ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

ژمارەی راستەقینەی قوربانی كۆچ لە جیهاندا رادەگەیەنرێت

خەڵك- بەشی هەواڵ
ئاژانسی (ئەسۆشێتد پرێس)، ئاماژە بە گیانلەدەستدانی دەیان هەزار كۆچبەر دەكات لەماوەی چوار ساڵی رابردوو كە لە گەشتی گەیشتن بە ژیانێكی باشتر بونەتە قوربانی.

بەپێی راپۆرتێكی ئاژانسی (ئەسۆشێتد پرێس)، ژمارەیەكی زۆری كۆچبەران خنكاون لە دەریادا و ژمارەیەكی تر لە بیابانەكان، هەندێكی تر بونەتە قوربانی دەستی ئەوانەی بازرگانی بە مرۆڤەوە دەكەن، ئەمەش لەكاتێكدایە گۆڕستانەكان لە باشووری ئەفریقا و تونس و لیبیا و ئیتاڵیا و یۆنان، پڕن لە روفاتە نەناسراوەكان.

راپۆرتەكەی (ئەسۆشێتد پرێس) ئاماژە بە گیانلەدەستدان و بێسەروشوێنبوونی زیاتر لە 56800 كۆچبەر دەكات لە هەموو ناوچەكانی جیهان لە ساڵی 2014وە، ئەمەش لەكاتێكدایە پێشتر رێكخراوی كۆچی نێودەوڵەتی ئاماژەی بە 28500 كۆچبەر كردبوو.

ئاژانسەكە لەو ژمارەیەدا پشت بەو زانیاریانە دەبەستێت كە لە گروپە نێودەوڵەتییەكانی تر و تۆمارەكانی پزیشكی دادوەریی و راپۆرتەكانی تایبەت بە بێسەروشوێنەكان و تۆماری كۆچكردوان و تاوتوێكردنی هەزاران چاوپێكەوتن لەگەڵ كۆچبەراندا، دەستبەری كردووە.

هەر لە راپۆرتەكەدا هاتووە “ئەنجامەكەی ئەسۆشێتد پرێسیش هێشتا كەمترە لە ژمارەی راستەقینەی قوربانیان، چونكە زۆرێك لە تەرمەكان لە بیابانەكان و قوڵایی دەریاكاندا نەدۆزراونەتەوە، یان كەسوكارییان باسیان ناكەن، چونكە بەشێوەیەكی نایاسایی كۆچیان كردووە”.

نەتەوە یەكگرتووەكان بەشێوەیەكی فەرمی حاڵەتەكانی گیانلەدەستدان لە دەریای ناوەڕاست و ئەوروپا ئاماردەكات، بەڵام وێڕای ئەوەش زۆرێك لە حاڵەتەكان نەتوانراوە ئاماربكرێن.

كاتێك زیاتر لە 800 كەس لەمانگی نیسانی 2015 لەبەرانبەر كەنارەكانی ئیتاڵیا گیانیان لەدەستدا، لێكۆڵەرە ئیتاڵییەكان بەڵێنیاندا ناسنامەی قوربانییەكان دیاریی بكەن و خێزانەكانیان بەدۆزنەوە، بەڵام دوای زیاتر لە 3 ساڵ كۆمەككردنی ئەو كارە راگیرا.

لە دەرەوەی چوارچێوەی ئەوروپاش، زانیارییەكان هەر زۆر دەگمەنن. تەنانەت لە ولایەتە یەكگرتووەكانیش كۆچ بۆتە پرسێكی گەرم، و هەوڵێكی رێكخراو نییە بۆ زانینی ئەوەی كە كۆچبەران لە كوێدا بێسەروشوێن دەبن یان دەمرن، بە هەمان شێوە سیاسەتێكیش نییە بۆ دیاریكردنی ناسنامەی تەرمەكان و ئاگاداركردنەوەی كەسوكارییان.

