ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

(خەڵك) چارەنووسی كورسییە بەتاڵەكانی پەرلەمانی كوردستان ئاشكرا دەكات

خەڵك-سەعد مەلا عەبدوڵلا گوڵپی

هەڵبژاردنەكانی هەرێمی كوردستان ئەنجام درا و تا ئێستاش بەهۆی لێكۆڵینەوە لە ساختەكارییە گەورەكان ئەنجامی كۆتایی رانەگەیەندراوە و هەر یەك لە جوڵانەوەی نەوەی نوێ و یەكگرتووی ئیسلامی و بزووتنەوەی ئیسلامی و بزووتنەوەی گۆڕان ئەنجامەكان رەتدەكەنەوە و ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن، ساختەكاری گەورە لە هەڵبژاردنەكاندا كراوەو لە ئێستادا چاوەڕێی ئەنجامەكانی كۆتایین.

یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان لە راگەیەنراوی ئەنجومەنی سەركردایەتی حزبەكەیدا، وێڕای رەتكردنەوەی ئەنجامە بەراییەكان ئاماژە بۆ ئەوە دەكات، ئەگەرێكی كراوەیە كە لە پڕۆسەی سیاسی هەرێم بكشێنەوە.

سەرچاوەیەك لە یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان بە (خەڵك)ی راگەیاند، یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان بەشداری حكومەت ناكات و ئەگەریش هەیە لە پڕۆسەی سیاسی بكشێتەوە بۆ ئەو مەبەستەش راوێژ بە ئەندامەكانی دەكات و دواتر بڕیاری كۆتایی لەو بارەوە ئاشكرا دەكات.

لای خۆشییەوە ئەنجومەنی سەركردایەتی بزووتنەوەی ئیسلامی و بزووتنەوەی گۆڕان لە دوو راگەیەنراوی جیاوازدا، پڕۆسەی هەڵبژاردنەكانیان رەتكردوتەوەو چاوەڕێی ئەنجامی كۆتایی هەڵبژاردنەكانن و هەرچی جوڵانەوەی نەوەی نوێشە لەزاری شاسوار عەبدولواحید سەرۆكی جوڵانەوەكە لە كۆنگرەیەكی رۆژنامەوانیدا بایكۆتی پەرلەمانی كوردستانی راگەیاند و ئاشكرایكرد، ئەوان ناچنە پەرلەمانێكی كارتۆنییەوەو كاندیدە دەرچوەكانیشیان نانێرنە ئەو پەرلەمانەوە، چونكە ساختەكاری بەرفراوان ئەنجام دراوە.

هەڵوێستە كۆنكرێتییەكەی جوڵانەوەی نوێ بەشێوەیەكە كە 8 كورسی پەرلەمانی بە چۆڵی دەمێننەوە، ئەگەر لایەنەكانیتریش هاوشێوەی ئەم هەڵوێستەیان هەبێت، ئەوكات رێژەی كورسییە بەتاڵەكانی پەرلەمانی كوردستان زیاتر دەبن و بەشێك لە چاودێرانی سیاسی ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن، نەناردنی پەرلەمانتاران بۆ هۆڵی پەرلەمان لە قازانجی هێزی یەكەمی كوردستان كە پارتییە دەبێت و پەرلەمانتارێكی كوردستانیش لە (خەڵك)ەوە روونكردنەوە لەسەر چارەنوسی كورسییە بەتاڵەكان دەدات.

شیروان زرار وتەبێژی كۆمسیۆنی هەڵبژاردن و راپرسی هەرێمی كوردستان بە (خەڵك)ی راگەیاند، كۆمەڵێك بابەت هەیە یەكەمجارە لە هەرێم سەرهەڵدەدات بەوەی قەوارەیەك یان لیستێك نەچێتە پەرلەمان، ئەمە پێشینەی نەبووە.

وتیشی” ئەو بابەتانە بەلای ئێمەوە گرنگ نییە، ئەوەی بەلای ئێمەوە گرنگە ئەوەیە بزانین قەبارەی بەشداریكردنەكە چەندە و بە وردی و راستگۆیی و ئەمانەتەوە كاری خۆمان بكەین و خاتری كەس نەگرین و ئەنجامەكان یەكلایی بكەینەوە، ئەوكات حزبەكان خۆیان چارنووسی بڕیاری كۆتایی خۆیان بدەن، گرنگ ئەوەیە دەنگەكانیان لای ئێمە پارێزراوە”.

