ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

ئایا ئەردۆغان دەسەڵاتەكانی سەردەمی عوسمانی بۆ كوردستان دەگەڕێنێتەوە؟

خەڵك-بەشی هەواڵ
ئێستا باكوری كوردستان لە ژێر كۆنترۆڵی دەوڵەتی توركیادایە و سوپاكەشی لە پەلهاوێشتندایە بۆ قوڵایی ناوچەكانی باشوور و رۆژئاوای كوردستان.

كارناسانی سیاسی دەڵێن، توركیا لە رووی سەربازییەوە بچێتە هەر شوێنێك كشانەوەی بۆ نییە، ئەمە وەك ئاماژەیەكى پڕمەترسی بۆ ئایندەی باشوور و رۆژئاوای كوردستان كە دوو دەسەڵاتی نیمچە سەربەخۆی كوردی لێكدەدرێتەوە.

توركیا هەر لە كۆنەوە لە هەر جێیەك دەسەڵاتێكی كوردی سەریهەهەڵدابێت هێندەی لە توانای بووبێت دژایەتی كردووە و هەڕەشەی لەنێوبردنی كردووە، لە حاڵی بوونی تواناشیدا درێغی نەكردووە لە جێبەجێكردنی هەڕەشەكانیدا.

ئێستا توركیا بە ناوی شەڕی پەكەكەوە ئۆپەراسیۆنی بۆ سەر رۆژئاوای كوردستان دەستپێكردووە و بە گوتەی گەورە كاربەدەستانی توركیاش دەیانهەوێت تەواوی رۆژئاوای كوردستان لە یەپەگە پاكبكەنەوە و چەكیان بكەن.

لە باشووری كوردستانیش بە ناوی شەڕی پەكەكە و نێوبژیوانی شەڕی نێوخۆی پارتی و یەكێتی و شەڕی داعشەوە تادێت هێزە سەربازییەكانی لە باشوور بەرفراوانتر دەكات و كار گەیشتووەتە ئەوەی هێزەكانی توركیا دابەزنە نێو گوندەكانەوە و قسە بۆ خەڵك بكەن و بەربانگیان لەگەڵدا بكەنەوە.

زۆر دەمێكیشە لە ڕووی فەرهەنگی و هونەری و بازرگانی و ئابووری و تاڕادەیەك سیاسیشەوە كۆنترۆڵی دەسەڵاتدارییە كوردییەكەی باشووری كوردستانی كردووە.
بەشێك لە مێژوونووسان پێیانوایە كە رەجەب تەیب ئەردۆغان كە لە چەند ساڵی رابردوودا خۆی وەك خەلیفەیەكی نوێی عوسمانی نمایش دەكات و سیاسەتەكانی پەلیهاوێشتووە بۆ رۆژهەڵاتی نێوەڕاست، دەیهەوێت دەسەڵاتەكانی بسەپێنێت بەسەر سێ‌ پارچەی كوردستان باكور، باشور، رۆژئاوادا و دەسەڵاتی عوسمانییەكان بەسەر ئەو ناوچانەدا زیندوو بكاتەوە.

زۆر دەمێكیش نەبوو لە گەرمەی شەڕی داعشدا ژمارەیەك گەورە كاربەدەستی توركیا بە ئاشكرا گوتیان، كە كەركوك و موسڵ سەر بە توركیان.

بەڵام چاودێرێكی سیاسی هەموو ئەو دەنگۆیان رەتدەكاتەوە كە توركیا بیەوێت هاوشێوەی دەوڵەتی عوسمانی كوردستان بخاتەژێر كۆنتڕۆڵی خۆیەوە.

مەسعود عەبدولخالق چاودێری سیاسی بە (خەڵك)ی راگەیاند، بیردۆزی كۆنتڕۆڵكردنی سێ پارچەی كوردستان لەلایەن توركیاوە راست نییە، چونكە ئێستا سەدەی بیست‌و یەكەو نەتەوە یەكگرتووەكان هەیەو ئەوەی پێناكرێت.

وتیشی “ئەوەی ئیستا دەبینرێت، سازشكردنە بۆ وڵاتە زلهێزەكان‌و تەنها ئامانجی لێدانی گەلی كوردی بێ دەسەڵاتە لە هەر چوار پارچەی كوردستان كە هەرچی كیانە نەیهێلێت‌و ئەوەشی دەرخست كە گەورەترین دوژمنی كوردستانە”.