راپۆرت

چەند وێنەیەكی ئەو سەردەمە ببینە
73 ساڵ تێپەڕ دەبێت بەسەر دامەزراندنی كۆماری مهاباد

خەڵك – بەشی هەواڵ

ئەمڕۆ 73 ساڵ بەسەر دروست بوونی كۆماری مهاباد لە رۆژهەڵاتی كوردستان و پێشەوا قازی محەمەد وەك سەرۆك كۆمار سوێندی یاسایی خوارد.
كۆماری مهاباد لە ٢ی رێبەندانی 2646ی كوردی، بەرامبەر بە 22/1/1946 لە رۆژهەڵاتی كوردستان لەسەر دەستی حیزبی دیموكراتی كوردستان دامەزرێندرا و پێشەوا قازی محەمەد وەك سەرۆك كۆمار سوێندی یاسایی خوارد، دەوڵەتێكی كوردی كەمتەمەن بوو كە لە سەدەی بیستدا‌ و لە دوای كۆماری ئاگری-لە توركیا، دامەزرا. پایتەختەكەی شاری‌ مهاباد بووە كە دەكەوێتە باكوری‌ خۆرئاوای‌ ئێران. دامەزراندنی دەوڵەت و وڵاتێك بەناوی كوردستان، خواستی لەمێژینە و ئاواتی گەلی كورد بوو، لە مانگی ئابی 1941 راپەڕینێكی جەماوەریی كۆنتڕۆڵی‌ ناوچە كوردییەكانی لە دەستی حكومەتی ناوەندیی ئێران دەرهێنا. لە شاری‌ مهاباد، كۆمیتەیەك لە كەسانی چینی ناوەند بە پشتگیری سەرۆك هۆزەكان دەسەڵاتی ناوچەكەیان گرتە دەست. پارتێكی سیاسی بەناوی كۆمەڵەی‌ ژیانەوەی كوردستان (ژێ كاف) دامەزرێنرا. قازی محەمەد، سەرۆكی بنەماڵەی‌ قازی، بە سكرتێریی پارتەكە هەڵبژێردرا.كۆمیتەكە بە سەركردایەتیی قازی محەمەد ناوچەكەیان بە لێهاتوویی‌ و سەركەوتنێكی بەرچاوەوە بۆ ماوەی پێنج ساڵ تا رووخانی كۆمار بەڕێوەبرد.

 

دامەزراندنی كۆمار

لە ئەیلولی‌ 1945 قازی محەمەد ‌و سەركردە كوردەكانی تر سەردانی تەورێزیان كرد بۆ ئەوەی‌ چاویان بە كونسوڵی‌ سۆڤیەت بكەوێت بۆ دەرباری‌ پشتگیریكردنی كۆمارێكی نوێ، لەوێشەوە رەوانەی باكۆ، ئازربایجانی سۆڤیەت، كران. لەوێ، ئاگادار بوونەوە لەوەی پارتی دیموكراتی ئازربایجان لە ھەوڵی‌ ئەوەدایە كە دەست بەسەر ئازربایجانی ئێراندا بگرێت. لە 10ی‌ كانوونی یەكەمدا، پارتی دیموكراتی ئازربایجان دەستی بەسەر پارێزگای‌ ئازربایجانی رۆژهەڵات دا گرت كە پێشتر بەدەست سوپای‌ ئێرانەوە بوو. قازی محەمەد بڕیاری‌ دا هاوشێوەی ئەوان ئەو كارە دووبارە بكاتەوە و لە 15ی‌ كانوونی یەكەمدا، كۆماری مەهابادی كوردیی دامەزرێنرا و لە 22ی‌ كانوونی دووەمی 1946 قازی محەمەد دامەزراندنی كۆماری كوردستانی راگەیاند.

