ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

چاوپێکەوتن

ئارام قادر: ئەوەی بەرامبەر هاوپەیمانی دەكرێت، سیناریۆی هەڵبژارنە‌و بۆ شەرعیەتدانە بە ساختەكاری

خەڵك-سەعد مەلا عەبدوڵڵا گوڵپی

ئارام قادر ئەندامی دامەزرێنەری هاوپەیمانی بۆ دیموكراسی و دادپەروەری لە دیمانەیەكی تایبەتی (خەڵك) دا ئاماژە بۆ ئەوە دەكات، ئەنجامی هەڵبژاردنەكان واقیعی سیاسی و جوگرافیای سیاسی لە هەرێمی كوردستان دەگۆڕێت، ئاشكراشیكرد، ئەنجامی هەڵبژاردنەكان چاوەروان نەكراو دەبێت و خەڵك تووشی شۆك دەكات بەتایبەت لایەنە سیاسییەكان.

خەڵك: لە ئێستادا دەتانەوێ بەشێوازی پێشوو درێژە بە هاوپەیمانی بدەن یاخود بەشێوازێكیتر و گۆڕانكاری دروست بكەن؟
ئارام قادر: هاوپەیمانی بریتییە لە پڕۆژەیەكی فیكری سیاسی، دیدگایەكی نوێیە لە كاری سیاسی، بریتییە لە كلتورێكی تازە لە نەریتی سیاسی، هاوپەیمانی بەردەوام دەبێت هەرچەندە سەرۆكی هاوپەیمانی گەڕاوەتەوە نێو یەكێتی، بەڵام بەدڵنیاییەوە هاوپەیمانی لەبەر ئەوەی كۆمەڵێك خەڵكی پاشخانی جیاوازی تێدا بووە هەموو كۆبونەتەوە لە چوارچێوەی ئەو پڕۆژە مەدەنییە كە لە چوارچێوەی بزاڤێكی كۆمەڵایەتی مەدەنیدا خۆی دەبینێتەوە، ئێمە درێژە دەدەین بە خەباتی سیاسی خۆمان لەو چوارچێوەیەدا و هیواو ئومێدمان وایە كە ئەم پڕۆژەیە فراوان بكەین و بەهێزتری بكەین لە داهاتوودا، چونكە ئێمە ئەم پرۆژەیە بە تاكە چارەسەر دادەنێین، لەبەر ئەوەی هەرێمی كوردستان لەسایەی ئەو حزبانەی كە ئێستا لە هەرێمدا كار دەكەن هەمیشە هەوڵیان داوە ناكۆكیەكان قوڵ بكەنەوە، بەڵام گوتاری هاوپەیمانی دەیەوێت ناكۆكییەكان بگۆڕێت بە راجیایی ‌و را جیاجیاكانیش ببێتە ململانێی سیاسی، نەك ناكۆكی و قوڵكردنەوەی را جیاوازەكان لە هەرێمی كوردستان.


خەڵك: بەهەمان دیدگای پێشوو بەردەوام دەبن؟
ئارام قادر: بە هەمان دیدگا بەردەوام دەبین و هەوڵ دەدەین ئەو دیدگایانەش دەوڵەمەندتر بكەین، چونكە پێشبینی دەكەین هەرێم بەرەو قەیرانی گەورەتر و قوڵتر دەڕوات، بەداخەوە ئەویش لەسایەی ئەو حوكمڕانییەی ئێستا هەرێم بەڕێوەی دەبات كە كۆمەڵیك قەیرانی بۆ هەرێمی كوردستان دروست كردووە لە رووی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتییەوە كە ئەوەش دەخوازێت ئێمە بیر لە چارەسەرێكی جددی بكەینەوە، لەو بڕوایەداین ئەو دیدگاو بیروبۆچونەی هاوپەیمانی بە فاكتەری سەرەكی دادەنرێت بۆ سەقامگیری هەرێمی كوردستان.

