوەندی كوردە موهاجیرە سیاسییەكانی مەسكەو و باكۆ
نووسەر : جەمیل حەسەنلی
وەرگێڕان لە توركی ئازەربایجانییەوە و پەراوێز بۆ نووسین : حەسەن قازی

لە كۆنفڕانسی سێهەمی كۆمیتەی ناوەندیی فیرقەی دێمۆكڕاتی ئازەربایجان لە نێوان دێمۆكڕاتەكانی ئازەربایجان و حیزبی دێمۆكڕاتی كورد (KDP ) #دا زنجێرەیەك دژایەتی هاتە گۆڕێ. سەرۆكی كوردە دێمۆكڕاتەكان ڕەحیم قازی لە ٦ی مانگی مارسی ساڵی ١٩٦٠ سەبارەت بە كاری كۆنفڕانس و ڕەفتاری غوڵام یەحیا دانشیان ، و سووكایەتی بە خۆی و بە كوردەكان لە كۆنفڕانس دا سكاڵانامەیەكی ٩ لاپەڕەیی بۆ كۆمیتەی ناوەندیی حیزبی كۆمۆنیستی ئازەربایجان نارد. ئەو لە نامەكەی دا نووسی: ” لە كۆنفڕانس دا هێندێك لەو هاوڕێیانەی كە قسەیان كرد هەر سووكایەتیان بە من نەكرد بەڵكوو سووكایەتیان كرد بە برای كووژراوم و بە گشتی بە شەڕەفی گەلی كورد.ئەو جۆرە ڕەفتارە نیشانەی خەسڵەتی ناسیۆنالیستی یە و بە هیچ جۆر لەگەڵ ئامانجی ئێمە بۆ ساز كردنی حیزبێكی تاقانە ، و لەگەڵ دروشمی ڕۆژانەمان بۆ پتەو كردنی چالاكی یەكگرتووی هەموو هێزە دێمۆكڕاتیكەكانی ئێران یەك ناگرێتەوە. بۆ وێنە هاوڕێ ئەسڵانی گوتی: ” ئازەربایجانییەكان پێویستییان بە پشتیوان نییە، ئێمە دەتوانین بۆ خۆمان خۆمان ئیدارە بكەین … قازی كێیە؟ بە گشتی لە كوردستان هیچ كەس بنەماڵەكەی ناناسێ…” هاوڕێ چێشم ئازەر گوتی: ” قازی لە بنەماڵەیەكی فێئۆداڵەوە دێ، ئەو چۆن دەتوانێ كەسێكی خزمەتكاری لێ دەرچێ …؟ هاوڕێ دانشیان كە ئەو قسانەی دەبیست هیچی نەگوت و بێدەنگەی لێ ڕا كرد ،ئەو هاوڕێیەی كە گۆیا بۆ پێكهێنانی یەكێتیی هێزە پێشكەوتووەكانی ئێران “حەول ” دەدا ، بێدەنگ بوو.” [١]

ڕەحیم قازی هەر لە قسەكانی لە كۆنفڕانسی دووهەمی فێرقەی دێمۆكڕاتی ئازەربایجان دا ناڕەزایی دەربڕیبوو كە بە شێوەیەكی بەكەلك سوود لە كادرە كوردەكان وەرناگیرێ و كاندیدای وەرگرتنی دوكتورا لە زانستی ئابووری ، و جێگری رێداكتۆری ڕۆژنامەی ئازەربایجان عەلی گەلاوێژی مەبەست بوو و نووسیبووی كاندیدایەكی زانستی ئابووری لە بەشی ئابووری ئاكادێمی كۆماری دێمۆكڕاتی ئازەربایجانی سۆسیالیستییان مەجبوور كرد لە سەر كتێبی ” هۆپ هۆپ نامە” ی سابر شت بنووسێ. [٢]

مەلا مستەفا بارزانی و نیکیتا خورشچۆڤ لە مەسکو

پێوەندی نێوان ئەو حیزبە ژێمۆكڕاتە كوردەی كە لە ئازەربایجان بوو و ڕێبەری كورد مەڵا مستەفای بارزانی كە لە شاری مەسكەو بوو باش نەبوو ،بارزانی زۆرجار لە مەڕ ئەوەی كە سەرۆكی كوردە دێمۆكڕاتەكان لە باكۆ ڕەحیم سەیفی قازی وەسیلەیەكە لە دەست حاكمییەتی ئازەربایجان دا شكایەتنامەی بۆ بەڕێوەبەرایەتیی سۆڤییەت نووسیبوو. خزمی مەلا مستەفا ، مستەفا سەڵماسی # كە لە شاری مەسكەو دەیخوێند لە نامەیەك دا كە هەر لە ساڵی ١٩٥٥ بۆ كوردە موهاجیرەكانی دانیشتووی باكۆ حەسەن حیسامی و ڕەحمان گەرمیانی نووسیبوو تەشویقی كردبوون لە دژی ڕەحیم قازی ئیمزا كۆ بكەنەوە و بۆ مەسكەوی بنێرن. ئەو نووسیبووی: ” دەبێ لە نەزەر بگرین كە، ئەورۆكە ئێمە كارێكی گەورەمان لە پێشە ، ئەوەش لە بناغە هەڵكەندنی ڕەحیم و گەلاوێژە كە لە شاری باكۆ ڕیشەیەكی قووڵیان داهێشتووە ، بەڵام دیارەكە ، ڕەحیم عەلی ئەو بابەیان مردووە و وەكوو مامم # (مەبەست مەلا مستەفایە . ج .ح ) دەڵێ ئەوانە نێویان كووژاوەتەوە . ئەمما ئێمە دەبێ ئیحتیات لە دەست نەدەین و لە خۆ نەچین و دوژمن بە فەقیر نەزانین چونكە مار وەختێك بە مردوو حیساب دەكرێت كە، سەری پان كرابێتەوە. ئێستا بۆ ئەوەی كە زووتر بە مووەفەقییەت بگەین دەبێ تێبكۆشین كە لە ئێك جەبهە دا بەربەرەكانی بكەین و بە هیچ وەجە نەهێڵین كە، دوژمنانی ئێمە یەك كەون و یا جەبهەیەكی دیكە بە پێچەوانەی ئێمە بكەنەوە. مەسەلەن بۆ خۆتان لە تەسەوەی بێنن كە، ئەگەر لە جیاتی ٣ ئیمزا ئەو عەریزەیەی ئێمە ٥ ئیمزای پێوە بایە ٥٠٠ دەفعە بە نرخ تر و بە هێزتر دەبوو … بۆ ئەو مەتڵەبە ئەمنیش یاریدەتان دەدەم و مەخسووسەن كاغەزی بە درۆتان بۆ دەنێرم كە، بەو مەقسەدە دە كار بێت . ” [٣]

مستەفا سەڵماسی ( شەڵماشی) لە مەسکو

لە بناواندا مەلا مستەفا بۆ خۆشی ئەو كارەی پێ خۆش بوو و بۆ ئەوەی ببێ بە نوێنەری تاقانەی موهاجیرە كوردەكان لە یەكەتی سۆڤییە وبۆ ئەوەی حیزبی دێمۆكڕاتی كورد لە ئازەربایجان بكا بە پێڕەوی خۆی لەهەموو شتێك كەلكی وەر دەگرت. ئەو هەر لە ساڵی ١٩٥٤ ، لە كاتێك دا لە مەدرەسەی بەرزی حیزب وەك گوێگر ئامادە دەبوو كە لە نزێك كۆمیتەی ناوەندیی حیزبی كۆمۆنیستی سۆڤیەت هەڵكەوتبوو داوای دیداری كرد بوو لەگەڵ ڕێبەرایەتی حیزبی كۆمۆنیستی سۆڤیەت و لە ١٣ی دیسامبری ئەو ساڵە دا كاربەدەستی كۆمیتەی پێوەندییەكانی دەرەوەی كۆمیتەی ناوەندی ف. و وولوشین چاوی پێی كەوتبوو . لە كاتی قسە كردن دا بارزانی بە تەئكیدەوە تكای لێ كرد بوو ئەو زانیارییانەی كە لە سەر ڕەحیم قازی هەیەتی ، كە لەو ڕۆژانەی دواییدا وەكوو جێگری سەدری فیرقەی دێمۆكڕاتی ئازەربایجان دیاری كراوە بگەیێنێتە هاوڕێیانی سۆڤیەت . مەلا مستەفا گوتبووی دوای ئەوەی ، ڕەحیم قازی ئەو ئەركەی بە ئەستۆوە گرتووە ، لە موهاجیرە كوردەكان لە باكۆ: سەڵماسی، ڕەحمان گەرمیانی، عەزیز شەمزینی، و حەسەن حیسامی یەوە نامەی بە دەست گەیشتوە . ئەوان تەئیید دەكەن ، كە دوای ئەوەی ئێران ڕێژیمە دێمۆكڕاتیكەكانی لە ئازەربایجان و كوردستان تێك و مەكان دا و ئەو خەبەرە لە ١٩٤٧ گەیشتە باكۆ ، هەر لەو كاتە دا ئەو هاوڕێ كوردانە لە خوێندنگەی نیزامی لە باكۆ دەیانخوێند، ڕەحیم قازی هاوڕێكانی كۆ كردووەتەوە و پێی گوتوون، ” بمرێ یەكەتی سۆڤییەت ، بژی قەواموسەلتەنە .”

ڕەحیم قازی . ئەو کاتەی کە جێگری سەدری فیرقەی دینۆکڕاتی ئازەربایجان بووە

بە پێی زانیارییەكانی ئەوان هەر ئەو ڕۆژە ئەو چووەتە كۆنسولخانەی ئێران لە باكۆ و داوای كردووە ویزای بدەنێ بۆ ئەوەی بگەڕێتەوە ئێران و بۆ ئەو كارە هاوڕێیانی خۆشی هان داوە . وولوشین لە ڕاپۆرتەكەی دا بۆ بەشی پێوەندییەكانی دەرەوەی كۆمیتەی ناوەندی سەبارەت بە قسەكردنی لەگەڵ بارزانی دەنووسێ : ” ئەو كوردانەی كە نامەیان بۆ بارزانی نووسیبوو و لەهەمان كاتدا بارزانی خۆشی وای دادەنێن دانانی ڕەحیم قازی لەو پلەیە دا لەبەر ئەوەیە كە كۆمیتەی ناوەندیی حیزبی كۆمۆنیست سیمای ڕاستەقینەی ئەو كابرایە ناناسێ. گومانی بارزانی ئەوە بوو كە، سەدری شووڕای بەرزی كۆماری سۆسیالیستی ئازەربایجان میرزا ئیبراهیمۆف ڕیی خۆش كردبێ بۆ ئەوەی ڕەحیم قازی ئەو ئەركەی پێ بسپێردرێ . بە پێی زانیارییەكانی مەلا مستەفا ، مامی ڕەحیم قازی، محەمەد قازی # لە ساڵانی ١٩٤٦ – ١٩٤٧ دیاری زۆر بە قیمەتی دابوو بە میرزا ئیبراهیمۆف. ” [٤] ناوەرۆكی قسەكانی ف.وولوشین لە گەڵ مەلا مستەفا ڕۆژێك دواتر لە لایەن جێگری بەڕێوەبەری بەشی پێوەندییەكانی دەرەوەی كۆمیتەی ناوەندیی حیزبی كۆمۆنیستی سۆڤیەت وینۆگرادۆف ناردرا بۆ سكرتێری یەكەمی كۆمیتەی ناوەندیی حیزبی كۆمۆنیستی ئازەربایجان ئیمام مستەفایێف و بە مەبەستی لێكۆڵینەوە لەوەی گەلۆ قازیی محەمەد ” دیاریی بە قیمەت “ی داوە بە میرزا ئیبڕاهیمۆف لە مەسكەو را كۆمیسیۆنێك ناردرا بۆ باكۆ . بەڵام لێكۆڵینەوەكان “گومانەكانی بارزانی ” تەسدیق نەكرد بوو و وەدوایەی دابووەوە. [٥]