ئامانجەكانی دامەزراندنی كۆماری مهاباد

1- زمانی كوردیی بكرێتە زمانی راگەیاندن ‌و خوێندن ‌و بەڕێوەبردن
2- هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگا بۆ كوردستان بەمەبەستی چاودێری دەوڵەت‌ و بابەتە كۆمەڵایەتییەكان
3- هەموو بەرپرسەكان لە خەڵكی ناوچەكە هەڵبژێردرێن
4- یەكێتی‌ و برایەتی لەگەڵ خەڵكی ئازربایجان
5- یاسایەك هەبێت كە بە یەكچەشن مامەڵە لەگەڵ كرێكار ‌و كەسایەتییە باڵاكاندا بكات

وەزیرەكانی كۆماری مهاباد
1- حاجی بابە شێخ / سەرۆك وەزیران
2- سەیفی قازی / وەزیری جەنگ
3- محەمەد ئەمین موعینی / وەزیری ناوخۆ
4- ئەحمەد ئیلاهی / وەزیری ئابووری
5- كەریمی ئەحمەدیان / وەزیری پۆست و تەلەگراف
6- مەنافی كەریمی / وەزیری فەرهەنگ
7- سەدیقی حەیدەری / وەزیری (تەبلیغات)
8- خەلیلی خوسرەو / وەزیری كار
9- حاجی مەستەفای داودی / وەزیری بازرگانی
10- مەحموودی وەلی زادە / وەزیری كشتوكاڵ
11- ئیسماعیلی ئیلخانی زادە / وەزیری ڕێگاوبان
12- سەیید محەمەدی ئەیوبیان / وەزیری (بیهداری)
13- عەبدولرەحمانی ئیلخانی زادە / وەزیری (موشاویر)
14- مەلا حوسێنی مەجدی / وەزیری داد

كۆتایی كۆمارەكە

لە 26ی ئازاری‌ 1947 بەهۆی‌ گوشاری‌ هێزە رۆژئاواییەكان بەتایبەتی (ئەمریكا) سۆڤیەت پەیمانی بە حكومەتی ئێراندا كە لە باكوری ئێران دەكشێتەوە، لە مانگی حوزەیراندا، ئێران دەستیگرتەوە بەسەر ئازربایجاندا. ئەوە بووە هۆی‌ دابڕانی كۆماری‌ مهاباد لە سۆڤیەت و دواجار بووە هۆی‌ داڕمانی. لەم خاڵەدا، پشتگیرییەكان بۆ قازی محەمەد لە كەمبوونەوەدا بوون، بەتایبەتی لە نێوان هۆزە كوردەكاندا كە لە سەرەتادا پشتگیرییان لێدەكرد. بەرهەم‌و سەرچاوەی‌ داراییان نەما‌و شێوازی ژیانیان بەهۆی‌ دابڕانەكەوە بەرەو سەختی چوو، یارمەتی دارایی‌ و سەربازی لە سۆڤیەتەوە نەما‌ و هۆزەكان هیچ هۆكارێكیان بۆ پشتگیریكردنی قازی محەمەد نەدەبینییەوە. زۆرێك لە هۆزەكان قازییان بەجێ‌ دەهێشت. لە 5ی‌ كانوونی یەكەم، ئەنجومەنی شەڕ بە قازی محەمەدیان راگەیاند كە رێ لە ھەر پەلامارێكی سوپای‌ ئێران دەگرن كە بكرێتە سەر ناوچەكە. لە 15ی كانوونی یەكەم، سوپای‌ ئێران هاتە ناوچەكە‌ و دەستی بەسەر مهاباددا گرت. لەگەڵ هاتنیان، چاپخانەی كوردییان داخست، فێركردنیان بە زمانی كوردی قەدەغە كرد، هەر كتێبێكی كوردییان بدۆزیبایەوە دەیانسوتاند. دواجار لە 31ی‌ ئازاری‌ 1947 قازی‌ محەمەد بە تۆمەتی خیانەت لە دەوڵەتی ئێران، لە گۆڕەپانی چوارچرای شاری مهاباد لە سێدارە درا.