خەڵك: پێتان وایە ئەوەی باسی دەكەیت بتوانن فراوانی بكەن، لەكاتێكدا بەرهەم ساڵح گەڕاوەتەوە نێو یەكێتی، یان گەڕانەوەی ناوبراو كاریگەری لەسەر كەسایەتی مەعنەوی هاوپەیمانی دروست نەكردووە؟
ئارام قادر: هەر هاودیدێك لە هاوپەیمانی بڕواتە نێو لایەنێكی تر یاخود بێئومێد بێت لەكاری سیاسی و وازی لێبهێنێت ئێمە پێی نیگەرانین، بەدڵنیاییەوە زیانیشی دەبێت، بەڵام هاوپەیمانی توانای ئەوەی هەیە ئەو زیانە چارەسەر بكات و ئەو برینە ساڕێژ بكات، چونكە ئێمە بە ئومێدەوە دەڕوانینە داهاتوو وە بنەمای هاوپەیمانیش بریتییە لەو تێروانین و دیدگایە كە پەیوەست نییە بە كەسایەتی و گروپێكەوە، بەڵكو بریتییە لە دیدگایەكی رۆشنبیری فیكری كە خەڵك پێویستی بەو دیدگا نوێیە هەیە لە هەرێمی كوردستان بۆ ئەوەی بتوانین هەرێمی كوردستان و هاووڵاتیانی كوردستان رزگار بكەین لەو بارودۆخە ناهەموارەی كە ئێستا تێیكەوتووە.

خەڵك: دەسەڵاتدارانی هەرێم كار لەسەر بردنی هاودیدان دەكەن، ئەمە كاریگەری لەسەر دواخستنی كاری سیاسی ئێوە ناكات؟
ئارام قادر: وەك پێشتر ئاماژەم پێكرد زیانی دەبێت، بەڵام ئەوەش بەدیاردەیەكی سروشتی دەزانم، چونكە حزبە سیاسیەكانی كوردستان لە هەرێم ململانێی یەكتری دەكەن، ململانێیی ئەوە دەكەن لە ساحەی هەرێمی كوردستان زۆرترین ئەندام و لایەنگریان هەبێت، هاوپەیمانیش كۆمەڵێك دەستەبژێری جوان و بەهێزی هەیە بەتایبەت لەناو توێژی گەنجەكاندا، حزبەكانی تر دەیانەوێ سود لەو توانا و وزانە وەربگرن، بەڵام ئەوەی ئێستا لەم كاتەدا زیاتر بریتییە لە كۆمەڵێك سیناریۆ كە لە هەڵبژاردنەكانی پێشووش دوبارە بوەتەوە، ئێستاش ئەوە سیناریۆی هەڵمەتی هەڵبژارنە بۆ بەهێزكردنی پێگەی خۆیان و بۆ شەرعیەتدانیشە بە ساختەكاری لە هەڵبژاردنەكان.

خەڵك: پەیوەندیتان چۆنە لەگەڵ ئەو لایەنانەی كار لەسەر بردنی هاودیدەكانتان دەكەن؟
ئارام قادر: ئێمە لە هاوپەیمانی بڕوامان بە دیالۆگی نیشتمانی هەیە، ئەمەش بە مانای ئەوە نایەت ئێمە رەخنە نەگرین یان رازی بین لە تێڕوانین و بۆچونیان، بەڵكو دەمانەوێ لەجیاتی ناكۆكی، ململانێی سیاسی دروست ببێت لە چوارچێوەی ململانێی سیاسیدا، بەشێویەك هەر لایەنێك هەوڵ بدات كار و خەباتی خۆی بكات ‌و سیاسەتی خۆی پیادە بكات، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت ئێمە ئاگاداری ئەوە بین كوردستان پێویستی بە قوڵكردنەوەی ناكۆكییەكان نییە بەڵكو پێویستی بە دیالۆگی نیشتمانی و گفتوگۆ هەیە بۆ ئەوەی هەرێمی كوردستان بخەینە سەر رۆخی سەقامگیری و ئەم بارە ناهەموارەی كە هاتووە چارەسەری بكەین.

خەڵك: دوو كورسییەكەی هاوپەیمانی لای ئێوە ماونەتەوە؟
ئارام قادر: ئەو دوو كورسییە بریتییە لە دەنگی دەنگدەرانی هاوپەیمانی و وەكو فراكسیۆنی هاوپەیمانی بەردەوام دەبێت و لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق وە نوێنەری هاوپەیمانی دەبن لە بەغدا.