عەلی گەلاوێژ و قادر مەحموود زادە  (٢٩ی ئاوریلی ١٩٧١، فڕۆکەخانەی باکۆ)

دژایەتی و پێوەندی ئەوتۆی مەلا مستەفا بارزانی لە گەڵ ڕێبەرایەتی ئازەربایجان و ئەو ژمارە كەمە لەو موهاجیرە كوردانەی كە لە ئازەربایجانی سۆڤیەت دەژیان زیاتر سەرچاوەكەی لە مەسكەوەوە بوو. ئۆرگانەكانی خزمەتی تایبەتی سۆڤیەت هەر لە ساڵی ١٩٤١ وە دەستیان كرد بوو بە چالاكی لە ناو كۆردەكانی ڕۆژهەڵاتی نیزیك. [٦] لە دوای شكانی حكوومەتی میللی لە مانگی دیسامبری ١٩٤٦ ماوەیەكی كورت دوای هاتنی ئازەربایجانیە دێمۆكڕاتەكان بۆ یەكەتی شوڕەوی سۆسیالیستی لە ١٧-١٨ی ژووەنی ١٩٤٧ لە ژێر سەركردایەتی بارزانی دا، ٤٩٩ سوارەی كورد# لە ناوچەی جوڵفا دەربازی ئازەربایجانی سۆڤیەت بوون. ئەو دەستەیە هەر چەند ١٥ ساڵ پێشتر لە عێڕاقیش بووبن هاتبوونە ناو ئێران و ژیانی كۆچبەریان هەبوو و بە ڕێگای ڕێگری# چەرخی ژیانی خۆیان هەڵدەسووڕاند. بارزانی هەر لە دوای هاتنی بۆ یەكەتی سۆڤیەت كاربەدەستانی ئاگادار كرد پێی خۆشە ” بە دژی ئێران درێژە بدا بە خەباتی چەكدارانە “. [٧] بەڵام دەستەی بارزانی هەر كە گەیشتنە نەخجەوان چەك كران و لەوان ٣٠٣ تفەنگ، ٥ ئۆتۆمات ، ٥٥ دەمانچە ، ٥٤ نارنجۆك ، ١٣ دووربین ، و ١٣ هەزار فیشەك وەرگیرا. و بە پێی ئامۆژگاری وەزاڕەتی كاروباری ناوخۆیی كۆمارە سۆسیالیستیەكانی سۆڤیەت فەرماندەی هێزەكانی ئیدارەی سنووریی ئازەربایجان ژەنەڕاڵ مالیشێڤ كاتێك چاوی بە مەلا مستەفا كەوت مەلا مستەفا ڕایگەیاندئامادەیە بە دژی كۆنەپەرستیی ئێران هەموو ئامۆژگارییەكانی حكوومەتی سوڤییەت جێ بە جێ بكا. [٨]
دەستەی بارزانی حەوتوویەك دوای هاتنیان بۆ ئازەربایجانی سۆڤیەت لە كاتێكدا كە بەرەو ناوچەی جوڵفا دەچوون ، كۆمیساریای سنووری ئێران باقر زادە نامەیەكی بۆ ئیدارەی سنووریی یەكەتی كۆمارە سۆسیالیستەكانی سۆڤییەت لە نەخجەوان نووسی و ڕایگەیاند ئەوان ٢٠ ڕۆژ پێشتر لە خاكی توركیاوە چوونەتە ناو خاكی ئێران و خەرێكی تاڵان بوون و داوای كرد نزیكەی ٤٠٠ كەس لە سوارە كوردەكان بگێڕدڕینەوە بۆ ئێران. [٩] بەڵام بە پێی تەعلیماتی ڕێبەرایەتی سۆڤیەت ئیدارەی سنووریی نەخجەوان دەستی لەوە گێڕاوە دەست بە سینگی دەستە كوردەكانەوە بنێ و بیانگێڕێتەوە بۆ ئێران. بارزانی داوای لە حكوومەتی سۆڤییەت دەكرد ، دەستەكەی چەندمانگێك لە سۆڤیەت بحاوێندرێنەوە، تەعلیمات ببینن و دیسان ئیزن بدرێن بگەڕێنەوە ئێرانێ. بۆ ئەو مەبەستە میرجەعفەر باقرۆف پێشنیاری بە مەسكەو كرد بوو دەستەی بارزانی لە یەكێك لە كەمپەكانی كەناری دەریاچەی خەزەر دابمەزرێندرێن و لەوێ تەعلیماتی نیزامی بدرێن. بەڵام بە گوێرەی ئەو زانیارییانەی وا لەبەر دەست ئۆرگانە ئیستیخباراتییەكانی سۆڤیەت دابوون و لێكدانەوەیان ئەوان بەو نەتیجەیە گەیشتن ئامانجی بارزانی بەر لە هەموو شت دامەزراندنی دەوڵەتێكی تاییفەیی – فێئۆدالی یە . [١٠]

ڕەحمان گەرمیانی لە ماڵی خۆی لە مەسکو

بە پێی ئامۆژگاری وەزیری ئەمنیەتی دەوڵەتی یەكەتی كۆمارە سۆسیالیستییەكانی سۆڤیەت ویكتۆر ئاباكۆمۆف ئەوان لە خەڵكی خۆجێی نەخجەوان جیا كرانەوە. دوای دامەزرانیان لە نەخجەوان بارزانی پێشنیاری كرد لە سەر خاكی ناوچەی نۆراشەن كە دەكەوێتە باكووری ئەو ویلایەتە و لە سەر سنووری نێوان ئەرمەنستان و توركیایە ئیدارەیەكی خودموختاری كورد دابمەزرێندرێ .[ ١١] میرجەعفەر باقرۆف بە تێ گەیشتن لە نییەتی بارزانی بە پێچەوانەی ئامۆژگارییەكانی ئۆرگانەكانی یەكەتی سۆڤیەت مەسەلەی دوور خستنەوەی دەستە چەكدارە كوردەكانی لە سنوورەكانی ئێران لا برد. [١٢]

مەلا مستەفا بارزانی لە مەسکو

هەر لە ساڵی ١٩٤٧ دا، سەرۆكی ئیدارەی كەشفیات و دژی جاسووسی وەزارەتی ئەمنییەتی دەوڵەت ژەنەڕاڵ پاڤڵ سوداپۆڵاتۆڤ كە بە ناوی ماتییێڤ وەكوو جێگری بەڕێوەبەری گشتی بەڕێوەبەرایەتی تێلگڕافی یەكەتی سۆڤیەت هاوڕێێەتی دەستە عەسكەرییە كوردەكانی كرد بوو كە هاتبوونە ناو خاكی سۆڤییەت ، لە لایەن ئاباكومۆڤ پێی ئەسپێردرا لەگەڵ بارزانی دانوستاندن بكا و بەڵێنی پەنابەریی سیاسی بداتێ و ئاگاداری بكا كە جەماعەتەكەی لە ئوزبەكستان دادەمەزرێندرێن. لە هەمان كاتدا بە ناوی ڕێبەرایەتی سۆڤییەت بە بارزانی ڕاگەیاندرا ، كە ئەو بۆخۆی، و بەشێك لە ئەفسەرەكانی لە خوێندنگە نیزامی و ئاكادێمییەكانی كۆماری سۆسیالیستی سۆڤییەت دا دەكرێ بە شێوەی تایبەتی پەروەردە بكرین.[١٣]

حەسەن حیسامی

پاڤل سوداپڵۆتۆڤ لە بیرەوەرییەكانیدا دەنووسێ: ” ئاباكومۆڤ لێی قەدەغە كردم ناوەرۆكی قسەكانم لەگەڵ بارزانی ، بەتایبەتی ئەوەی كە ستالین ڕەزایەتی نیشان داوە ئەفسەرانی كورد لە داو دەستگا نیزامییەكانی ئێمە دا پەروەردە ببینن لەگەڵ ڕێبەری پارتیی كۆمۆنیست ئازەربایجان باقرۆڤ باس بكەم. ئەو مەسەلەیە لە بەر ئەوە بوو كە باقرۆف دەیویست حەول بدا بۆ كەلكوەرگرتن لە بارزانی و پیاوەكانی بۆ تێكدانی سەباتی ئازەربایجانی ئێران. بەڵام مەسكەو وای لێك دەداوە، بارزانی دەتوانێ بۆ ڕووخاندنی ڕێژیمی ئینگلیس پەرستی عێڕاق دەورێكی زۆر گرینگتر بگێڕێ، و لەوەش دەرچێ ، بە تایبەتی هی هەرە گرینگ، بە یارمەتی كوردەكان لە ڕۆژهەڵاتی نزیك و دەریای ناوەڕاست ( دەریای مدیترانە) دەمانتوانی دابین كردنی بەرهەمی نەوتی كانگاكانی نەوتی عێڕاق لە (مووسڵ) كە گرینگییەكی تایبەتی هەیە لە درێژخایەن دا لە دەست گشت دەستەبەندییە نیزامییەكانی ئینگلیس – ئەمریكا دەر بهێنین.”[١٤]

بەو مەبەستە وەزاڕەتی كاروباری ناوخۆی یەكەتی كۆمارە سۆسیالیستەكانی سۆڤیەت لە ٩-ی ئووتی ساڵی ١٩٤٨ بڕیاری دا بۆ ڕاگوێستنی دەستە بارزانییەكان بۆ ئوزبەكستان. لە دوای ڕاگوێزران بۆ ئوزبكستان بارزانی لە كۆتاییەكانی ساڵی ١٩٤٨ چاوی كەوت بە سكرتێری یەكەمی ئەو كۆمارە عوسمان یۆسپۆڤ و زنجیرەیەك داوخوازی لەگەڵ هێنا گۆڕێ. بارزانی داوخوازی كرد كە ٥ كەس لە ئەفسەرەكانی بنێردرێنە خوێندنگەی پارتی لە تاشكەند و پاشماوەی پێشمەرگە و ئەفسەرەكانیشی لە بواری فڕۆكەوانی، تانك ئاژۆتن و كاری سیخوڕی دەرفەتی پەروەردەیان بدرێتێ و زەمینەی چاوپێكەوتنی لەگەڵ ستالین بڕەخسێندرێ. بارزانی بە یۆسپۆڤ ی ڕاگەیاند بێتوو ئیزنی پێ نەدرێ بۆ چاوپێكەوتنی ستالین ، خۆی دەكووژێ.