ئاماژەی بۆ ئەوەش كرد، دوای راگەیاندنی ئەنجامەكان، حزبەكان دەچن بۆ نێو پەرلەمان یان ناچن ئەوە پەیوەندی بە خۆیانەوە و داهاتووی پەرلەمانەوە هەیەو پەرلەمان ئیجرائات دەكات.

سەبارەت بە كورسییە بەتاڵەكان ناوبراو ئاشكراشیكرد، كورسی بەتاڵ پەیوەندی بە كۆمسیۆنەوە نییەو دواتر دەچێتە پەرلەمان و پەرلەمانتار سوێندی یاسایی دەخوات و دواتر ناچێت تاكو فەسڵ دەكرێن، یاخود هەر ناڕوات ئەوەش ئەنجومەنی شورا یەكلایی دەكاتەوە.

ئاری عەبدوللەتیف ئەندامی پەرلەمانی كوردستان بە (خەڵك)ی راگەیاند، بەپێی یاسای هەڵبژاردن، ئەوەی نەیەتە نێو پەرلەمان، كورسییەكانی دەچێت بۆ گەورەترین كوتلە واتە دەڕوات بۆ پارتی.
وتیشی”دواتر بەشێك لە دەنگەكان دەچێت بۆ ئەو لیستانەی پێویستیان بە كەمترین دەنگ هەیە بۆ وەرگرتنی كورسییەك”.

ئاشكراشیكرد، ئەو كەسانەی باس لەوە دەكەن كورسییەكان بە بەتاڵی دەمێننەوە لەنێو پەرلەمان “سیناریۆیە”و یاسا رێگە بەبابەتێكی لەو شێوەیە نادات‌و ئەو كورسیانە نابێت بە بەتاڵی بمێننەوە بەپێی یاسا و پەیڕەوی پەرلەمان.

ئاماژەی بۆ ئەوەش كرد، لەوانەیە پارتی وەك كوتلەی گەورە بەشی لایەنەكانیتریش لەو كورسییە بەتاڵانە بدات.

سەبارەت بە چۆنێتی پڕكردنەوەی ئەو كورسییانە ناوبراو رایگەیاند، لەدوای سوێندخواردنی پەرلەمانتاران دوای سێ مانگ ئەگەر پەرلەمانتار نەڕواتە هۆڵی پەرلەمان لەلایەن كوتلەی گەورەوە پڕ دەكرێتەوە.

هەندێك لە لایەنە سیاسییەكان داوای هەڵوەشاندنەوەی پڕۆسەی هەڵبژاردنەكان دەكەن و ئیسماعیل خوڕماڵی بڕیاردەری كۆمسیۆنی هەرێمیش لەو بارەوە رایدەگەیەنێت، ئێمە دەبێت دەنگە حەڵاڵ و حەرامەكان لە یەكتر جیابكەینەوەو پێویست بە سوتاندنی هەڵبژاردن یان سندوقی هەڵبژاردن ناكات.

وتیشی” نابێت دەنگی حەڵاڵی هاووڵاتیان لەناو بەرین”.
لای خۆشییەوە وتەبێژی كۆمسیۆنی هەڵبژاردنەكانی هەرێم رایگەیاند، ئەو لایەنانەی بەشداری هەڵبژاردنەكانیان كردووە ناكرێت ئەوەی ئەنجامەكانی بەدڵ نەبوو بڵێن هەڵیدەوەشێنینەوە، چونكە شتەكان كۆتایی پێهاتووە و ئەوەی لەسەر شانی ئێمەیە ئەنجام رادەگەیەنین، دواتر حزبەكان دەتوانن تانە لە ئەنجامەكان بگرن لە دادگای پێداچوونەوەی كوردستان، لەوێ بڕیاری كۆتایی لەسەر بابەتی سكاڵاكان بدرێت، دواتر حزبێكی سیاسی بەشداری دەكات یان نا ئەوە خۆی ئازادە.

لەلایەكیتریشەوە بەختیار سەعید چاودێری سیاسی بە (خەڵك)ی راگەیاند، وڵاتە زلهێزەكان دانیان بە هەڵبژاردنەكانی هەرێمدا ناوەو دوای راگەیاندنی ئەنجامەكانی كۆتاییش هەر حزبێك رەتی بكاتەوە یان تانە بگرێت لە دادگای پێداچوونەوەی هەرێم بە نیو كاتژمێر وەڵامی دەدرێتەوە و هیچ لە بابەتەكان ناگۆڕێت.