خەڵك: سەرپشككراون لەسەر ئەوەی لەگەڵ بەرهەم ساڵح دەگەڕێنەوە یان نا؟
ئارام قادر: ئەگەر هەر كەسێك بچێتە نێو لایەنێكی تر، كەسێكی تر دەچێتە شوێنەكەی لەناو ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق.

خەڵك: هاوپەیمانی تاكە حزبە كە بایكۆتی هەڵبژاردنەكانی كردووە، ئەوەی دەخوێندرێتەوە دەوترێت رێكەوتنی نێوان حزبە دەسەڵاتدارەكان و هاوپەیمانییە، لەكاتێكدا بەرهەم ساڵح بڕیارەكەی داوە؟
ئارام قادر: نەخێر، پێش ئەوەی باسی سەرۆك كۆمار بكرێت، ئەو بڕیارە دراوە كە ئێمە بەشداری لە هەڵبژاردنەكانی پەرلەمانی كوردستان نەكەین، ئەویش لە سۆنگەی ئەو قەناعەتەمانەوە بوو كە ئەمجارە ساخەتەكارییەكی زۆر زۆر گەورە دەكرێت لە هەرێمی كوردستان بەجۆرێك دەرئەنجامەكانی چاوەڕوان نەكراوە و دەبێت و خەڵك تووشی شۆك دەكات بەتایبەت لایەنە سیاسییەكان، داواشمان لە گۆڕان و كۆمەڵ و یەكگرتووش كرد بایكۆت بكەن، چونكە دەرئەنجامی هەڵبژاردنەكان دەرئەنجامێكە واقیعی سیاسی و جوگرافیای سیاسی لە هەرێمی كوردستان دەگۆڕێت، لەبەرئەوە بەشدارینەكردنی ئێمە لە هەڵبژاردن هیچ پەیوەست نییە بە پرسی پۆستی سەرۆك كۆمار.

خەڵك: ئەو لایەنانەی باست كرد ئاگاداری ئەو دۆخەن كە ساختەكاری گەورە دەكرێت؟
ئارام قادر: بەدڵنیاییەوە ئاگادارن، چونكە ئێمە دووجار لەگەڵ كۆمسیۆن كۆبووینەوە و نوێنەری گۆڕان و كۆمەڵ و یەكگرتووش ئامادەبوون، بەڵام ئەوان بڕیارێكی سیاسیاندا كە بەشدار دەبن، ئێمەش پێمان باش بوو بایكۆتی بكەین و داواشمان لەوان كرد، بەڵام بەداخەوە ئەوان رای پێچەوانەیان هەبوو.


خەڵك: هاوپەیمانی لە رووی دارایی پشت بە چ لایەنێك و بوارێك دەبەستێت؟
ئارام قادر: ئێمە پێشتر پشتگیری مادیمان لەسەر دۆخی ناوخۆمان بوو، چونكە هاوپەپەیمانی یەكێك لە سیاسەتەكانی ئەوەیە كە كەمترین موچە خۆری هەیەو نامانەوێ نەریت و سیستمی حزبەكانی تر دووبارە بكەینەوە، كە زۆرترین موچەخۆریان هەیەو زۆربەی هاودیدانی ئێمە لەسەر بنەمای خۆبەخشی كار دەكەن و چالاكی دەكەن، ئەوەی موچە خۆرە رێژەكەی زۆر كەمە، جگە لەوەش نەمانویستووە بنكەو بارەگای زۆر دابنێن ئەم دوو فاكتەرە وایكردووە ئێمە خەرجییەكانمان كەم بێت، كە دەتوانرێت لە رێگای دۆست و هاوڕێكانمانەوە لە هەرێمی كوردستان پشتیوان و هاوكارمان بۆ بەدەستهێنانی ئەو خەرجییە.