لە ساڵی ١٩٤٩ دا بۆ بەڕێچوونی دەستە نیزامییەكانی بارزانی لە فۆندی نهێنی ٤٦٢،٦٦٧، ٦ مەنات خەرج كرا بوو . لە دوای ئەو داواكاریانەی بارزانی وەزیری كاروباری ناوخۆی یەكەتی كۆمارە سۆسیالیستیەكانی سۆڤیەت سێرگێی كرۆگلۆڤ پێشنیاری بە ستالین كرد، كە ڕاگرتنی كوردەكان لە كەمپێك دا بە یەكەوە جێی مەترسییە و ئەوان دەبێ بە گرووپی پچووك پچووك دابەش بكرین و بنێردرێنە شوێنی جیاواز لە ئوزبەكستان. بە پێی بۆچوونی كروگلۆڤ ، بەو شێوەیە ئەوان لەیەك دادەبڕێن ، و پێوەندی مەلا مستەفا لە گەڵ دەستە كوردەكان لاواز دەبێ و بارزانی ناتوانێ بە ناوی ئەوان چ داواكارییەك بكا. مۆڵۆتۆف سەبارەت بەو پێشنیارەی كروگلۆڤ ڕازی كرا بوو.[١٥]

هەڕەشە كردنی بارزانی لەو كەمایەتییە كوردەی كە فیرقەی دێمۆكراتی ئازەربایجان پەنای دا بوون و هەڕەشە لە ریبەرانی خۆ جێیی ئازەربایجان كە پشتیوانییان لێ دەكردن، لەو سۆنگەیەوە بوو كە لە ئاسۆی پرۆسەی تێكدانی سەباتی ڕۆژهەڵاتی نزیك دا مەسكەو ” باوەڕ”ی بەرزی بە مەلا مستەفا هەبوو . لە ساڵی ١٩٥٧وە دەستگای ئەمنییەتی دەوڵەت لە ناو ڕێكخستنە نەتەوەییەكانی كورد و عەشیرەتە كوردەكان دا بە مەبەستی خۆڕاگری لە بەرانبەر ئێران دا ئیدی دەستی كرد بوو بە ئامادەكاری. [١٦]
جێگری سەدری فیرقەی دێمۆكڕاتی ئازەربایجان ڕەحیم كوڕی ئەبولحەسەن سەیفی قازی لە ساڵی ١٩٢٦ لە مەهاباد لە ناو خێزانێكی خاوەنمڵك دا هاتە دنیاوە . باوكی ئەبولحەسەن كە سەر بە عەشیرەتی دێبۆكری # و قازی شاری مەهاباد بوو یەك لە خاوەنملكانی خاوەن نفووز بوو لە ناو خەڵكی دا . دایكی ڕەحیم قازی ، وەجیهە سەیفی قازی ئازەربایجانی بوو. ڕەحیم، لە سەرەتاوە ٣ ساڵ لە مەهاباد دەرسی خوێندبوو ، لە نێوان ساڵانی ١٩٣٥- ١٩٤١ دا لە مەدرەسەی ناوەندی خوێند بووی. لە ساڵی ١٩٤١ دوای چوونی ئەڕتەشی سۆڤییەت بۆ ناو ئێران، ڕەحیم قازی بوو بە ئەندامی حیزبی ” كۆمەڵەی ژیانی كوردستان”# كە ئامۆزاكەی قازیی محەمەد لە ساڵی ١٩٤٣ دای مەزراندبوو. لە ساڵی ١٩٤٥ لە كاتی دامەزرانی حیزبی دێمۆكڕاتی كوردستان لە لایەن محەمەدی قازی، سەدری قازی و برا گەورەی ڕحیم قازی ، محەمەد حوسێن قازی ، ڕەحیم قازی لەو حیزبە دا بوو بە ئەندام. لە سەرەتاكانی ساڵی ١٩٤٦ دا لە كاتی دامەزرانی حكوومەتی میللی كوردستان دا ڕەحیم قازی لە ئەڕتەشی نەتەوەیی دا خزمەتی دەكرد و لە مانگی ئاوریلی ساڵی ١٩٤٦ دا بۆ خوێندن ناردرا بۆ مەدرەسەی نیزامی باكۆ. [ ١٧]

لە دوای دامەزرانی كۆماری مەهاباد سەركردە كوردەكان بە ڕێگای جۆر بە جۆر لە ڕەزائییە ( ورمێ )، خوێ، شاپوور و میاندواو لە ناو خەڵكی ئازەربایجانی دا تەبلیغاتیان دەكرد و تەشویقیان دەكردن لەگەڵ كۆماری كورد بكەون و ناوەرۆكی بانگەشەكەیان ئەوە بوو ، ئەگەر خەڵكی ئازەربایجانی ئەو شارانە لەگەڵ كوردەكان بكەون ئەوان لە دانی ماڵیات و خزمەتی نیزامی تەرخان دەكرێن. ژمارەیەك لە سەرۆكە كوردەكان – ئەمەر خان، نووری بەگ، قۆتاس بەگ و ئەوانیدی، حكوومەتی میللی ئازەربایجانی ئێرانیان بە ڕەسمی نەدەناسی و دوای كشانەوەی ئەڕتەشی سوور و ڕۆیشتنی بە ئاشكرایی ڕایانگەیاند كە بە زەبری چەك ڕەزائییە (ورمێ)، خوێ، شاپوور و ماكۆ وەسەر خودموختاریی كورد دەخەن. بەو مەبەستە ئەوان لە مانگی ئاوریلی ساڵی ١٩٤٦ ئەو شارانەیان گەمارۆ دابوو و تەنیا لەبەر بەبڕیاری حكوومەتی میللی ئازەربایجان و دوای دەستێوەردانی بەشە هۆردووی سۆڤیەت دەستە چەكدارە كوردەكان كشابوونەوە سنوورەكانی مەهاباد و ڕۆیشتبوون. [١٨]

کەریم ئەیووبی لە بەشی کوردناسی لە زانکۆی لێنینگڕاد

لە دوای ڕووخانی كۆماریی كورد لە مەهاباد ڕەحیم قازی لە باكۆ مایەوە لە پێشدا چووە دانشكەدەی مێژوو لە زانكۆی دەوڵەتیی ئازەربایجان ، دوایەش ناردرا بۆ مەدرەسەی حیزبی. لە ساڵی ١٩٥١ چووە بەشی دوكتورا و دیفاعی لە بابەتی تێزی دوكتورایەكەی كرد كە بریتی بوو لە ” حیزبی دێمۆكڕاتی كوردستان ڕێبەر و ڕێكخەری بزووتنەوەی ڕزگاریی نەتەوەیی كوردستانی ئێرانە ( ١٩٤٥ – ١٩٤٦) . قازی لە نێوان ساڵانی ١٩٤٧ – ١٩٥٣ دا وەك رێداكتۆر و بەڕێوەبەری بەشی كوردی فیرقەی دێمۆكڕاتی ئازەربایجان، و لە هەمان كاتدا ڕێداكتۆری ڕۆژنامەی “كوردستان ” كاری كرد. لە دوای شكانی كۆماری مەهاباد، لە ساڵی ١٩٤٧ سەرۆكی ئەو كۆمارە قازیی محەمەد ، براكانی # ڕەحیم قازی و ئەندامی مەجلیسی شووڕای میللی ئێران لە مەهابادەوە سەدری قازی و وەزیری شەڕی حكوومەتی میللی كوردستان محەمەد حوسین سەیفی قازی ئێعدام كران. بەر لەو ڕووداوە حكوومەتی ئێران حەولی دا بوو بە ڕێگای كونسولخانەكەی ڕەحیم قازی بەڕێتەوە ئێران. سەرۆكوەزیر قەواموسەلتەنە بۆخۆی بانگهێشتنی نارد بوو بۆ ئەوەی بگەڕێتەوە. بەڵام كۆمیتەی ناوەندیی حیزبی كۆمۆنیستی ئازەربایجان گەڕانەوەی ویان بۆ ئێران بە مەسڵەحەت نەزانیبوو. لە مەهاباد برا پچووكەی عەبدوڵا، هاوژینی گەوەرتاج ، كوڕەكەی حەسەن و خوشكەكەی مابوونەوە. ئەو لە ساڵی ١٩٤٨وە پێوندیی لەگەڵ ئەندامانی بنەماڵەكەی پسا بوو. [١٩]

ڕەحیم سەیف قازی بۆ ماوەی درێژ لە بەشی كوردی فیرقەی دێمۆكراتی ئازەربایجان دا بوو ، دوایەش ڕێبەرایەتی حیزبی دێمۆكڕاتی كوردستان ی كرد بوو. لە دوای دوور خستنەوەی میر جەعفەر باقرۆف لە ڕێبەرایەتی كۆمار، غوڵام یەحیا لە خەباتی خۆی دا بە دژی گاردی كۆنی كۆمیتەی ناوەندیی فیرقەی دێمۆكڕاتی ئازەربایجان لە “خزمەتەكان ‘ ی ڕەحیم قازی كەلكی وەردەگرت . بۆ وێنە لە كۆبوونەوی كۆمیتەی ناوەندیی فیرقەی دێمۆكڕاتی ئازەربایجان كە لە ١٨ی مانگی ژووییەی ساڵی ١٩٥٤ لە حەوزەی تیب بەڕێوەچوو ، ڕەحیم قازی ئەندامی كۆمیتەی بەڕێوەبەریی كۆمیتەی ناوەندی زەینەلعابدینی قیامی كە سەدری دادگای بەرزی حكوومەتی میللی بوو بە ‘ شێت ‘ ناودێر كرد و لە بەر ئەوە قیامی لە ٢٢ی ژووییە لە ئەندامەتی فیرقە ئیستیعفای دا و سكالانامەیەكی ١٩ لاپەڕەیی پرۆتێستی بۆ كۆمیتەی ناوەندیی فیرقەی دێمۆكڕاتی ئازەربایجان نووسیبوو. [٢٠] ئەو لە نامەكەی دا دەنووسێ. ئەمن ئەو كاتەی لە ئێران لە ڕیزی پێشەوەی خەبات دا بووم بابی # ئەو ڕەحیم قازی یەی كە ئێستا بە من دەڵێ شێت ، قەت ئەو شێعرە بەناوبانگەی سەبارەت بە ئازایەتی، پیاوەتی، عەقڵ و دیانەتی من نەدەنووسی. ئەمن چ بكەم، هیچ شوێنێك لە خەسڵەتەكانی ئەو بابە ، لەو كەسە دا نییە.” [٢١]

لە كۆبوونەوەی كۆمیتەی ناوەندی فیرقەی دێمۆكڕاتی ئازەربایجان دا رەحیم قازی سەبارەت بە وەزیری ئەرتەشی نەتەوەیی حكوومەتی میللی ئازەربایجان جەعفەر كاویانیش قسەی ناخۆشی كرد بوو و بڕیاری نهێنی گردبوونەوەی حەوزەی ٢- ی تیب ی ئاشكرا كرد بوو. لەو بارەیەوە كاویان بۆ ئیمام مستەفایێف [سكرتیڕی ئەو دەمی حیزبی كۆمۆنیستی ئازەربایجان ] دەنووسێ : ” بە حورمەتەوە ڕادەگەیێنم ، كە ڕۆژی ڕابردوو، یانی لە ١٨ی ژووییە لە حەوزەی ژمارە ٢ی فیرقەی دێمۆكڕاتی ئازەربایجان لە بریارە نهێنییەكانی ئەو ڕۆژە ڕەحیم قازی هێندێكیانی بە ئامادەیی ٣٠ – ٤٠ كەس باس كردووە و منی شەخسەن وەكوو خائینێك لە قەڵەم داوە و چەندین جار دووپاتەی كردووەتەوە. كچەكەی منیش كە هەر ئەندامی ئەو حەوزەیەیە گوێی لێ بووە و ووڵامی نەداوەتەوە. وەك ئێوەش دەزانن حكوومەتی ئێران منی بە خائین داناوە، پاشملە مەحكوومی كردووم بە ئێعدام. جا لە بەر ئەوە تكاتان لێ دەكەم لە وەزعی من بكۆڵنەوە ئەگەر ئەمن بە خائین بە ووڵاتی سۆڤییەت ناسرام . با بە سزای خۆم بگەم .” [٢٢]