جیهان

تیرۆركردن و دەستگیركردنی رۆژنامەنووسان لە زیادبووندایە

خەڵك-سەعد مەلا عەبدوڵڵا گوڵپی

 

رێكخراوی پەیامنێرانی بێ سنور ئاشكرایكرد، تەنها لەم ساڵدا، 80 رۆژنامەنووس لە جیهاندا تیرۆر كراون، لەو ژمارەیەش 49 رۆژنامەنووسیان بە ئەنقەست بە ئامانج گیراون و تیرۆر كراون.

بەپێی زانیارییەكانی ئەو رێكخراوە، ئەو كەسانەی ئەو رۆژنامەنووسانەیان تیرۆر كردووە بریتین لە سیاسەتمەداران، دەوڵەمەندەكان، تاك و گروپە ئاینییەكان یان گروپە توندڕۆكان.

جەمال خاشقچی نووسەر و رۆژنامەنووسی رەخنەگری سعودییە كە لە كونسوڵخانەی سعودیە لە ئیستەنبوڵ كوژرا، یەكێك بوو لە بەناوبانگترین كەیسی رۆژنامەنووسە تیرۆركراوەكان لە ساڵی 2018.

ئەو رێكخراوە ناوی ئەو وڵاتانە ئاشكرا دەكات كە بە مەترسیدارترین وڵات دادەنرێن بۆ رۆژنامەنووسان و لە هەمووشیان مەترسیدارتر ئەفغانستان بووە.

 

توندوتیژی بەرانبەر رۆژنامەنووسان

80 رۆژنامەنووس تیرۆر كراون، 77 رۆژنامەنووسیان لە رەگەزی نێر بوون و 3 رۆژنامەنووسیش لە رەگەزی مێ، بەم شێوەیە:

لە ئەفغانستان 15 رۆژنامەنووس و لە سوریا كە بە پلەی دووەم دێت 11 رۆژنامەنووس و لە یەمەن 8 رۆژنامەنووس و لە هیندستان 6 رۆژنامەنووس و لە مەكسیك 9 رۆژنامەنووس و لە ئەمریكاش 6 رۆژنامەنووس تیرۆر كراون.

 

رۆژنامەنووسان لە پشت زیندانە ئاسنینەكانەوە

رێكخراوی پەیامنێرانی بێ سنور ئاماژە بۆ ئەوە دەكات، تەنها لەم ساڵدا 348 رۆژنامەنووس بەهۆی كارەكەیانەوە خراونەتە زیندانەوە و زۆرترین ئەو وڵاتانەی رۆژنامەنووسانیان تێدا بەند كراوە بەم شێوەیە دەخاتەڕوو.

348 رۆژنامەنووس زیندانی كراون، لەو رێژەیە 324 رۆژنامەنووسیان لە رەگەزی نێر و 24 رۆژنامەنووسیشیان لەرەگەزی مێ-ن.

وڵاتی چین بە پلەی یەكەم دێت و 60 رۆژنامەنووس بەندكراون و لە وڵاتی میسر 38 رۆژنامەنووس و لە توركیا 33 رۆژنامەنووس و لە هەر یەك لە سعودیەو ئێرانیش 28 رۆژنامەنووس بەندكراون.

بەرزبوونەوە و زۆربوونی ئەم ئامارە تەنها ئەو كەسانە ناگرێتەوە كە بە تەواوەتی پەیوەست بن بە كاری رۆژنامەنووسییەوە، بەڵكو ئەو كەسانەش دەگرێتەوە كە سوود لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان وەردەگرن و پۆستەكانیان بڵاودەكەنەوە، كە ژمارەی دەستگیركراوانی ئەم گروپە بە بەراورد بە ساڵی رابردوو 40% زیادی كردووە بەشێوەیەك لە 107 كەسەوە بووە بە 150 كەس.

جگە لەو رۆژنامەنووسانەی دەستگیر كراون یان كوژراون، 60 زیندانیكراو لە جیهاندا بە بارمتە گیراون كە 59 كەسیان لە رۆژهەڵات و لە وڵاتانی سوریا و یەمەن و عێراق بە بارمتە گیراون و رۆژنامەنووسێكیش لە ئۆكرانیا بە بارمتە گیراوە، هاوكات سێ رۆژنامەنووسیش لە مەكسیك و هایتی و روسیا دیار نین، ئەمەش لەكاتێكدایە كە سەرقاڵی كاری پیشەیی خۆیان بوون.