خەڵك: واتە بودجەیەكی دیاریكراوتان نییە؟
ئارام قادر: نەخێر بودجەیەكی دیاریكراومان نییە و داهاتی دیاریكراویشمان نییە، بەڵكو ئێمە زیاتر لەسەر كۆمەك و پشتیوانی دۆستەكانی هاوپەیمانی كار دەكەین.

خەڵك: هاوپەیمانی دەزگای میدیایی هەبوو، ماڵپەری خەندانیش هاتە نێو هاوپەیمانی و تەلەفزیۆنی خەندانیش كرایەو دواتر داتانخست، هیچ نەخشەیەكتان هەیە لەو بوارەدا؟
ئارام قادر: خەندان پەیوەندی بە هاوپەیمانییەوە نییە، بەڵام لە داهاتوودا نەخشەو بڕیارمان هەیە سەبارەت بە میدیای هاوپەیمانی.

خەڵك: باس لەوە دەكرێت كە لە ئایندەدا كۆبونەوەیەكی بەرفراوان بكەن كاتەكەی كەیە؟
ئارام قادر: كاتەكە دیاری نەكراوەو بڕیارمان داوە كۆبونەوەیەكی گشتی ئەنجام بدەین دوای هەڵبژاردنەكان، دەستەی بەڕێوەبردن دیاری دەكرێتەوەو رێكخستنەكان كارا دەكەینەوە.

خەڵك: لەو كۆبونەوەیەدا سەرۆك دیاری دەكەن؟
ئارام قادر: لە كۆبونەوەكەدا یەكلادەكرێتەوە بۆچونەكان جیاوازە، ئایا یەك كەس دەبێتە سەرۆك یاخود دەستەیەك هاوپەیمانی بەڕێوەدەبەن.
خەڵك: زۆرترین چاو لەسەر ئێوەیە كە ببنە سەرۆكی هاوپەیمانی ئەگەر داواتان لێبكرێت دەبنە سەرۆكی هاوپەیمانی؟
ئارام قادر: جارێ زووە، ئێمە لە كۆبونەوە گشتییەكان بڕیار لەسەر ئەوە دەدەین، بەڵام گرنگ ئەوەیە ئێمە ئەرك و بەرپرسیارێتی پڕۆژەی هاوپەیمانیمان هەڵگرتووە كە هیواخوازین ئەو پڕۆژەیە بگەیەنینە ئامانجی خۆی و بیكەینە میكانیزمێك بۆ بەختەوەری هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان.

خەڵك: هەندێك لە هاودیدان بانگەشە دەكەن بۆ لایەنێكی تری سیاسی ئەمە رێكەوتنی سیاسییە یان رای كەسییە؟
ئارام قادر: هاوپەیمانی قەوارەیەكی سەربەخۆیە و هەر كەسێك ئەو كارە بكات ئەوە دەرچوونە لە سیاسەت و بەرنامەی هاوپەیمانی و ئەو هەڵوێستەی هیچ پەیوەندی بە هاوپەیمانییەوە نییە.

چاوپێکەوتن

د. محەمەد: تووشبوون بە كۆرۆنا مانای مردن نییە

خەڵك-ئارام سەردار
وتەبێژی وەزارەتی تەندروستی حكومەتی هەرێمی كوردستان ڕایدەگەیەنێت، تووشبون بە كۆرۆنا مانای ئەوە نیە مرۆڤ بەرەو مردن دەچێت، چونكە تائێستاش ڕێژەی مردن بە كۆڕۆنا لە ٤٪ە، د. محەمەد قادر بۆ (خەڵك) وتیشی، “بەدواداچوون بۆ گلەیی و ڕەخنەی هاووڵاتیان لە كەرتی تەندروستی دەكەین”.