ڕێبەرایەتی حیزبی دێمۆكڕاتی كورد كە لە ئازەربایجان دامەزرابوو بۆ خۆڕاگری نێشاندان لەئاست ئەو گیرو گرفتانەی بارزانی بۆی ساز دەكرد پەرەی بە چالاكییەكانی خۆی دەدا بۆ ئەوەی ڕاستە و ڕاست لەگەڵ مەسكەو پێوندیی دابمەزرێنێ. لە داوخوازنامەیەك دا كە بۆ كۆمیتەی ناوەندی حیزبی كۆمۆنیستی ئازەربایجانیان نووسیوە ڕەحیم قازی، عەلی گەلاوێژ، قادر مەحموود زادە، عەبدوڵا ڕەزم ئاوەر، سوڵتان وەتەمیشی و كەریم ئەییووبی دەڵێن: “ئێمەی كورد كە لە ساڵی ١٩٤٦ هاتووینە یەكەتی سۆڤییەت لە بناواندا ئەركێكمان لە سەر ئەستۆی خۆمان داناوە . ئەو ئەركەش بریتی یە لە وەرگرتنی پەروەردەی سۆڤیەت، خۆ چەكدار كردن بە باوەڕی ماركسیزم – لێنینیزم و لە كۆتاییەكانی ئەو نیو سەدەیە دا پەرە پێدانی خێرا بە خەبات لە پێناو ئازادیی نەتەوەیی و سەربەخۆیی خۆمان و خزمەت بە گەلی كورد .” [٢٣] ئەوان لە نامەكەیان دا دەڵێن ، لە مانگی نۆڤامبری ساڵی ١٩٤٧وە تا مانگی ئووتی ساڵی ١٩٥٣ لە ستاسیۆنی نهێنی ڕادیۆوە بە ناوی حیزبی دێمۆكڕاتی كوردستان تەبلیغاتیان كردووە بۆ گەلی كورد و كاردانەوەكانی هەم كۆنەپەرستیی ئێران و هەم ئی عێڕاق گرینگی ئەو تەبلیغاتە تەسدیق دەكا. بەڵام بە بۆچوونی ئەوان ڕاگرتنی ئەو بەرنامە ڕادیۆیی یە موهاجیرە كوردەكانی دانیشتووی باكۆی لە خزمەت كردن بە گەڵەكەی خۆیان بێ بەش كردووە. ئەوان زۆر جار پێشنیاری خۆیان دەنارد بۆ كۆمیتەی ناوەندیی حیزبی كۆمۆنیستی سۆڤیەت، و داوایان دەكرد بۆ وەگەڕ خستنی گەلی ٩ میلیۆنی كورد یارمەتی بدرێن بۆ ئامادە كردن و بڵاو كردنەوەی چاپەمەنی كوردی لە كوردستان دا. لەو ڕادیۆیانەی كە لە مەسكەو و باكۆ بە زمانەكانی فارسی، توركی و عەڕەبی بەرنامە بڵاو دەكەنەوە سەبارەت بە گەلی كورد، مێژووەكەی و تێكۆشان و خەباتی بابەتی زیاتر بڵاو بكرێنەوە؛ لە ڕادیۆی مەسكەو یان لە ڕادیۆی باكۆ دا وەكوو زمانە لاوەییەكانی دیكە بڵاوكردنەوە بە زمانی كوردیش دابمەزرێ؛ بۆ بەڕێوەبردنی خەباتی نهێنی، كوردە موهاجیرەكان بنێردرێنە كوردستان؛ ئاسەوارە كلاسیكە ماركسیستی – لێنینیستیەكان بە زمانی كوردی وەربگێردرێن و هەلومەرجی ناردنیان بۆ كوردستان پێك بهێندرێ؛ بە لەبەر چاو گرتنی ئەو ڕووداوانەی وا لەو مانگانەی دواییدا لە خاكی كوردستان و لە سنوورەكانی سووریا و توركیا قەوماون بۆ كار كردن لە ناو ئەو كوردانەی پێوەندییان بەو ڕووداوانەوە هەیە ئیزن بدرێ بۆ ناردنی موهاجیرە كوردەكان بۆ سووریا. [٢٤]

سوڵتان وەتەمیشی و ڕەحیم قازی لە مەسکو

ئەوان لە نامەكەیان دا سكاڵایان دەكرد كە، ” ئیمە كە لە یەكەتی سۆڤیەت پەروەردە بووین و خۆمان بە تیوری ماركسیزم – لێنینیزم چەكدار كردووە لە حاڵی حازر دا بە تەواوی لە خەبات تەریك كەوتووین و بە كردەوە ناتوانین هیچ خزمەتێك بە گەلەكەمان بكەین. لە ساڵی ١٩٤٧وە كە ڕۆژنامەی ‘ كوردستان ‘ مان ئیدارە كردووە و ئێستا دەستمان لێ هەڵگرتووە لە كوردستان ناگاتە دەست خوێنەوەران. بە پێی ئەوەی بیستوومانە لەو دواییانە دا بۆ نوێنەرانی حیزبی توودەی ئێران و هەر وەها نوێنەرانی فیرقەی دێمۆكڕاتی ئازەربایجان كە لە یەكەتی سۆڤیەتن بۆ دیاریی كردنی ئاڕاستەی خەباتی گەلانی ئێران بە ڕێگای ڕادیۆ وە لە ووڵاتە سۆسیالیستیەكان ئیمكان و دەرەتانی تەبلیغاتی پێك هێندراوە. لە ئێران نزیكەی ٣ میلیۆن نەفەر كورد دەژین، حیزبی دێمۆكراتی كوردستان ڕێبەرایەتی خەباتی گەلی كورد دەكا. بۆ گوڕ پێدانی خەباتی دژی ئەمپریالیستی و بردنی بەرەو ئاراستەیەكی دروست لەو تەبلیغاتەی دا كە دەكرێ گەلی كورد و حیزبی دێمۆكڕاتی كوردستان نابێ لە بیر بكرێن. بە تایبەتی لەبەر ئەوەیكە، لە ئێران دا خەباتی گەلی كورد دەورێكی گرینگ دەگێڕێ. و لەوەش زیاتر بە ناوی فیرقەی دێمۆكڕاتی ئازەربایجان و حیزبی دێمۆكڕاتی كوردستان زیاتر لە ٦ ساڵ بە ڕێگای ڕادیۆ وە بەیەكەوە تەبلیغاتێكی زۆرمان كردووە. ” [٢٥]

ئەوان بۆ گەیاندنی نامەكانیان بە كۆمیتەی ناوەندی حیزبی كۆمۆنیستی یەكەتی سۆڤییەت و قسە كردن داوایان دەكرد ئیزن بدرێ دوو كەسیان بنێردڕێن بۆ مەسكەو.[ ٢٦]
دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٥٣ بڵاو كردنەوەی بەرنامەی كوردی لە باكۆ وە ڕاگیرا ڕەحیم قازی بۆ بووژاندنەوە و بە گوڕ كردنی تەبلیغات لە نێو كوردەكاندا و وەگەڕ خستنەوەی بەرنامەی ڕادیۆیی زنجیرەیەك پێشنیازی پێشكێشی كۆمیتەی ناوەندیی حیزبی كۆمۆنیستی ئازەربایجان كرد. لە مانگی ژانوییەی ساڵی ١٩٥٤ دا سكرتێری كۆمیتەی ناوەندی میر تەیموور یەعقووب ئۆف بۆ سكرتێری حیزبی كۆمۆنیستی یەكەتی سۆڤییەت میخاییل سوسولۆف دەنووسێ: ” پێشنیارەكانی ڕەحیم سەیف قازی كە خەڵكی كوردستانی ئێران و ئەندامی كۆمیتەی ڕابەرایەتی فیرقەی دێمۆكڕاتی ئازەربایجانە سەبارەت بە هەنگاو نان بۆ باشتر كردنی تەبلیغات لە كوردستان دەنێرم. كۆمیتەی ناوەندیی حیزبی كۆمۆنیستی ئازەربایجان لە لایەن خۆیەوە هەبوونی بەرنامە بە زمانی كوردی و بڵاو كردنەوەی ڕێك و پێكی لە یەكێك لە ستاسیۆنە ڕادیوییەكانی سۆڤیەت دا بۆ دانیشتووانی كورد لە ئێران، توركیا و عێڕاق و پەسندی پێشنیارەكانی ڕەحیم سەیف قازی لەو بارەیەوە بە موناسیب دەزانێ.” [٢٧]

بەڵام مەسكەو ئەو پێشنیارەی بە ئەرێنی وەرنەگرت. جێگری بەڕێوەبەری لقی پێوەندییەكانی دەرەوەی كۆمیتەی ناوەندی حیزبی كۆمۆنیستی سۆڤییەت وینۆ گڕادۆف بە پێی ئامۆژگاری سوسولۆف لە ١٨ی مانگی مەی ساڵی ١٩٥٤ دا تەلەفۆنی كرد بۆ ئیمام مستەفاییف سكرتێری یەكەمی تازەی كۆمیتەی ناوەندی حیزبی كۆمۆنیستی ئازەربایجان و پێی ڕاگەیاند، تەماشای نامەكەتان كراوە سەبارەت بە بڵاو كردنەوەی بەرنامە بە زمانی كوردی لە یەكێك لە ستاسیۆنە ڕادیۆییەكانی كۆمارە سۆسیالیستیەكانی سۆڤییەت دا ” پێمان وایە پێشتر هەبووە و ڕاگیراوە، بۆیە ، ئامۆژگاریمان ئەوەیە، لەو بەرنامانەی دا كە هەموو ڕۆژێ لە مەسكەو و باكۆ را بە زمانەكانی توركی، فارسی و عەڕەبی بڵاو دەكرێنەوە بارودۆخی ژیانی ئەو كوردانەی لە قەوقاس دەژین ڕوون بكرێتەوە.” دوای ئەو وتووێژە تەلەفۆنییە ئیمام مستەفاییف سكرتێری كۆمیتەی ناوەندی ویتالی سەمەدۆفی بەرپرسی پرسە ئیدێئۆلۆژییەكانی ڕائەسپارد لەو پێوەندییە دا بە كۆمیتەی ڕادیۆ ئیبلاغ بكا لەگەڵ ئەوە موافەقەت بكرێ. [ ٢٨]

ڕاوەستاوان لە ڕاستەوە: عەبدوڵا ڕەزم ئاوەر، قادر مەحمود زادە، حەمەدی مەولوود چرچی دانیشتوان لە ڕاستەوە : ڕەحیم قازی، هەژار، کاتی سەردانی هەژار لە باکۆ ١٩٥٩