رونیشیكردەوە، لە عەفرین پاساوەكەی ئەوە بوو كە یەپەگەی لێیە، بەڵام ئەوانیش رۆیشتن‌و هەرچی ناو هەیە كردی بە عەرەبی ‌و توركی، لە باشووری كوردستانیش بەروونی دیارە كە زۆر لە مێژە داوای لە ئەمریكا كردووە هەرێمی كوردستان نەمێنێت‌و دوای ئەوەی ریفراندمەكەش كرا پشتیوانی نێودەوڵەتی بۆ هەرێم لەناوچوو، توركیاش ئەوەی قۆستەوەو نیازیشی خراپە.

ئاشكراشیكرد، توركیا سروشتی وایە رۆیشتە هەر شوێنێك بە هێز نەبێت چۆڵی ناكات، لە ساڵی 1975 لە قوبروسەو لەوێش ماوەتەوەو ئەو هێزانەی پێشتر بەهۆی شەڕی برا كوژییەوە هێنایە كوردستان تا ئێستا نەگەڕاونەتەوە.

سەبارەت بە شەڕی قەندیل لەلایەن توركیاوە ئەو چاودێرە سیاسییە رایگەیاند، ئەگەر هێزی كوردی یارمەتی توركیا نەدات، توركیا ناتوانێت شەڕی قەندیل بكات.

ئەگەرچی كورد ئەمریكا بە هاوپەیمانی خۆی دەزانێت، بەڵام مەسعود عەبدولخالق جەخت لەوە دەكاتەوە كە كورد هاوپەیمانی نییەو وتیشی، لە كۆتاجار كە پێش ریفراندۆم مەكگۆرك هاتە لای بارزانی پێی گوت (ریفراندۆم بكەیت پشتیوانی نامێنێت)‌و كە كرا نەما، بەڵام ئەگەر لە هەڵبژاردنەكان سەركردایەتییەكی نوێ بهاتایە پێشەوە، دەكرا پاڵپشتییەكی نوێ بهاتایەتە ئاراوە.

راپۆرت

ئەمڕۆ، ڕۆژی ئاڵای كوردستانە

خەڵك- بەشی هەواڵ

ئەمڕۆ ڕۆژی ئاڵای كوردستانە، لە هەموو شوێنێكی كوردستان ئاڵای كوردستان هەڵدەكرێت و رێوڕەسمی تایبەتی لە دامودەزگا حكومییەكان بۆ ساز دەكرێت، كوردان بە پۆشاكی كوردییەوە پێشوازی لەرۆژی ئاڵای كوردستان دەكەن.

ئاڵای كوردستان هێمای شۆڕشە ڕزگاریخوازە یەك بەدوای یەكەكانی كورد بووە، تاكو لەڕۆژی 22\1\1946 و لەڕێوڕەسمی ڕاگەیاندنی كۆماری كوردستان لە رۆژهەڵاتی كوردستان لە گۆڕەپانی چوارچرای شاری مەهاباد (سابڵاغ) بۆ یەكەمجار بەفەرمی هەڵدراوە و بوو بە رەمزی كۆماری كوردستان.

دوای كەمتر لە 11 مانگ و بەپیلانێكی دوژمنانی كورد، كۆماری كوردستان شكستی هێنا و لەرۆژی 1946/12/17 بەمەبەستی پاراستنی ئاڵاكە لەدوژمنان كە سووكایەتی پێنەكەن، ئاڵایەكەیان داگرتووە.

لەساڵی ٢٠٠٩دا پەرلەمانی كوردستان بڕیاریدا ڕۆژی ١٧ی كانوونی یەكەمی هەموو ساڵێك وەكو ڕۆژی ئاڵا دیاری بكرێت لەو ڕۆژەدا سەرجەم ئاڵاكانی سەر دامودەزگاكانی هەرێمی كوردستان بگۆڕدرێن و نوێ بكرێنەوە، هاوكات پەرلەمانی كوردستان لە ساڵی 1999 بە بڕیارێك بەئاڵای فەڕمی حكومەتی هەرێمی كوردستانی ناساند.