سەرچاوە: BBC

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

ئەمڕۆ، ڕۆژی ئاڵای كوردستانە

خەڵك- بەشی هەواڵ

ئەمڕۆ ڕۆژی ئاڵای كوردستانە، لە هەموو شوێنێكی كوردستان ئاڵای كوردستان هەڵدەكرێت و رێوڕەسمی تایبەتی لە دامودەزگا حكومییەكان بۆ ساز دەكرێت، كوردان بە پۆشاكی كوردییەوە پێشوازی لەرۆژی ئاڵای كوردستان دەكەن.

ئاڵای كوردستان هێمای شۆڕشە ڕزگاریخوازە یەك بەدوای یەكەكانی كورد بووە، تاكو لەڕۆژی 22\1\1946 و لەڕێوڕەسمی ڕاگەیاندنی كۆماری كوردستان لە رۆژهەڵاتی كوردستان لە گۆڕەپانی چوارچرای شاری مەهاباد (سابڵاغ) بۆ یەكەمجار بەفەرمی هەڵدراوە و بوو بە رەمزی كۆماری كوردستان.

دوای كەمتر لە 11 مانگ و بەپیلانێكی دوژمنانی كورد، كۆماری كوردستان شكستی هێنا و لەرۆژی 1946/12/17 بەمەبەستی پاراستنی ئاڵاكە لەدوژمنان كە سووكایەتی پێنەكەن، ئاڵایەكەیان داگرتووە.

لەساڵی ٢٠٠٩دا پەرلەمانی كوردستان بڕیاریدا ڕۆژی ١٧ی كانوونی یەكەمی هەموو ساڵێك وەكو ڕۆژی ئاڵا دیاری بكرێت لەو ڕۆژەدا سەرجەم ئاڵاكانی سەر دامودەزگاكانی هەرێمی كوردستان بگۆڕدرێن و نوێ بكرێنەوە، هاوكات پەرلەمانی كوردستان لە ساڵی 1999 بە بڕیارێك بەئاڵای فەڕمی حكومەتی هەرێمی كوردستانی ناساند.

مانای چوار ڕەنگەكەی ئاڵای كوردستان
سوور : هێمای شۆڕشگێڕی و خوێنی شەهیدانی میللەتی كوردە لە پێناو مافەكانیاندا.
سپی : هێمای ئاشتیی و ئاساییشە كە میللەتی كورد بەردەوام ئاشتیخوازبووە.
سەوز : لە سروشتی كوردستانەوە هاتووە و هێمای ژیانەوەیە.
زەرد : مەبەست لەڕۆژە بیست و یەك تیشكییەكەیە كە هێمای دواڕۆژی میللەتی كوردە.

ئاڵا جیاوازەكانی كورد
ئاڵای ئێستای كوردستان كە بەفەڕمی لەئاستی نێوخۆیی و نێونەتەوەیی دانیپێداندراوە لەباشور و ڕۆژهەڵاتی كوردستان بەكاردەهێندرێت، بەڵام لەڕۆژئاوا و باكوری كوردستان كە پەكەكە لەوێ باڵادەستە، ددان بەئاڵای كوردستاندا نانێن و ئاڵای ئەو حیزبە بەشێوازی جیاواز بەكاردەهێنن.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

سبەینێ‌ ڕۆژی ئاڵای كوردستان و دایكانی كوردستانە
خەڵك؛ دەقی یاساكەی پەرلەمان بۆ ناساندنی ئاڵای كوردستان بڵاودەكاتەوە

خەڵك- بەشی هەواڵ
بە بڕیاری پەرلەمانی كوردستان، كە لە ساڵی 1999 دەرچووە، ئەو ئاڵایەی لە كۆماری مهاباد هەڵكرا كرایە ئاڵای فەرمی هەرێمی كوردستان و ئەو ڕۆژەش بە ڕۆژی “ئاڵای كوردستان” دیاری كرا و بە بڕیارێكی دیكەی پەرلەمانیش هەر ئەو ڕۆژە بە “ڕۆژی دایكانی كوردستان” ناسێنرا.

دوابەدوای دەرچوونی بڕیارەكەی پەرلەمانی كوردستان ساڵانە لە شار و شارۆچكەكانی هەرێمی كوردستان لە 17-12ی هەموو ساڵێك ڕۆژی ئاڵای كوردستان بەرز ڕادەگیرێت و ئاڵای كوردستان بەرزدەكرێتەوە و لە فەرمانگە و خوێندنگەكان و دامەزراوە فەرمییەكاندا ئاڵای كوردستان نوێ‌ دەكرێتەوە و لە مەڕاسیمێكدا هەڵدەكرێت.