خەڵك: دۆخی نەخۆشخانە حكومییەكان لە هەرێم قسەی زۆری لەبارەوە دەكرێ، بەوەی وەك پێویست بەدەم نەخۆشەوە ناچن، پزیشك وەك پێویست ئێشك ناگرێ، سستی و ئیهمالی هەیە، ئاگاداری گلەیی و گازاندەی خەڵكن؟ لەمبارەیە چی دەكەن تا وردتر ئاگاداری كاری نەخۆشخانەكان بن؟

د.محەمەد قادر: دۆخی نەخۆشخانەكان و گلەیی هاووڵاتیان دوو جۆرە، یەكێكیان لێكتێنەگەیشتن هەیە لەنێوان هاووڵاتیان و پزیشكان سەبارەت بەجیاكردنەوەی ئەو نەخۆشانەی حاڵەتی فریاكەوتنن و ئەوانەشی فریاكەوتن نین، بۆیە ئەوانەی فریاكەوتن نین لەڕاوێژكاریەكان دەبینرێن و كاتێك دەگات بەوەی چارەسەری لەوێ نیە ناڕەزایی لێ دەكەوێتەوە، حاڵەتی دووەم ڕەنگە گلەیی و گازاندەكان لەشوێنی خۆی بێت وەك ئەوەی لەهەندێ شوێن پزیشك لەشوێنی خۆی نەبێت، ئێمە لەڕێگای لێژنەكانی پشكنین و بەدواداچوون، بۆ هەموو نەخۆشخانە و دەزگاكانی سەر بەوەزارەتمان بەدواداچوون دەكەین، تەنانەت بۆ نەخۆشخانە ئەهلیەكان و كۆگا و دەرمانخانەكانیش، بۆیە هاووڵاتیان هەر كەمتەرخەمیەكیان بینی لەهەر شوێنێك بەڕێوەبەری ئەو شوێنە ئاگادار بكەنەوە، ڕێكاری یاسایی پێویست بەرامبەر هەر پزیشك و كارمەندێك كەمتەرخەم بێت دەگیرێتەبەر.

خەڵك: پەتایەكی توند و كاریگەر ئێستا لە هەرێم بڵاوە؟ هەر پەتایەكی ئاساییە یان جۆرێكی جیاوازی درم و پەتایە و هاتۆتە هەرێم؟ دەرمان و پێداویستی تایبەت بەم پەتایە بوونی هەیە؟ ئایا وەك وەزارەت هیچ لێكۆڵینەوە و توێژینەوەیەكتان هەیە بۆ ئەم دۆخە؟ بە ئاكامێك گەیشتوون، كە پەتاكە نەخۆشییەكی ئاساییە؟

د.محەمەد قادر: لەدوای مانگی تشرینی یەكەم پەتای ئەنفلۆنزای H1N1 بڵاوبۆوە لەگەڵ پەتای ئەنفلۆنزای وەرزی، كە هەر هەبوو، چەند حاڵەتێك لەهەولێر و سلێمانی و دهۆك تۆماركرا و چارەسەری پێویست كرا و پەتایەكە بەرەو نەمان دەچێت، بۆ كەسانی تووشبوو بەپەتاكەش شوێن و كارمەندی تایبەتیان بۆ دابین كرابوو، هەرچەندە ئەو جۆرە پەتایانە لەم وەرزە بەردەوام دەبن، بەڵام مەرج نیە هەمووی بەم شێوەیە تووند و بەهێزبێت، بەردەوامیش هۆشیاری بڵاودەكەینەوە لەبارەی هەموو پەتا وەرزیەكان بەڕێگەی جیاواز.

خەڵك: لەگەڵ بەغدا هەناهەنگی هەیە بۆ ڕەوانەكردنی دەرمان؟ چونكە پێشتر لە زاری پەڕلەمانتارانی كورد ئەوە ڕاگەیەنرا، كە بەغدا دەرمانی پێویست ڕەوانەی هەرێم ناكات.

د.محەمەد قادر: دەنگۆی نەهاتنی دەرمان لەبەغداوە بەم شێوەیە نیە، بەڵكو پێشتر بەشێوەیەك لەگەڵ بەغداد ڕێككەوتبووین بەڕێژەی لە ۱۷٪ دەرمانمان بۆ دەهات، بەڵام ئێستا ئەوە گۆڕاوە بەپێی پێویستی دەرمان دێت، كە بۆ هەرێم و بەغدادیشش سوودی هەیە، ئێستاش ئاستی دەرمان زۆر باشتر بووە لەپێشووتر، پرسی كەم بوونی هەندێ دەرمان تایبەت بەچەند پسپۆڕیەكیش لەبەغدادیش هەیە، حكومەتی هەرێمیش بەردەوام ئەو دەرمانانەی پێویستن جگە لەوەی لەبەغداد دێت لەڕێگای كۆپانیا ناوخۆیی و بیانیەكان دابینی دەكات.