مانای چوار ڕەنگەكەی ئاڵای كوردستان
سوور : هێمای شۆڕشگێڕی و خوێنی شەهیدانی میللەتی كوردە لە پێناو مافەكانیاندا.
سپی : هێمای ئاشتیی و ئاساییشە كە میللەتی كورد بەردەوام ئاشتیخوازبووە.
سەوز : لە سروشتی كوردستانەوە هاتووە و هێمای ژیانەوەیە.
زەرد : مەبەست لەڕۆژە بیست و یەك تیشكییەكەیە كە هێمای دواڕۆژی میللەتی كوردە.

ئاڵا جیاوازەكانی كورد
ئاڵای ئێستای كوردستان كە بەفەڕمی لەئاستی نێوخۆیی و نێونەتەوەیی دانیپێداندراوە لەباشور و ڕۆژهەڵاتی كوردستان بەكاردەهێندرێت، بەڵام لەڕۆژئاوا و باكوری كوردستان كە پەكەكە لەوێ باڵادەستە، ددان بەئاڵای كوردستاندا نانێن و ئاڵای ئەو حیزبە بەشێوازی جیاواز بەكاردەهێنن.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

سبەینێ‌ ڕۆژی ئاڵای كوردستان و دایكانی كوردستانە
خەڵك؛ دەقی یاساكەی پەرلەمان بۆ ناساندنی ئاڵای كوردستان بڵاودەكاتەوە

خەڵك- بەشی هەواڵ
بە بڕیاری پەرلەمانی كوردستان، كە لە ساڵی 1999 دەرچووە، ئەو ئاڵایەی لە كۆماری مهاباد هەڵكرا كرایە ئاڵای فەرمی هەرێمی كوردستان و ئەو ڕۆژەش بە ڕۆژی “ئاڵای كوردستان” دیاری كرا و بە بڕیارێكی دیكەی پەرلەمانیش هەر ئەو ڕۆژە بە “ڕۆژی دایكانی كوردستان” ناسێنرا.

دوابەدوای دەرچوونی بڕیارەكەی پەرلەمانی كوردستان ساڵانە لە شار و شارۆچكەكانی هەرێمی كوردستان لە 17-12ی هەموو ساڵێك ڕۆژی ئاڵای كوردستان بەرز ڕادەگیرێت و ئاڵای كوردستان بەرزدەكرێتەوە و لە فەرمانگە و خوێندنگەكان و دامەزراوە فەرمییەكاندا ئاڵای كوردستان نوێ‌ دەكرێتەوە و لە مەڕاسیمێكدا هەڵدەكرێت.

مێژووی ئاڵای كوردستان لەچییەوە هاتووە؟
ئاڵای كوردستان هێمای شۆڕشە ڕزگاریخوازە یەك بەدوای یەكەكانی كورد بووە، تاكو لەڕۆژی 22-1- 1946 و لەڕێوڕەسمی ڕاگەیاندنی كۆماری كوردستان لە گۆڕەپانی چوارچرای شاری مەهاباد (سابڵاغ) بۆ یەكەمجار بەفەرمی هەڵدراوە و بوو بە ڕەمزی كۆماری كوردستان و دوای كەمتر لە 11 مانگ و بەپیلانێكی دوژمنانی كورد، كۆماری كوردستان ڕووخێنرا و لەڕۆژی 17-12-1946 بەمەبەستی پاراستنی ئاڵاكە لەدوژمنان، كە سووكایەتی پێنەكەن، ئاڵایەكەیان داگرتووە.

پەرلەمانی كوردستان ئاڵاكەی پەسەند كرد
لە ڕۆژی 11-11-1999، پەرلەمانی كوردستان یاسای ئاڵای كوردستانی پەسەندكرد، كە بە یاسای ژمارە (14)ی ساڵی 1999 ناسراوە و هەروەها لە 19ی حوزەیرانی ساڵی 2004 بە بڕیاری ژمارە 48 ڕۆژی 17ی كانوونی یەكەمی هەموو ساڵێكی بە “ڕۆژی ئاڵای كوردستان و ڕۆژی دایك” دانا.

بەپێی یاساكەی پەرلەمانی كوردستان، كە ئیمزای جەوهەر نامیق سالم، سەرۆكی ئەو كاتەی پەرلەمانی لەسەرە لە ساڵی 1999، ئاڵای كوردستان بۆتە ئاڵای فەرمی هەرێمی كوردستان و نیشانە و ڕەنگەكانیشی دیاری كراوە.

وەك لە یاساكەدا هاتووە، ئاڵای كوردستان لاكێشەیە و پانییەكەی دوو لەسەر سێی درێژییەكەیەتی و دابەش كراوە بەسەر سێ لاكێشەی یەكسان.