مێژووی ئاڵای كوردستان لەچییەوە هاتووە؟
ئاڵای كوردستان هێمای شۆڕشە ڕزگاریخوازە یەك بەدوای یەكەكانی كورد بووە، تاكو لەڕۆژی 22-1- 1946 و لەڕێوڕەسمی ڕاگەیاندنی كۆماری كوردستان لە گۆڕەپانی چوارچرای شاری مەهاباد (سابڵاغ) بۆ یەكەمجار بەفەرمی هەڵدراوە و بوو بە ڕەمزی كۆماری كوردستان و دوای كەمتر لە 11 مانگ و بەپیلانێكی دوژمنانی كورد، كۆماری كوردستان ڕووخێنرا و لەڕۆژی 17-12-1946 بەمەبەستی پاراستنی ئاڵاكە لەدوژمنان، كە سووكایەتی پێنەكەن، ئاڵایەكەیان داگرتووە.

پەرلەمانی كوردستان ئاڵاكەی پەسەند كرد
لە ڕۆژی 11-11-1999، پەرلەمانی كوردستان یاسای ئاڵای كوردستانی پەسەندكرد، كە بە یاسای ژمارە (14)ی ساڵی 1999 ناسراوە و هەروەها لە 19ی حوزەیرانی ساڵی 2004 بە بڕیاری ژمارە 48 ڕۆژی 17ی كانوونی یەكەمی هەموو ساڵێكی بە “ڕۆژی ئاڵای كوردستان و ڕۆژی دایك” دانا.

بەپێی یاساكەی پەرلەمانی كوردستان، كە ئیمزای جەوهەر نامیق سالم، سەرۆكی ئەو كاتەی پەرلەمانی لەسەرە لە ساڵی 1999، ئاڵای كوردستان بۆتە ئاڵای فەرمی هەرێمی كوردستان و نیشانە و ڕەنگەكانیشی دیاری كراوە.

وەك لە یاساكەدا هاتووە، ئاڵای كوردستان لاكێشەیە و پانییەكەی دوو لەسەر سێی درێژییەكەیەتی و دابەش كراوە بەسەر سێ لاكێشەی یەكسان.

مانای ڕەنگەكان چیین؟
سەبارەت بە ڕەنگەكان-یش ئەوە هاتووە، “لاكێشەی سەرەوە ڕەنگی سوورە و هێمایە بۆ شەهیدانی بزاڤی ڕزگاریخوازی كوردستان، لاكێشەی ناوەڕاست سپییە و هێمایە بۆ ئاشتیخوازیی گەلی كوردستان و ئازادیی و لێبووردن، هەروەها لاكێشەی خوارەوە سەوزە و هێمایە بۆ كشتوكاڵ و ژینگەی كوردستان”.

سەبارەت بە خۆرەكەش لە یاساكەدا دیاری كراوە، كە خۆرێك لە ناوەڕاستی ئاڵاكە هەیە لەناو لاكێشە سپیەكە و 21 تیشكی تێدایە، كە نیشانەن بۆ بەردەوامی ژیان و زانست و یەكەم ڕۆژی سەری ساڵی كوردی و جەژنی نەورۆز.

ئاڵا جیاوازەكانی كورد
ئاڵای ئێستای كوردستان، كە بەفەڕمی لەئاستی نێوخۆیی و نێونەتەوەیی دانیپێداندراوە لەباشور و ڕۆژهەڵاتی كوردستان بەكاردەهێندرێت، بەڵام لەڕژۆئاوا و باكوری كوردستان، كە پەكەكە لەوێ باڵادەستە، دان بەئاڵای كوردستاندا نانێن و ئاڵای سەردەمی “ماد” بەكاردەهێنن.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
کام لەم وەزارەتانەی کابینەی ٨ لە ئاست خزمەتکردن بە هاولاتیان جێدەستی دیار بووە؟
  • وه‌زارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەکانی ئاو 85%, 34
    34 85%
    34 - 85% هەموو دەنگەکان
  • وه‌زارەتی دارایی و ئابووری 8%, 3
    3 8%
    3 - 8% هەموو دەنگەکان
  • وه‌زارەتی بازرگانی و پیشه‌سازی 8%, 3
    3 8%
    3 - 8% هەموو دەنگەکان

کوردستان

دوایین