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

كونەماسی، هەوارگەی گەشتیاری هاوین و زستان

سەیرانگای كونە ماسی.. فۆتۆ: ئامەد حەسەن

شارباژێڕ- ئامەد حەسەن

سەیرانگای كونە ماسی یەكێك لە سەیرانگا و هاوینە هەوارەكانی باشووری كوردستانە لە سنوری پارێزگای سلێمانی و هەڵكەوتوو لە باكوری پارێزگاكەیە لە دووری 30 كیلۆمەتر.

سەیرانگەی كوناماسی بریتییە لە گوندێك كە بەهۆی زۆری سەرچاوەكانی ئاو و فێنكی كەشوهەواكەی لە وەرزی هاویندا بووە بە سەیرانگا و ناوچەیەكی گەشتیاری بە درێژایی ساڵ و بە تایبەت بۆ وەرزی هاوین.


ساڵانە بەتایبەت لە وەرزی هاوین و بۆنەكانی نەورۆز و جەژنەكان و رۆژانی هەینیدا گەشتیارێكی زۆری نێوخۆیی و ئێرانی و گەشتیاری باشوور و نێوەڕاستی عێراق ڕووی تێ دەكەن.

چەند چەم و رووبارێكی ناوچەی شارباژێڕ لە كونەماسی یەك دەگرن و لقێكی سەرەكی رووباری زێی بچوك پێكدەهێنن، چەمی خێوەتە و مۆكەبە یەكدەگرن و دێنە كونەماسی، لەوێ چەمی باڵخێ ك لە دۆڵی جافایەتییەوە دێت تێكەڵی رووبارەكە دەبێت، هەروەها چەمی دۆڵبێشك لە ناوچەی شینكایەتییەوە دێت تێكەڵی رووبارەكە دەبێت.

ئەمە سەرباری ئەوەی لە نێو كونەماسی و لەكەناراوەكان دوو سەرچاوەی ئاوی سازگار و سارد هەن و ریَژەیەكی زۆر ئاویان هەیە، گرنگترینی ئەو دوو سەرچاوەیە ئاوی ئەشكەوتی كونەماسییە كە لە نێو ئەشكەوتەكەدا ئاوێكی زۆر دێتە دەرەوە و تێكەڵی رووبارەكە دەبێت.

ئەم ئەشكەوتە لە ساڵانی دەیەی رابردوو و پێشتریشدا لە وەرزی پایزدا یان لەسەرەتای وەرزی باران بارین و پەڵەدا بەهۆی زۆربوونی ئاوی رووبارەكە و قوڕاوبوونیەوە، ماسییەكی زۆر لە نێو سەرچاوەی ئاوی ئەشكەوتەكەدا كۆدەبووەوە بەهۆی روونی ئاوەكەوە، ئەمەش لەلایەن هاووڵاتیانی گوندەكانی سنورەوەكە كە (شەوانە لەوێ بۆ ماوەیەكی دیاریكراو دەمانەوە) بەشێوەیەكی یەكسان ماسییەكان دەگرت و دابەشیان دەكرد.
بەڵام لەم ساڵانەی دوایی رێژەی ئەو ماسیانە نەماون، بەهۆی كەمبونەوەی بەرهەمی ماسی لە روبارەكاندا بەهۆی راوكردن بەشێوەی نەشیاو.

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

چەك ئاسایشی كۆمەڵایەتی هەرێم دەخاتە مەترسییەوە

خەڵك-ئارام سەردار

دوێنێ ئێوارە لەگەڕەكی مامزاوا لەسەر كۆتر دوو كەس كوژران كە كوڕو باوكێك بوون هاوكات سێ كەسی تریش بریندار بوون، دەستەی مافی مرۆڤیش داوا لەهێزە ئەمنییەكان دەكات رێكارە پێویستەكان توندتر بكرێن لەبەرامبەر ئەو چەكە زۆرەی لەدەستی هاوڵاتیاندایە.