مانای ڕەنگەكان چیین؟
سەبارەت بە ڕەنگەكان-یش ئەوە هاتووە، “لاكێشەی سەرەوە ڕەنگی سوورە و هێمایە بۆ شەهیدانی بزاڤی ڕزگاریخوازی كوردستان، لاكێشەی ناوەڕاست سپییە و هێمایە بۆ ئاشتیخوازیی گەلی كوردستان و ئازادیی و لێبووردن، هەروەها لاكێشەی خوارەوە سەوزە و هێمایە بۆ كشتوكاڵ و ژینگەی كوردستان”.

سەبارەت بە خۆرەكەش لە یاساكەدا دیاری كراوە، كە خۆرێك لە ناوەڕاستی ئاڵاكە هەیە لەناو لاكێشە سپیەكە و 21 تیشكی تێدایە، كە نیشانەن بۆ بەردەوامی ژیان و زانست و یەكەم ڕۆژی سەری ساڵی كوردی و جەژنی نەورۆز.

ئاڵا جیاوازەكانی كورد
ئاڵای ئێستای كوردستان، كە بەفەڕمی لەئاستی نێوخۆیی و نێونەتەوەیی دانیپێداندراوە لەباشور و ڕۆژهەڵاتی كوردستان بەكاردەهێندرێت، بەڵام لەڕژۆئاوا و باكوری كوردستان، كە پەكەكە لەوێ باڵادەستە، دان بەئاڵای كوردستاندا نانێن و ئاڵای سەردەمی “ماد” بەكاردەهێنن.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

“نیوەی دانیشتوانی شارێك دووچاری شێرپەنجە دەبن”
ڕاپۆرتێكی ئەمریكی: بەهۆی نەخۆشییەوە هێرۆشیمایەكی تر لە عیراق دروست دەبێت

خەڵك- بەشی هەواڵ
ڕاپۆرتێكی ئەمریكی، كە ئەمڕۆ چوار شەممە، 2018/12/12 بڵاوكراوەتەوە دەڵێت، نیوەی دانیشتوانی شاری بەسرە، دووچاری نەخۆشی شێرپەنجە دەبن لە نەوەی ئێستا و نەوەكانی داهاتوو، ئاماژە بە دروستبوونی هێرۆشیمایەكی تر دەكات لە عیراق بەهۆی نەخۆشییەوە، كە هۆكارەكەی “واشنتۆن”ە.

بەپێی ڕاپۆرتێك، كە لەلایەن پێگەی (Counter Punch)بڵاوكراوەتەوە، “ولایەتە یەكگرتووەكان بە زیاتر لە 970 موشەكی تیشكدەر بە ماددەی یۆرانیۆم لە جەنگی دووەمی كەنداو، كە لەلایەن جۆرج بوشەوە سەرۆكایەتی كرا لە ساڵی 1991 عیراقی بۆردومان كرد، ئەمەش كاریگەرییەكی نەرێتی و زۆر خراپی بۆ سەر تەندروستی دانیشتوانی وڵاتەكە دەبێت و بۆ زیاتر لە 10 ساڵ ئەو كاریگەرییە دەمێنێتەوە، پزیشكەكانی عیراقیش ئەو موشەكانە بە مەرگی سپی ناودەبەن، كە یەكێكە لە هۆكارەكانی توشبوون بە نەخۆشی شێرپەنجەی خوێن”.

هەر لە ڕاپۆرتەكەدا هاتووە، “شاری بەسرە لەنێوان شارەكانی تردا زەرەرمەندترینە، لەڕووی توشبوون بە نەخۆشی شێرپەنجە، ئەمەش بەهۆی بۆردومانەكانی ئەمریكا، بۆ دەركەوتنی ئەو ڕاستییەش دەتوانن سەردانی نەخۆشخانەی منداڵان بكەن بۆ نەخشییەكانی شێرپەنجە لە شارەكە و ببینن ڕێژەی ئەو منداڵانە چەند زۆرن بەهۆی تیشكدەرەكانەوە پوكاونەتەوە”.