سەرۆكی پارتیی دێمۆكڕاتی كورد ڕەحیم قازی بۆ نیشاندانی ئەوەی كە ئەو كوردانەی لە عێڕاق و ئێران دەژین لەگەڵی لە پێوەندی دان، و بۆ پەرەپێدانی خەبات زۆریان باوەڕ پێیەتی بە ڕێگای سكرتێری كاروباری ئیدێئۆلۆژی كۆمیتەی ناوەندی حیزبی كۆمۆنیستی ئازەربایجان نازم حاجی یێف نامەی نارد بۆ كۆمیتەی ناوەندی حیزبی كۆمۆنیستی سۆڤیەت . ئەو لە نامەكەی دا دەنووسێ، لە ٢٠ی مانگی مارسی ساڵی ١٩٦٠ نامەی یەك لە ڕێبەرانی حیزبی دێمۆكڕاتی كوردستان ئەحمەد تۆفیق ( عەبدوڵا ئیسحاقی)ی بە دەست گەیشتووە كە ئێستا لە كوردستان دژی. قازی لە نامەكەیدا دەنووسێ ئەحمەد تۆفیق لە بەر ئەو زوڵم و توندو تیژییەی كە دەستگای حاكمییەتی ئێران بە دژی كوردە دێمۆكڕاتەكان دەیكا ساڵی ڕابردوو لە ئێرانەوە هاتووەتە عێڕاق و بە ڕێگای منەوە ، داوای كردووە بە ناوی حیزبی دێمۆكڕاتی كوردستان ئێوە ببینێ و دەڵێ. ” ئەوان زۆریان پێ خۆشە چاویان بە نوێنەرانی حیزبی كۆمۆنیستی یەكەتی سۆڤیەت بكەوێ. ئەو ، دەنووسێ: ” باوكی ئێمە ” و ” برای ئێمە “زۆر و لە زۆریش زیاتر پێیان خۆشە چاویان بە ” باوكەكەی دیكە ” بكەوێ. هەموومان ئارەزوومانە و داوا دەكەین ، ئەو دیدارە زوو سەر بگرێ ، چونكوو زۆر مەسەلە هەن كە بە بێ مەسڵەحەتی “باوكەكەی دیكە” جێ بە جێ ناكرێن. ئێمە تكاتان لێ دەكەین ئەو داوایەی ئێمە بە “باوكەكەی دیكە ” ڕابگەیێنن . ئەمن و هاوڕێیەكی دیكە خۆمان ئامادە دەكەین بۆ ئەو دیدارە و بێ سەبرانە چاوەڕوانی ئاكامی حەولەكانتان دەكەین.”

ڕەحیم قازی لێی زیاد دەكا ، ئەگەر مەسەلەی نێوان حیزبی توودەی ئێران و فیرقەی دێمۆكڕاتی ئازەربایجان بۆ دامەزراندنی حیزبێكی تاقانەی ماركسیست جێ بە جێ بكرێ ، پێویستە حیزبی دێمۆكڕاتی كوردستانیش لەو پێواژۆیە دا جێ بگرێ. بەڵام ئەو دەڵێ، لە ناو كوردەكان دا لەو بارەیەوە دوو بۆچوون هەیە، هێندێك لە ڕێبەرە كوردەكان پێیان وایە دەبێ حیزبێكی یەكگرتوو بۆ كوردستان بە بەشداری كوردەكانی ئێران، عێڕاق و توركیا دابمەزرێ بەڵام حیزبی دێمۆكڕاتی كورد كە ئەو ڕێبەرایەتی دەكا لایەنگری فكری پێكهێنانی حیزبێكی تاقانەی ماركسیستییە بۆ ئێران. ڕەحیم قازی لە كۆتایی نامەكەیدا دەنووسێ” ئێمە وای بۆ دەچین، ئەگەر ڕێبەرانی حیزبی دێمۆكڕاتی كوردستان چاویان بە نوێنەری حیزبی كۆمۆنیستی سۆڤیەت بكەوێ بۆ خۆیان ئەو مەسڵەحەتانە لە ئێوە دەبیسن و قسەكەتان لە مەر ، بە خێرایی دامەزراندنی حیزبێكی یەكگرتوو بۆ ئێڕان دەكەوێتە سەر ڕێبازێكی دروست . ئەگەر كۆمیتەی ناوەندی حیزبی كۆمۆنیستی سۆڤییەت بانگهێشتنی نوێنەرانی حیزبی دێمۆكڕاتی كوردستان بە پێویست بزانێ ئەوە دەكرێ بە ڕێگای سەفاڕەتخانەی سۆڤییەت لە بەغدا جێ بە جێ بكرێ.” [٢٩]

بەڵام شێئۆلیاڤ سەر بە لقی پێوەندییەكانی دەرەوەی كۆمیتەی ناوەندی حیزبی كۆمۆنیستی سۆڤیەت بە ڕێگای نازم حاجی ئێف را ڕەحیم قازی ئاگادار كردەوە كە، ” كۆمیتەی ناوەندی حیزبی كۆمۆنیستی یەكەتی سۆڤیەت دەست لە كاروبارە ناوخۆییەكانی حیزبی دێمۆكڕاتی كوردستان وەر نادا و دیدارێكی ئەوتۆ پێك ناهێنێ.” [٣٠]
دیارە هۆی سەرەكی ئەوەش لە بەر ئەوە بوو كە سۆڤییەتییەكان سەرەتییان دەدا بە پێوەندییەكانی خۆیان لەگەڵ مەلا مستەفا.
ژێدەرەكان
[١] نامەی ڕەحیم قازی بۆ كۆمیتەی ناوەندی حیزبی كۆمۆنیستی ئازەربایجان 1960. 03. 06
//ARPIISSA, f1,s.89, i.2014,v.63
[٢] نامەی حوسێن نەزەریان بۆ ئێمام موستەفایێڤ 1957.05.20
//ARPIISSA,f.1,s89,i.203,v.146
[٣] نامەی مستەفا سەڵماسی بۆ حەسەن حیسامی و ڕەحمان گەرمیانی . 1955
//ARPIISSA,f.1,s.40,i.530,v.25
[٤]قەیدی قسەكانی ف.ڤڵۆشین لە گەڵ مستەفا بارزانی. 1954.12.18
//ARPIISSA, f.1,s.41,i.133,v.30
[٥]نامەی تەواو نهێنی ئی. ڤینۆگڕادۆڤ بۆ ئیمام مستەفایێڤ 1954.12.18
//APAIISSA, f.1,s.41,i.133,v.31
[٦] پاڤێل سوودۆپڵاتۆڤ . سەركەوتن لە شەڕی نهێنی دا لە ساڵانی ١٩٤١ تا ١٩٤٥ ، مەسكەو، ٢٠١٨
C.267
[٧] ڕاپۆرتی سێرگێی كروگلۆڤ بۆ ستالین . 1949.02.05
// ئارشیوی دەوڵەتیی فێدراسیۆنی ڕووسیا (RFDA)،f.R. 9401c, s2,i.234, v.183
[٨] ڕاپۆرتی ئیڤان سێرۆڤ بۆ ستالین ، مۆڵۆتۆڤ و بێریا. 1947.06.19
// ئارشیوی دەوڵەتیی فیدراسیۆنی ڕووسیا f.R-9401c,s.2,i.170,v.81-82
[٩] نامەی سەرۆكی ناوچەی جوڵفا لە سنووری ئێران باقرزادە بۆ ئێدارەی سنووریی سۆڤیەت. 23.06.1947
//REDA. f.R-9401c,s.2.i.170,v.98
[١٠] ڕاپۆرتی سێرگێی كروگلۆڤ بۆ ستالین .1949.02.05
//RFDA.f.R-9401c.s.2,i.234.v.183-184
[١١]نیكۆڵای بووگای. ستالین و كورد لە یەكەتی كۆمارە سۆسیالیستییەكانی سۆڤیەت دا : لە كۆچبەرێتییەوە تا شارومەندێتی : 1940-1950 // گۆڤاری زانستیی ڤۆڵگا، 2013 ، ژمارەی 5 (21 ) ، c.33-34
[١٢] ڕاپۆرتی سێرگێی كروگلۆڤ بۆ ستالین .1949.02.05
//RFDA.f.R-9401c.s.2,i.234.v. 184
[١٣] پاڤێل سودۆپڵاتۆڤ، ئیستخبارات و كرێملین . یادداشتی شاهیدە نەویستووەكان.
M. 1997 ، 308-309 c.
[١٤] نیكۆڵای بووگای. ستالین وكورد لە یەكەتی كۆمارە سۆسیالیستییەكانی سۆڤیەت دا: لە كۆچبەرێتییەوە تا شارەومەندێتی . M 1997 ، 310 – s. 309
[١٥] ڕاپۆرتی سێرگێی كروگلۆڤ بۆ ستالین .1949.02.5
//RFDA.f.R-9401c.s.2,i.234.v. 184-185
[١٦] بڕوانە: ڤاسیلی میترۆخین . ك.گ.ب لە ئێرانێ . دەستنووس 1988 , c.84b,
Woodrow Wilson for Scholars
[١٧] ڕەحیم سەیف قازی . ژیاننامە . 1954.02.24
//ARPIISSA,f.1,s.89,i.185,v.25
[١٨] وەزاڕەتی كارو باری دەرەوەی یەكەتی كۆمارە سۆسیالیستییەكانی سۆڤیەت. مەسەلەی كورد و كوردەكانی ئێران . 1946.12.23
//RDSSTA,f.17,s.128,i.988, v.239
[١٩] ڕەحیم سەیف قازی. ژیاننامە .1954.02.24
//ARPIISSA,f.1,s.89,i.185,v.26
[٢٠] بڕوانە نامەی زەینەلعابدین قیامی بۆ كۆمیتەی ناوەندی فیرقەی دێمۆكڕاتی ئازەربایجان. 1954.07.24
//ARPIISSA,f.1,s.89,i.180,v.26-44
[٢١] هەر لەوێ v.38
[٢٢] نامەی جەعفەر كاویان بۆ ئیمام مستەفایێڤ. 1954.07.19
//ARPIISSA,f.1,s.89,i.180,v.109
[٢٣]داوخوازینامەی ڕێبەرانی حیزبی دێمۆكڕاتی كوردستان بۆ كۆمیتەی ناوەندی حیزبی كۆمۆنیستی ئازەربایجان. 1958.01.06 //ARPIISSA,f.1.s.45,i.158,v.32
[٢٤] هەر لەوێ ،v.31-32
[٢٥] هەر لەوێ ، v.28
[٢٦]بۆ زانیاری ووردەڕیشاڵ سەبارەت بە مەسەلەی كورد لە ئێران و جمهووری مەهاباد بڕوانە :ڕاپۆرتی وەزاڕەتی كاروباری دەرەوەی یەكەتی كۆمارە سۆسیالیستییەكانی سۆڤیەت. 1946.12.23
//RDSSTA,f.17,s.128,i.1988,v.226-242
[٢٧] نامەی تەواو نهێنی میرتەیموور یەعقووب ئۆڤ بۆ میخاییل سوسولۆڤ 1954.01.21
//ARPIISSA, f.1,s.89,i.187,v.150
[٢٨]تەعلیماتی ئیمام مستەفایێڤ بۆ ڤیتالی سەمەدۆڤ 1954.05.22
//ARPIISSA,f.1,s.89,i.187,v.153
[٢٩]نامەی ڕەحیم قازی بۆ كۆمیتەی ناوەندی حیزبی كۆمۆنیستی یەكەتی سۆڤیەت 1960.03.21
//ARPIISSA,f1.s.89,i.204,v.52
[٣٠] ڕاپۆرتی نازیم حاجییێڤ بۆ كۆمیتەی ناوەندی حیزبی كۆمۆنیستی ئازەربایجان 1960.03.31
// ARPIISSA, f.1,s.89,i.204,v.52
پەراوێزی وەرگێڕ
# لە چەند شوێنی ئەم نووسینە دا ناوی ‘ حیزبی دێمۆكڕاتی كوردستان’ وەك ‘ حیزبی دێمۆكراتی كورد ‘ هاتووەكە ئاشكرایە ئەوە ڕاست نییە، چونكە لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان قەت حیزبێك بە ناوی ‘ حێزبی دێمۆكڕاتی كورد’ بوونی نەبووە.