محەمەد گۆمەشینی وتەبێژی دەستەی سەربەخۆی مافەكانی مرۆڤ لەهەرێمی كوردستان بە(خەڵك)ی راگەیاند، بەداخەوە ئەوەی دەستەكەمان كە دەمێكە هاواری بۆ دەكات دیاردەی چەكداری بەردەوامە و رووداوەكانی كوشتن و تەقەكردن و خۆكوشتن بوونی هەیە، ئەمە ئەوەمان پێدەڵێت كە حاڵەتەكانی بوونی چەك لەدەستی هاووڵاتی و بردنەوەی چەك لەلایەن كارمەندانی هێزە ئەمنییەكان بۆ ماڵەوە هۆكار گەلێكن بۆ ئەم رووداوانە.

وتیشی “رۆژ نییە هەواڵێك بڵاونەبێتەوە لەسەر رووداوەكانی كوشتن، ئەمەش وێڕای ئەوەی هەرێمی كورستان هیچ رۆژێك بەبێ تەقەكردن بەڕێ ناكات و خەڵك گوێبیستی تەقەكردن نەبێت، بەتایبەت لەدوای كاتژمێر ١٢ی شەو گوێبیستی تەقەی زۆر دەبیت كە نائاساییە ئەمەش نیشانەی ئەوەیە چەك زۆرە لەدەستی هاووڵاتی، چونكە ئەو تەقانەی دەكرێن هێزە ئەمنییەكان نین، بەر لەدوو رۆژ لەشەقامێكی هەولێر دووكەس لەسەر رووداوێكی هاتووچۆ پێكنەهاتن تەلەفۆنیان دەكرد بۆ كەسوكاریان كە بەچەكەوە بێن، بەڵام ئێمە كەوتینە بەین و كێشەكەمان چارەكرد، ئەگەر نا كێشەی گەورەی لێ دەكەوتەوە”.

ئەوەشی خستەڕوو “ئێمە جەخت دەكەینەوە لەسەر بەردەوامی هەڵمەتی هۆشیاری، بەڵام دڵنیاشتان دەكەمەوە ئەو هەڵمەتانە سودی نیەی بەهیچ شێوەیەك بەقەد ئەوەی مەفرەزەكانی پۆلیس و ئاسایش لەشوێنەكان لەناكاو بن و پشكنین بكەن بۆ ئوتومبێلەكان بەتایبەت جام رەش و هەڵگرانی تابلۆی بیانی، چونكە ئەگەر پشكنین بكەی لەتەواوی شارەكانی هەرێم رەنگە لە ١٠ تەكسی ٥ تەكسی چەكی لەلابێت، بۆیە دەبێـت رێكارەكان توندتر بكرێن، ئەم رووداوانەش قسەكانی ئێمەی سەلماندووە كە چەكێكی زۆر لەدەستی هاووڵاتیاندایە”.

لای خۆشیەوە رێدار ئەمین پزیشكی پسپۆڕی نەخۆشییە دەروونییەكان نوسینێكدا باس لەوەدەكات “چەندین ساڵ پێش ئێستا لە لیژنەی موڵەتی چەك هەڵگرتن بووم، زۆر دژی چەك هەڵگرتن بووم، زۆر كەم واژۆم دەكرد، خەڵكێكی زۆر گلەییان دەكرد، كە بۆچی مۆڵەتیان پێنادەم، لەوانەش چەرەزات فرۆش، شەكەرات فرۆش، جلوبەرگ فرۆش، بێ ئیش، گەنجی هەژدە ساڵان، چەرچی پیشانگای ئۆتۆمبێل، شوان (داوای دەمانچەیان دەكرد، دەیانگوت كلاشینكۆف بەزەحمەت هەڵدەگیرێت)، ژمێریاری كۆمپانیا (كە دەبوایە ئەو چەك هەڵنەگرێت، بەڵكو كۆمپانیا پاسەوان دابنێ)، قوماش فرۆش……زۆر كەسی تر داوای مۆڵەتی چەكیان كردووە”.