خەڵك: لە ڕووی بینای نەخۆشخانە هەرێم ژمارەی تەواوی نەخۆشخانەی پێویستی هەیە؟ پلان هەیە بۆ دروستكردنی نەخۆشخانە لە ناوچە دوورە دەستەكان؟ چونكە زۆر شارۆچكە و شارەدێیەكان گیرۆدەی دەستی نەبوونی نەخۆشخانەن؟

د.محەمەد قادر: نەخۆشخانەكانی هەرێمی كوردستان تاڕاددەیەكی باش پێداویستی ناوخۆ پڕدەكەنەوە، بەڵام ئێمە خواستمان هەیە نەخۆشخانەی نوێ دروست بكەین و نەخۆشخانەكانی هەن گەورەتریان بكەین ۆ ڕێژەی كارمەندانیش زیاتر بكەین، بەڵام لەهیچ شوێنێكی جیهان نیە لە هەموو شارۆچكەیەك یان شارە دێیەك پسپۆڕیەكی ورد بەئامێری زۆر پێشكەتوو هەبێت، بەڵكو بەپێی سیستەمی تەندرووستی جیهانی پسپۆڕیە وردەكان لەشارە گەورەكان دەبێت، لە شارۆچكە و شارە دێیەكانیش لەنەخۆشخانەكانی فریاكەوتن باری تەندروستی نەخۆش جێگیر دەكرێت و ئەگەر پێویستی بە پسپۆڕی ورد هەبێت ڕەوانەی شارە گەورەكان دەكرێت.

خەڵك: سەبارەت بە هەوڵەكانی وەزارەت بۆ بە هەمیشەیی كردنی دامەزراوانی گرێبەست چ شتێك لە ئارادایە؟

د.محەمەد قادر: كاتێك گرێبەستەكان دەكرێن بەهەمیشەیی، كە پسپۆڕیەكانی سەرجەم گرێبەستانی وەزارەتی تەندروستی جیابكرێنەوە، بەپێی پسپۆڕیەكانیان، چونكە هەموو كارمەندان ناكرێن بەهەمیشەیی، بەڵكو ڕەنگە ئەو كارمەندانە بكرێن بەهەمیشەیی كەوا پسپۆڕیەكانیان زۆر پێویستن، بەڵام تائێستا هیچ بڕیارێك لەسەر ئەمە نیە.

خەڵك: ئەی سەبارەت بە داوای دەرچووانی بەشە جیاوازەكانی تەندروستی چ هەوڵێك هەیە بۆ دامەزراندنیان؟

د.محەمەد قادر: وەزیری تەندروستی لەگەڵ سەندیكاكانی بەشە جیاوازەكانی تەندروستی و ئەنجوومەنی وەزیرانیش بۆ دامەزراندنی ئەو دەرچووانە كۆمەڵێك پێشنیاری خستۆتەڕوو، كە بەشێوەیەك لەشێوەكان شوێنیان بۆ بكرێتەوە، بەڵام تاوەكو ئێستا پێشنیارەكان لەگفتووگۆدان و بڕیاری لەسەر نەدراوە.

خەڵك: ڕێنماییتان چیە بۆ خۆپاراستن لە ڤایرۆسی كۆرۆنا؟

د.محەمەد قادر: ڕێنماییەكانی خۆپارێزی هەر ئەو ڕێنماییانەن كەوا بۆ خۆپارستن لە ئەنفلۆنزای وەرزی و ئەنفلۆنزای H1N1 بووە، كە ئەویش گرنگیدانە بە پاك و خاوێنی دەست شووشتن لە دوای سەرئاو و پێش نان خواردن و دەستدان لەهەرشتێك، كە هەوای بەردەكەوێت، دووركەوتنەوە لەشوێنی قەرەباڵغ و ئەو كەسانەی كێشەیان لە كۆئەندامی هەناسە هەیە یان كۆكە و پژمینیان هەیە، بەكارهێنانی دەمامك لەشوێنی قەرەباڵغ، لەكاتی بوونی حاڵتی ژانەسەر، كە كۆكە و پژمینی لەگەڵدابێت یاخوود سووتانەوەی قورگ پێوێستە سەردانی پزیشك بكات.