# مستەفا سەڵماسی (شەڵماشی) هیچ خزمایەتییەكی لەگەڵ مەلا مستەفای بارزانی نەبووە.

#دەقی ئەسڵی ئەو نامەیەی سەڵماسی پێشتر لە وێبنووسی ڕوانگە دا بڵاو بووەتەوە.لە ماكی نامەكەدا سەڵماسی وەك ‘ مام ‘ باسی مەلا مستە دەكا نەك ‘خاڵ’ بەو شێوەیەی حەسەنلی نووسیویە. بۆیە لەم وەرگێڕانە دا ‘ خاڵ ‘ كرایە ‘ مام’ ، دەبێ خراپیان بۆ حەسەنلی وەرگێڕا بێ

#قازیی محەمەد ئامۆزای ڕەحیم قازی بووە ، نەك مامی

# بارزانییەكان سوارە نەبوون بەڵكوو بە پێیان خۆیان گەیاندە ئازەربایجانی سۆڤیەت و بە پێی سەرچاوەیەك ژمارەیان ٥١٨ كەس بووە بڕوانە: ‘ شەوكەت شێخ یەزدین ‘ بارزانی لە مەهابادەوە بۆ ئاراس’ ، چاپی دووەم هەولێر ٢٠٠٣
لە لاپەڕەی ٥٢٥ – ٥٤١ دا ناوی ئەو كەسانەی چوونەتە سۆڤیەت یەك بە یەك هاتووە.

#بارزانییەكان لە ساڵی ١٩٤٥ دا هاتوونە كوردستانی ئێران ، بە پێچەوانەی ئەوەی باقرزادە لە گوزارشەكەی دا گوتوویە كەس نەیبیستووە بە ڕێگری ژیا بن.

# دیارە ئەوانەی ژیاننامەی ڕەحیم قازی یان نووسیوە بە هەڵە نووسیویانە ‘باوكی ئەبەولحەسەن سەر بە عەشیرەتی دێبۆكری ‘ و قازی شاری مەهاباد بووە.

#ناوی ڕاستەقینەی كۆمەڵە ژێكاف ‘ كۆمەڵەی ژیانی كورد ‘ بووە و لە ساڵی ١٩٤٢ دامەزراوە نەك ١٩٤٣و قازیی محەمەد لە دامەزرێنەرانی نەبووە ، بەڵكوو دواتر بووەتە ئەندامی و دواجار رێبەرایەتی كۆمەڵەی بە دەستەوە گرتووە

#لێرە دا ناوی قازییەكان تێكەڵ كراوە. ڕەحیم قازی ئامۆزای قازیی محەمەد و سەدری قازی و برای پچووكی سەیفی قازی بووە.

# مەبەست لە ئەبولحەسەنی سەیفی قازی ( سەیفولقوزات) ە كە لەگەڵ زۆر لە كەسایەتی ئازەربایجان دا پێوەندیی دۆستایەتی هەبووە.

راپۆرت

یادی لەدایكبوونی پێغەمبەرە (د.خ)
(خەڵك) ڕاپۆرتێكی ورد لەسەر ژیانی پێغەمبەری ئیسلام بڵاودەكاتەوە

خەڵك- بەشی هەواڵ

موحەممەدی كوڕی عەبدوڵڵا كوڕی عەبدولموتەلیب، موسڵمانان بە پێغەمبەری خوای دادەنێن بۆ ھەموو مرۆڤایەتی تا خەڵك بگەڕێنێتەوە بۆ یەكتاپەرستی و پەرستنی خوا لەسەر ڕیبازی ئیبراھیم و لەو باوەڕەدان، كە باشترینی دروستكراوانی خوایە و پێشەوای مرۆڤە، لەگەڵ ناوھێنانیدا دەڵێن «صلی اللە علیە وسلم» واتە « دروودی خوای لێبێت»، كە لە قورئان و سوننەتدا ئەوە ھاتووە، وایان لێدەكات سڵاواتی لەسەر بدەن.

نووسەری یەھوودی مایكل ھارت لە دانانی كتێبی مەزنترین ١٠٠ كەسایەتی مێژوودا، پێغەمبەر موحەمەد (د.خ)ی داناوە بە مەزنترین كەس بەو بڕوایەی، كە “تەنھا كەسە لە مێژوودا بە تەواوی سەركەوتوو بووە لەسەر ئاستی ئایینی و دونیایی” و دەڵێت: “موحەمەد كاریگەرییەكی گەورەی لە دەروونی موسڵمانان بە جێھێشتووە، ئەمەش دەردەكەوێت لە یادكردنەوە و شوێن پێ ھەڵگرتنییاندا لە شێوازی ژیان و پەرستشەكانی و ھەروەھا لە ھەستانیان بە لەبەركردنی ووتە و ھەڵسوكەوت و سیفەتەكانی”.

پێغەمبەری ئیسلام لە دایك بووە لە مەككە لە مانگی ڕەبیع ئەلئەوەلی ساڵی فیل، بەرامبەر ساڵی ٥٧٠ یان ٥٧١ی زایینی، پێش ئەوەی لە دایك بێت باوكی كۆچی دوایی كردووە و ھەر لە مناڵیشدا دایكی لەدەست دەدات، پەروەردە دەبێت لای عەبدول موتەلیبی باپیرەی پاشان لای ئەبو تالیبی مامی، كە لەو ماوەیەدا خەریكی شوانی دەبێت، پاشان بازرگانی دەكات، لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا ژیانی ھاوسەری پێك ھێناوە لەگەڵ “خەدیجە كچی خووەیلید”، كە دایكی ھەموو مناڵەكانی بووە بێجگە لە ئیبراھیم.

سبەینێ‌ سێ‌ شەممە، 20ی تشرینی دووەمی 2018، كە بەرامبەرە بە 12ی ربیع الأولی ساڵی كۆچی، یادی ئەو پێغەمبەری ئیسلام لە سەرتاسەری جیهانی ئیسلامی و لەناو موسڵمانان لە جیهاندا دەكرێتەوە.

پێغەمبەر لە پێش ئیسلامدا حەنیفی بووە و خوای پەرستووە لەسەر ڕیبازی ئیبراھیم و پەرستنی “بت”ی ڕەتكردۆتەوە، كە لەو كاتانەدا بەربڵاوبووە لە مەككەدا، موسڵمانان لەو باوەڕەدان، كە نیگای خوای پێ گەیشتووە كاتێك لەتەمەنی 40 ساڵیدا بووە، سێ ساڵ بە نھێنی بانگەوازی كرد، پاشان 10 ساڵی لە مەككە بە سەر برد بە بانگ كردنی خەڵكەكەی و بازرگانەكان و سەردانكەرانی كەعبە، كە دەھاتنە مەككە و لە ساڵی ٦٢٢ز كۆچی كرد بۆ شاری مەدینە، كە ناودەبرا بە “یەسرب”، دوای ئەوەی گەورەكانی قوڕەیش كەوتنە پیلان گێڕان لێی و بانگەوازەكەیان ڕەت دەكردەوە، 10 ساڵی كۆتایی ژیانی لە مەدینە بەسەر برد بە بانگەوازی ئیسلامی و بناغەی شارستانی ئیسلامی دانا، كە دواتر فراوان بوو و مەككە و ھەموو شار و ھۆزە عەرەبیەكانی گرتەوە، و بۆ یەكەم جار عەرەبی یەكخست لەسەر یەك ئاینی یەكتاپەرستی و لە دەوڵەتێكی یەكگرتوودا.

نەژادی پێغەمبەر (د.خ):
ئەبوو قاسم موحەمەدی كوڕی عەبدولڵای كوڕی عەبدولموتەلیبی كوڕی ھاشمی كوڕی عەبدولمەننافی كوڕی قوسەیی كوڕی كیلابی كوڕی مڕەی كوڕی كەعبی كوڕی لوئەیی كوڕی غالیبی كوڕی فەھری كوڕی مالیكی كوڕی نەزڕی كوڕی كینانەی كوڕی خەزیمەی كوڕی مدركەی كوڕی ئلیاسی كوڕی مزڕی كوڕی نزاری كوڕی موعدی كوڕی عەدنانە (تا ئێرە ڕێكەوتوون لەسەری زانایان)، لەگەڵ ئەوەی سەلمێنراوە دەچێتەوە سەر نەسەبی ئیسماعیلی كوڕی ئیبراھیم.

ھیچ لقێك نییە لە قوڕەیشدا، كە نزیكاتی لەگەڵ موحەمەددا نەبێت و موسڵمانان لەو باوەڕەدان، كە خوا ھەڵیبژاردووە لە باشترین ھۆز و پشت و نەسەبدا.
باوكی؛ عەبدولڵای كوڕی عەبدولموتەلیب بووە، كە لە چاكترین كوڕەكانی باوكی بووە و لێبوردەترین و نزیكترینیان بووە لێوەی و بچوكترینیان بووە.
دایكی؛ ئامینەی كچی وەھب كوڕی عەبد مەناف كوڕی زەھرە كوڕی كیلاب بووە، كە لەو ڕۆژانەدا باشترین ژنی قوڕەیش بووە لە نەسەب وشوێندا و باوكی پێشەوای بەنی زەھرە بووە لە نەسەب و شەرەفدا.

لە دایكبوونی پێغەمبەر (د.خ):
موحەمەد لە دایك بووە لە مەككە (بە پێی گێڕانەوەكانی سوننە لە دایك بووە لە ڕۆژی دوو شەممە، ١٢ی ڕەبیع ئەلئەوەلی ساڵی فیل، بەرامبەر ٢٠ یان ٢٢ی نیسانی ساڵی ٥٧١ یان ٥٧٠ی زایینی). شەش مانگ پێش لە دایكبوونی باوكی كۆچی دوایی كردووە، كاتێك لە دایك دەبێت ئامینەی دایكی دەنێرێت بۆ لای عەبدول موتەلیب مژدەی بدەنێ ئەویش زۆری پێ خۆش دەبێت و دەچێتە كەعبەوە سوپاسی خوا ئەكات و ناوی موحەمەدی بۆ ھەڵدەبژێرێت، كە لەو كاتەدا ئەو ناوە لە ناو عەرەب باو نەبووە.

پەروەردە بوونی:
یەكەم كەس، كە شیری پێدا لە دوای دایكی سویبەی خزمەتكاری ئەبولەھەب بووە و پاشان بردیانە لای حەلیمەی سەعدی و ئەو گرتیەخۆی و چەند مانگ جارێك دەیھێنایەوە بۆ لای دایكی، دوو ساڵ لە بەنی سەعد مایەوە پاشان حەلیمە ھات بۆ لای دایكی تا داوای لێبكات زیاتر لایان بمێنێتەوە تاكو گەرمای مەككە كاری تێ نەكات و ھەروەھا لەبەر ئەو بەرەكەتەی ڕووی تێكردبوون بە ھۆی ئەوەوە، بەڵام لە دوای ڕووداوی لەتكردنی سنگی موحەمەد ترسان و گەڕاندیانەوە بۆ لای دایكی.