ڕاپۆرتەكەی (Counter Punch)دەڵێت: “چەند مانگێك لە بۆردومانكردنی عیراق لەلایەن فڕۆكەكانی ئەمریكا و بەریتانیاوە بە موشەكی كروز، بووە مایەی ئەوەی میراتێكی گەورە و كوشندە و پیس لەدوای خۆیەوە بەجێبهێڵێت، كە لە چەندان تەن لە پاشماوەی موشەك و گوللـە و بۆمب پێكدێن و هەموویان بە یۆرانیۆم ڕازێنراونەتەوە، بەشێوەیەكی گشتی ولایەتە یەكگرتووەكان بە زیاتر لە 970 بۆمب و بۆمبی تیشكدەر، ئامانجەكانی لە عیراقدا بۆردومان كرد”.

پێگە ئەمریكاییەكە پێیوایە، “لە ساڵی 1991وە كۆی گشتی توشبوان بە نەخۆشی شێرپەنجەی خوێن بە ڕێژەی زیاتر لەسەدا 600 لە عیراقدا زیادی كردووە، ڕەوشەكەش زیاتر ئاڵۆزبوو، بەهۆی گەمارۆكانەوە، كە لەو دەمەدا كوفی عەنان، سكرتیری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان لەو سەردەمەدا، بە قەیرانێكی مرۆیی و زیاتر قورسبوونی ئەركی دەستنیشانكردن و چارەسەری شێرپەنجە، وەسفی كردبوو”.

(Counter Punch) لە راپۆرتەكەیدا لە زاری ئومێد موبارەك، وەزیری تەندروستی حكومەتەكەی سەدام حسێنەوە بڵاویكردۆتەوە، “بەڵگەی تەواومان لەبەردەستدایە لەبارەی بوونی پاشماوە و شوێنەواری یۆرانیۆم لەو سامپلانەی بۆ توێكاریی وەرگیراون، ئەمەش شتێكی خراپە بۆ ئەوانەی پێیانوایە حاڵەتەكانی توشبوون بە شێرپەنجە، لەبەر هۆكارەكانی تر زیادییان كردووە”.

بە وتەی موبارەك، “ترسی ولایەتە یەكگرتووەكان لە ڕووبەڕبوونەوەی كاریگەرییە تەندروستی و ژینگەییەكان بەهۆی تەقاندنەوەی یۆرانیۆمەوە، لە پشت شكستخواردنی جێبەجێكردنی ئەو ڕێكەوتنەوە بوو، كە ڕێگەی بە عیراق دەدات هەندێك لە یەدەگی نەوتی وڵاتەكەی بفرۆشێت لەبەرانبەر دابینكردنی خۆراك و پێداویستی پزیشكی”.

ڕاپۆرتەكە هەر لە زاری دكتۆر جواد عەلی، كە پسپۆڕی نەخۆشییەكانی شێرپەنجەیە و ئەندامی كۆمەڵی شاهانەی پزیشكانە لە ئینگلتەرا، بڵاویكردۆتەوە، “توێژینەوەكان دەریانخستووە، كە زیاتر لە سەدا 40 لە دانیشتوانی بەسرە دووچاری نەخۆشی شێرپەنجە دەبن، ئێمە لە هێروشیمایەكی تردا دەژین”.

لە كۆتایی ڕاپۆرتەكەدا هاتووە، “زۆربەی توشبوان بە نەخۆشی شێرپەنجەی خوێن و شێرپەنجەی مەمك لەنێوان منداڵاندان، لیژنەی سزاكانی سەر عیراقیش لە نیویۆرك، كە ولایەتە یەكگرتووەكان دەستڕۆیشتبوو تێیدا، داواكارییەكانی عیراقی ڕەتكردبۆوە بۆ دەستبەركردنی كەرەستەكانی چارەسەری شێرپەنجە، هەر بۆیە لەئێستادا نەخۆشخانەكانی عیراق بە توشبوانی ئەو نەخۆشییە كوشندەیە جمەیان دێت”.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
کام لەم وەزارەتانەی کابینەی ٨ لە ئاست خزمەتکردن بە هاولاتیان جێدەستی دیار بووە؟
  • وه‌زارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەکانی ئاو 84%, 32
    32 84%
    32 - 84% هەموو دەنگەکان
  • وه‌زارەتی دارایی و ئابووری 8%, 3
    3 8%
    3 - 8% هەموو دەنگەکان
  • وه‌زارەتی بازرگانی و پیشه‌سازی 8%, 3
    3 8%
    3 - 8% هەموو دەنگەکان

کوردستان

دوایین