دەشڵێت “ئەوەندە خەڵك داوای چەكی دەكرد، وام دەزانی لە تەكساسم، نەك هەولێر، ئەمە لە كاتێكدا هەولێر یەكێكە لە شارە ئارامەكانی جیهان، بۆیە من كە ڕێگریم لە چەك دەكرد، دەمزانی دەرەنجامی خراپی لێدەكەوێتەوە، لە هەستكردن بە پرسیاریەتیم بوو، ئەگەر مەسەلەی چەك هەڵگرتن تەسك نەكرێتەوە، چاوەڕیی تاوانی زیاتر بن”.

هاكات پارێزەر رێبین سەباح سەبارەت بەدیاردەی چەكداری و كوشتن و خۆكوشتن بە(خەڵك)ی راگەیاند “یەكێك لە هۆكارە سەرەكییەكانی دوبارەبوونەوەی ئەو حاڵەتانەی كوشتن لە هەرێمی كوردستان بە گشتی و شاری هەولێر بە تایبەتی بەر بڵاوی دیاردەی قێزەوەنی چەكدارییە لە نێو هاووڵاتیاندا كە چەندین ساڵە لەلایەن خەڵكی دڵسۆزو خەمخۆرەوە هەوڵ بۆ ئەمە دەدرێ، كە ئەم دیاردەیە ئەگەر بنەبڕیش نەكرێ، ئەوا سنوردار بكرێت، تاوەكو بتوانرێ ڕێژەی ئەو كوشتن و شەڕانەی لە ئەنجامی بوونی دیاردەی چەكداری ڕوو دەدەن، سنوردار بكرێن، ئەوەی جێگای داخە تاوەكو ئێستا ئەو دیاردە قێزەونە هەر بەردەوامە”.

دەشڵێت “لە دوا حاڵەتیشدا دوێنی شەوی بەرواری ۲۰۱۸/۱/۱۲ لە ئەنجامی كێشەی دوو بنەماڵەی درواسێی یەكتر كە چەك لەو كێشەیە بەكارهێنرا دوو هاووڵاتی كوژران و سێی تریش بریندار بوون، بۆیە پێویست دەكات لای هەر هەمووان فشارێكی گەورە لە ڕێگای ئەنجامدانی كارو چالاكی مەدەنی و چەندەها هەوڵی هۆشیاركردنەوەی هاووڵاتیان بۆ ئەم پرسەو ناردنی یاداشتی داواكاری بۆ سەرۆكایەتی داواكاری گشتی بۆ مەبەستی ڕێگەگرتن لەو دیاردەیە بكرێت”.

ئاشكراشیكرد “وەك پارێزەرێك لەگەڵ چەند پارێزەرو چالاكوانێكی مەدەنی بۆ سبەی بەرواری ۲۰۱۸/۱/۱٤ یاداشتێكی داواكاری بۆ مەبەستی ڕێگەگرتن لە دیاردەی چەكداری و هەبوونی چەك لە ناو ماڵان بۆ سەرۆكایەتی داواكاری گشتی دەنێرین بەو هیوایەین لەو ڕێگایەوە بتوانرێ ئەگەر نەتوانرێ ڕێگری تەواویش لەو دیاردەیە بكەین ئەوا سنورداری بكرێت”.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
کام لەم وەزارەتانەی کابینەی ٨ لە ئاست خزمەتکردن بە هاولاتیان جێدەستی دیار بووە؟
  • وه‌زارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەکانی ئاو 86%, 42
    42 86%
    42 - 86% هەموو دەنگەکان
  • وه‌زارەتی دارایی و ئابووری 8%, 4
    4 8%
    4 - 8% هەموو دەنگەکان
  • وه‌زارەتی بازرگانی و پیشه‌سازی 6%, 3
    3 6%
    3 - 6% هەموو دەنگەکان

کوردستان

دوایین