لاوێتی پێغەمبەری ئیسلام چۆن بووە؟
مامی ئەبوتاڵیب داھاتێكی زۆری نەبوو، لەبەرئەوە موحەمەد سەرەتا شوانی دەكرد لە بەنی سەعد لە سەر چەند قیڕاتیك بۆ خەڵكی مەككە (قیڕات بەشێكە لە درھەم یان دینار). “لەگەڵ ئەوەی شیعە ھەواڵی شوانییەكەی ڕەت دەكەنەوە”، كاتێك گەیشتە تەمەنی ١٢ ساڵی لەگەڵ مامی ڕۆیشت بۆ شام بۆ بازرگانی، ناونرا بە ئەمین و ڕاستگۆ و خەڵك ئەمانەتیان لەلا دادەنا و كاتێك قوڕەیش بینای كەعبەیان نوێكردەوە، جیاوازیان كەوتە نێوان لەسەر دانانەوەی بەردە ڕەشەكە لە شوێنی خۆی، بۆیە ڕێكەوتن یەكەم كەس ھاتە ژوورەوە دایبنێت، موحەمەد ھاتە ژوورەوە وتیان ئەمین ھات و ڕازی بوون، كە ئەو دایبنێت، داوای پۆشاكێكی كرد و بەردەكەی خستە سەری و ھەموو تیرە و ھۆزەكانی شاری مەككەی بانگ كرد و ھەر یەكەی چەمكێكیان گرت و ھەڵیان گرت، پاشان بە دەستی خۆی بەردەكەی خستەوە شوێنی خۆی.

ھاوسەرگیری لەگەڵ خەدیجە:
خەدیجە كچی خووەیلید، ئافرەتێكی بازرگانی سەروەر و سەرفرازی شاری مەككە بوو، كاتیك ھەواڵی دەست پاكی موحەمەد گەیشت پێی، ناردی بە شوێن موحەمەدا و پێشنیاری خستە بەردەمی، كە بەشداری بكات لە بازرگانیەكەیدا بۆ شام، موحەمەد ڕازی بوو و دەرچوو بۆ شام و شتومەكی كڕی و گەڕایەوە بۆ مەككە قازانجێكی زۆری كرد، بۆیە لە دوای گەڕانەوەكەی لە شام خەدیجە پێشنیاری ھاوسەرگیری خستە بەردەمی، موحەمەدیش دوای ئەوەی داواكەی خستە بەردەم مامەكانی، خەدیجەی خواست كاتێك لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا بوو خەدیجە لە تەمەنی ٤٠ ساڵیدا یان ھەندێك ئەڵێن ئەویش لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا بووە.

“خەدیجە” دایكی ھەموو مناڵەكانی بوو بێجگە لە “ئیبراھیم” كە دایكی ئەو “ماریە قەبتی” بوو، مناڵەكانی تری قاسم و عەبدولڵا و زەینەب و ئوم كەلسوم و فاتمە بوون. قاسم و عەبدولڵا لە سەردەمی نەفامیدا مردن، بەڵام ھەموو كچەكانی ئیسلام بوون و لە گەڵیا كۆچیان كرد، بەڵام ھەموویان ھێشتا پێغەمبەر لە ژیاندا بوو مردن بێجگە لە فاتیمە.

كۆچی دوایی پێغەمبەر موحەمەد (د.خ):
یەكەم شت، كە پێغەمبەر موحەمەد زانی كاتی وەفاتی نزیك بۆتەوە ئەوە بوو، كە لە فەتحی مەككەدا سورەتی “النصر”ی بۆ دابەزی ﴿إِذَا جَا‌ء نَصْرُ اللَّه والْفَتْحُ﴾ واتە؛ كاتێ یارمەتی و كۆمەكی خوا دێت، شاری مەككە ڕزگار دەكرێت و دەرگای ئازادی واڵا دەكرێت. لە كۆتاییەكانی مانگی سەفەری ساڵی ١١ی كۆچی، موحەمەد توشی تایەكی بەھێز بوو، نەخۆشییەكەی لێی توند بوو، مۆڵەتی لە خێزانەكانی وەرگرت تا لە ماڵی عائیشەی كچی ئەبووبەكر بمێنێتەوە.

پێغەمبەر نوێژی بە موسڵمانان ئەكرد كاتێك نەخۆش بوو ١١ ڕۆژ و كاتێك نەخۆشییەكەی بە تەواوی قورس بوو فەرمانی بە ئەبووبەكر كرد نویژیان پێ بكات و ١٣ ڕۆژ دوای نەخۆشییەكەی كۆچی دوایی كرد لە تەمەنی ٦٣ ساڵیدا و لە ماڵی “عائشە” نێژرا لە تەنیشت مزگەوتی پێغەمبەر.

سەرچاوە: ویكیپیدیا

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

بەوێنەوە، خاشقچی ژنێكی تری بەنهێنی هەبووە
چەند نهێنیەكی نوێ‌ لەسەر ژیانی ڕۆژنامەنووسە سعودیەكە ئاشكرابوو

خەڵك- بەشی هەواڵ
لە پەرەسەندنێكی لەناكاوی كەیسی جەمال خاشقچی، ڕۆنامەنوسی كوژراوی سعودی، خانمێكی میسری ڕایدەگەیەنێت، كە بەر لە مانگێك لە كوژرانی ناوبراو لەنێو كونسوڵخانەی وڵاتەكەی، زەماوەندی هاوسەرگیری نهێنی لەگەڵ خاشقچی كردووە لە ئەمریكا.

ژنەكە بە ڕۆژنامەی (واشنتۆن پۆست)ی ڕاگەیاندووە، “زەماوەندەكە بە نهێنی سازكراوە بەبێ‌ ئەوەی خەدیجە جەنگیزی دەستگیرانی یان ئەندامانی ڕۆژنامەنووسە كوژراوەكە، ئاگاداربن”.

ئەو ژنە هۆكاری ئاشكراكردنی پەیوەندی هاوسەرگریی لەگەڵ جەمال خاشقچی بۆ ئەوە گەڕاندەوە، كە ئەویش وەك ژنێكی موسڵمان، مافی تەواوی خۆی دەوێت و خواستی هەیە دانی پێدا بنرێت.

(واشنتۆن پۆست) كە وتارەكانی خاشقچی بڵاودەكردەوە دەڵێت، “ئەو ژنە نامە نوسراوەكانی خۆی و خاشقچی و وێنەكانی بۆ ڕۆژنامەكە خستۆتەڕوو، بە تایبەت ئەو وێنانەی، كە لەكاتی زەماوەندی هاوسەرگیرییەكەیدا لە مانگی حوزەیرانی ڕابردوو لە واشنتۆن گرتویانە”.

هاوڕێیەكی خاشقچی تەئكیدی لەسەر ئەو هاوسەرگیرییە كردووە، كە خۆی وەك شاهید ئامادەی بووە، بەڵام لەبەر هۆكاریی ئەمنی ناوی خۆی ئاشكرا نەكردووە.

ئەو ژنە میسرییە، كە بەڵگەی لەسەر هاوسەرگیری لەگەڵ خاشقچی خستۆتەڕوو، ئاماژەی بە پێشكەشكردنی ئەو بەڵگانە كردووە بە هەردوو كونسوڵخانەی سعودی و توركی لە یەكێك لە وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست.

ئەو ژنە نهێنییە كە تەمەنی 50 ساڵانە، بە (واشنتۆن پۆست)ی ڕاگەیاندووە، “لە ناوچەی كەنداو نیشتەجێیە و ماوەیەكی لەگەڵ خاشقچی بەسەربردووە كاتێك گەیشتۆتە ئەمریكا بەهۆی كارەوە” و وتوشیەتی، “پێش دەساڵ خاشقچیم بینیوە ئەوەش لە پەراوێزی كۆڕبەندی ڕاگەیاندن، كە لە شەرقولئەوسەت سازكرا، بەڵام ساڵی ڕابردوو پەیوەندی خۆشەویستیمان دەستی پێكرد”.

ئەو ژنە ڕاشیگەیاندووە، كە لە مانگی ئەیلولی ڕابردوو بۆ دوایین جار خاشقچی بینیوە و دەشڵێت: “خاشقچی چەندین جار نیگەرانی خۆی نیشانداوە لەو ڕێوشوێنانەی دەسەڵاتدارانی سعودی لە دژی گرتویانەتە بەر، بەڵام بڕوای بەوە نەكردووە ئەو ڕێوشوێنانە مەترسی بۆ سەر ژیانی دروست بكەن”.

(واشنتۆن پۆست) ئاماژەی بەوەكردووە، كە ئەندامانی خێزانی خاشقچی ڕەتیان كردۆتەوە قسە لەسەر ئەو بابەتە بكەن، بەڵام شێخ ئەنوەر حەجاج وتویەتی، “گرێبەستی هاوسەرگیری بۆ ئەو دوو هاوسەرە كردووە”، كە پڕۆفیسۆری خوێندنی ئیسلامیە لە زانكۆی كراوەی ئەمریكی لە ڤێرجینیا.

لای خۆشیەوەن خەدیجە جەنگیز، دەستگیرانە توركیەكەی خاشقچی لە پەیوەندییەكی تەلەفۆنیدا بە ڕۆژنامەكەی وتووە، “هیچ زانیارییەكی نییە دەربارەی پەیوەندی خاشقچی بە ژنێكی میسرییەوە”.

وتوشیەتی، “ئەو ژنە دەیەوێت وێنەی خاشقچی لەبەر چاوی هاوڵاتیان ناشرین بكات و دەیەوێت ڕاستگۆیی لەكەدار بكات و زیان بە ناوبانگی بگەیەنێت”.

ڕۆژنامەكە ئاماژەی بەوەشكردووە، ئەگەر ئەو ژنە بانگەشەكەی بسەلمێنێت، ئەوا مافی هەیە بەشێكی ئەو قەرەبووەی دەدرێتە كەسوكاری خاشقچی لەلایەن حكومەتی سعودیەوە بەدەست بهێنێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

هەر حزبێك چەند وەزارەت وەردەگرێت؟
سیناریۆ و خاڵبەندی دابەشكردنی وەزارەتەكانی حكومەتی هەرێم ئاشكراكرا

خەڵك – بەشی هەواڵ
پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەت‌ و چۆنیەتی دابەشكردنی كێكی دەسەڵات بەپێی خاڵ، شێوازێكە، كە بەمدواییە لە پڕۆسەی پێكهێنانی حكومەت لە عێراق پەنای بۆ برا، لەم شێوازەدا هەر پۆستێكی باڵا بەهاكەی بە خاڵ دیاری دەكرێت ‌و بەراورد دەكرێت بە ژمارەی كورسی هەر لایەنێك لەناو پەرلەمان.

عومەری حاجی عنایت، ئەندازیار و پەرلەمانتاری خولی پێشوی پەرلەمانی كوردستان لەم شیكاریەدا، كە بۆ (درەو میدیا)ی ئامادەكردووە، شێوازی پێكهێنانی كابینەی نۆی حكومەتی هەرێمی كوردستان بەپێی سیستمی (خاڵ) ڕوندەكاتەوە، تەنها مامەڵە لەگەڵ ئەو دەرئەنجامانەدا دەكات، كە لەلایەن كۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردن‌ و ڕاپرسییەوە بڵاوكراوەتەوە.

ڕاشیگەیاندووە، بەپشتبەستن بە ژمارەی پۆستە باڵاكان لە هەرێمی كوردستان، بەپێی گرنگی هەر یەكێك لەو پۆستانە، بەشێوەی خاڵ نرخێكی خەمڵێنراو دادەنێین‌ و بەراوردی دەكەین لەگەڵ ژمارەی كورسییەكانی پەرلەمانی كوردستان كە (111) كورسییە.

پۆستە باڵاكان بەپێی خاڵ:
سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران (لەگەڵ بەشێك لە دەسەڵاتەكانی سەرۆكی هەرێم: 20 خاڵ
• جێگری سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران: 10 خاڵ
• سەرۆكی پەرلەمان: 12 خاڵ
• جێگری یەكەمی سەرۆكی پەرلەمان: 6 خاڵ
• جێگری دووەمی سەرۆكی پەرلەمان: 5 خاڵ
• وەزیری دارایی: 4 خاڵ
• وەزیری ناوخۆ: 4 خاڵ
• وەزیری پێشمەرگە: 4 خاڵ
• وەزیری سامانە سروشتییەكان: 4 خاڵ
• وەزیری پلاندانان: 2 خاڵ
• وەزیری گواستنەوە و گەیاندن: 2 خاڵ
• وەزیری خوێندنی باڵاو توێژینەوەی زانستی: 2 خاڵ
• وەزیری پەروەردە: 2 خاڵ
• وەزیری داد: 2 خاڵ
• وەزیری كاروباری كۆمەڵایەتی: 2 خاڵ
• وەزیری شارەوانی‌و گەشتوگوزار: 2 خاڵ
• وەزیری شەهیدان‌و ئەنفالكراوەكان: 2 خاڵ
• وەزیری ئەشغال‌و ئاوەدانكردنەوە: 2 خاڵ
• وەزیری كارەبا: 2 خاڵ
• وەزیری تەندروستی: 2 خاڵ
• وەزیری پیشەسازی‌و بازرگانی: 2 خاڵ
• وەزیری ئەوقاف‌و كاروباری ئایینی: 2 خاڵ
• وەزیری كشتوكاڵ‌و سەرچاوەكانی ئاو: 2 خاڵ
• وەزیری رۆشنبیری‌و لاوان: 2 خاڵ
• سكرتێری ئەنجومەنی وەزیران: 2 خاڵ
• دەستەی وەبەرهێنان: 2 خاڵ
• وەزیری هەرێم بۆ كاروباری ژینگە: 1 خاڵ
• فەرمانگەی پەیوەندیۆەكانی دەرەوە: 1 خاڵ
• وەزارەتی هەرێم بۆ كاروباری پەرلەمان: 1 خاڵ
• فەرمانگەی میدیاو زانیاری: 1 خاڵ
• فەرمانگەی هەماهەنگی‌و بەدواداچوون: 1 خاڵ
• فەرمانگەی كاروباری ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێم: 1 خاڵ
• دەزگای كاروباری مین: 1 خاڵ
• ئەنجومەنی باڵای خانمان: 1 خاڵ
• دەستەی گەشتوگوزار: 1 خاڵ
• ئەنجومەنی ئاسایش‌و پاراستنی هەرێم: 3 خاڵ

بەوپێیەی پۆستی سەرۆكی هەرێم لەئێستادا هەڵپەسێردراوە و زۆرینەی دەسەڵاتەكانی دراوە بە سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران‌ و بەشێكی دەسەڵاتەكانی دراوە بە سەرۆكی پەرلەمان ‌و بەشێكی تری دراوە بە سەرۆكی دەسەڵاتی دادوەری، نرخی كورسیی سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران (20) خاڵی وەرگرتوە و كورسی سەرۆكی پەرلەمان (12) خاڵی وەرگرتووە، بەشێك لە دەسەڵاتەكانی سەرۆكی هەرێم لای سەرۆكی دەسەڵاتی دادوەرییە، بەوپێیە دەسەڵاتی دادوەری دەبێت بێلایەن بێت ‌و نایەتە ناو ئەم هاوكێشەیەوە.

گریمانەی پێكهێنانی حكومەت:
لەحاڵێكدا (پارتی دیموكراتی كوردستان ‌و یەكێتی نیشتمانی كوردستان ‌و بزوتنەوەی گۆڕان‌ و پێكهاتەكان كابینەی نوێی حكومەت پێكبهێنن، كە تائێستا ئەمە بۆچونێكی پێشبینیكراوە، ئەگەر نرخی یەك كورسی پەرلەمان بە (1) خاڵ دیاری بكەین، ئەوا هێزی لایەنەكان بەپێی خاڵەكانیان بەمشێوەیە دەبێت:
• پارتی: 45 كورسی
• یەكێتی: 21 كورسی
• گۆڕان: 12 كورسی
• پێكهاتەكان: 11 كورسی

كۆی گشتی ئەم پێكهاتەیە دەبێت بە (89 كورسی)، واتە (89 خاڵ)، (22) خاڵی لایەنە ئۆپۆزسیۆنەكان دەمێنێتەوە، بەپێی سەنگی كورسییەكانیان‌ و بەشێوەی ڕێژەیی دابەش دەبێت بەسەر پارتی ‌و یەكێتی ‌و گۆڕاندا وەك سێ براوەی یەكەم ‌و دووەم‌ و سێیەمی هەڵبژاردنەكانی 30 ئەیلولی 2018 بەمشێوەیە:
• پارتی: 12 خاڵ
• یەكێتی: 6 خاڵ
• گۆڕان: 4 خاڵ

پاش دابەشكردنی خاڵەكانی ئەو لایەنانەی، كە دەبن بە ئۆپۆزسیۆن، خاڵەكانی ئەو لایەنانەی كە دەسەڵات پێكدەهێنن بەمشێوەیەی لێدێت:
• پارتی: 57 خاڵ
• یەكێتی: 27 خاڵ
• گۆڕان: 16 خاڵ
• پێكهاتەكان: 11 خاڵ

كۆی گشتی خاڵەكان دەبێت بە (111) خاڵ ‌و لەم حاڵەتەدا پارتی ئەم پۆستانە دەبات:
پشكی پارتی:
• سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران (بە دەسەڵاتەكانی سەرۆكی هەرێمەوە): 20خاڵ
• جێگری یەكەمی سەرۆكی پەرلەمان: 6 خاڵ
• وەزیری سامانە سروشتییەكان: 4 خاڵ
• وەزیری پێشمەرگە: 4 خاڵ
• وەزیری پلاندانان: 2خاڵ
• وەزیری ئەشغال ‌و ئاوەدانكردنەوە: 2 خاڵ
• وەزیری كارەبا: 2 خاڵ
• وەزیری كشتوكاڵ: 2 خاڵ
• وەزیری خوێندنی باڵا: 2 خاڵ
• وەزیری تەندروستی: 2 خاڵ
• وەزارەتی ئەوقاف: 2 خاڵ
• وەزیری هەرێم بۆ كاروباری ژینگە: 1 خاڵ
• وەزیری هەرێم بۆ كاروباری پەرلەمان: 1خاڵ
• دەستەی گەشتوگوزار: 1خاڵ
• فەرمانگەی كاروباری مین: 1 خاڵ
• فەرمانگەی كاروباری ناوچەكانی دەرەوەی هەرێم: 1خاڵ
• فەرمانگەی پەیوەندییەكانی دەرەوە: 1 خاڵ
• راوێژكاری ئەنجومەنی ئاسایشی هەرێم: 3خاڵ
كۆی ئەو پۆستانە كە پارتی دەیبات بەخاڵ دەكاتە (57) خاڵ.

پشكی یەكێتی:
• سەرۆكی پەرلەمان: 10 خاڵ
• جێگری سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران: 6خاڵ
• وەزیری ناوخۆ: 4خاڵ
• وەزیری گواستنەوە و گەیاندن: 2 خاڵ
• سكرتێری ئەنجومەنی وەزیران: 2خاڵ
• فەرمانگەی كاروباری ناوچەكانی دەرەوەی هەرێم: 1خاڵ
• وەزیری رۆشنبیری ‌و لاوان: 2خاڵ
كۆی ئەو پۆستانەی، كە یەكێتی دەیبات بە خاڵ دەكاتە (27) خاڵ.

پشكی بزوتنەوەی گۆڕان:
• جێگری دووەمی سەرۆكی پەرلەمان: 5 خاڵ
• وەزیری دارایی: 3 خاڵ
• وەزیری كاروباری كۆمەڵایەتی: 2 خاڵ
• وەزیری شارەوانی ‌و گەشتوگوزار: 2 خاڵ
• وەزیری شەهیدان‌ و ئەنفالكراوان: 2 خاڵ
• وەزارەتی پەروەردە: 2 خاڵ
كۆی گشتی ئەو پۆستانەی، كە بزوتنەوەی گۆڕان دەیبات بە خاڵ دەكاتە (16) خاڵ.

پشكی پێكهاتەكان:
پێكهاتەكانی كلدنی، سریانی، ئاشوری كە بە سیتمی كۆتا مامەڵەیان لەگەڵ دەكرێت، كۆی گشتی خاڵەكانیان (5) خاڵە:
• وەزیری پیشەسازی ‌و بازرگانی: 2 خاڵ
• فەرمانگەی میدیا و زانیاری: 1خاڵ

پێكهاتەی توركمان (5) خاڵ- كۆتا:
• وەزیری داد: 2 خاڵ
• ئەنجومەنی باڵای خانمان: 1 خاڵ

پێكهاتەی ئەرمەن (1) خاڵ- كۆتا:
• فەرمانگەی بەدواداچوون ‌و پەیوەندیەكانی ئەنجومەنی وەزیران: 1 خاڵ

تێبینی یەكەم:
لەبەرئەوەی خاڵی بەدەستهاتووی پێكهاتەكان لە پەرلەمان بەهۆی سیستمی كۆتا هاتووە، لە حكومەتیشدا لە سەنگی خۆیان زیاتریان پێدراوە، ئەكرێت بەهۆی ڕێككەوتنی پێشوەختەوە، هەردوو پۆستی (سەرۆكی دەستەی وەبەرهێنان- 2 خاڵ) و (وەزارەتی گواستنەوە و گەیاندن- 2 خاڵ) بدرێتە یەكێتی ‌و گۆڕان بەدەر لە شایستەی خۆیان، بەپێی ئەم سیستمەی لیرەدا هاتووە.

تێبینی دووەم:
دانانی نرخی پۆستە و زاری‌ و دەستە و فەرمانگەكان زادەی بیری خۆمە، ئەكرێت بەپێی بۆچونی كەسێكی دیكە یان ڕێككەوتنی پێشوەخت ئەم خەمڵاندنە بگۆڕدرێت، بەڵام ئەكرێت سود لەم سیستمە وەربگیرێت‌ و بەرچاوڕونی زیاتر بداتە لایەنەكان ‌و بكرێتە بنەما بۆ پیكهینانی حكومەت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
کام لەم وەزارەتانەی کابینەی ٨ لە ئاست خزمەتکردن بە هاولاتیان جێدەستی دیار بووە؟

کوردستان

دوایین