خەڵك: ڕێژەی مردن بەم نەخۆشیە چەندە؟

د.محەمەد قادر: هاووڵاتیان دڵنیا دەكەینەوە، كە تووشبون بە كۆرۆنا مانای ئەوە نیە مرۆڤ بەرەو مردن دەچێت، چونكە تائێستاش ڕێژەی مردن بە كۆڕۆنا لە ٤٪ە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

چاوپێکەوتن

هێرش دەربەندی: بەهێزترین چەك بۆخۆپارێزی لە کۆرۆنا، پاكوخاوێنی و دەست شووشتنە

خەڵك-ئارام سەردار

بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی كۆڕۆنا بەشێوەیەكی خێرا، ڕێكخراوی تەندروستی جیهانی و لایەنە تەندروستییەكانی سەرجەم وڵاتانی هێناوەتە سەرخەت بۆ ئەوەی ڕێگری لەبڵاوبوونەوەی بكەن، د.هێرش دەربەندی، پزیشكی پایەبڵندی هەناوی لەدیمانەیەكدا لەگەڵ تۆڕی میدیایی (خەڵك) هۆكار و نیشانەو چۆنێتی خۆپاراستن لە نەخۆشیەكە شیی دەكاتەوە.

خەڵك: ڤایرۆسی كۆرۆنا چییە؟
د.هێرش دەربەندی: پەتایەكی ڤایرۆسییە دەكرێ ئێمە چەندین نەخۆشیمان هەبێت كەوا دەكرێت میكرۆب و بەكتریا و پاراسایت و ڤایرۆس بن، كە ئەم جۆرەیان ڤایرۆسە، بەڵام یەك ڤایرۆس نییە، بەڵكو كۆمەڵێك ڤایرۆسن لەژێر یەك چەتر پێیان دەوترێت كۆرۆنا یەكێكە لەو دەیان جۆرە ڤایرۆسە، لە بەكتریا زۆر جیاوازن شێوەكەی لە تاج دەچێ، هەرچەندە كۆرۆنا جۆرێكی نوێی پەتاكەیە، بەڵام وەك ڤایرۆس پێشتریش هەبووە لەساڵی ۱۹٦٥ و ۲۰۱۲ و ساڵانی تریش، ئەوەی ئێستا هەیە ڤایرۆسەكان ماوە ماوە جۆری خۆیان دەگۆڕن.

خەڵك: كەسی تووش بوو چی بەسەر دێت؟
د.هێرش دەربەندی: كۆرۆنا كەسی تووشبوو تووشی نەخۆشی جۆگەی هەناسەی دەكات.

خەڵك: نیشانەكانی چین؟
د.هێرش دەربەندی: نیشانەكان زۆرن، دەكرێت كۆكەی وشك و ئاو لە لوت هاتن و لوت گیران بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی و هەناسەتەنگی و ئازاری ماسولكە و بێ هێزی كەسی تووشبوو بێت، واتە بەشێویەكی گشتی نیشانەكانی نزیكن لەهەڵامەت، بۆیە نیشانەیەكی تایبەتمەندی نییە و بەڵكو هاوشێوەی نەخۆشیە ڤایرۆسیەكانی ترە.

خەڵك: پێویستە هاوڵاتی چی بكات؟
د.هێرش دەربەندی: خۆشبەختانە تائێستا ئەو پەتایە لەهەرێمی كوردستان و عیراق  تۆمار نەكراوە ئەمەش گرنگە، بۆیە هاوڵاتی نابێت بشڵەژێت، بەڵام خۆپاراستن و وەرگرتنی ڕێنمایی باشتر و كاریگەرتر و هەرزانترە، بۆیە هاوڵاتیان پێویستە ڕێنماییەكانی WHO ڕێكخراوی تەندروستی جیهانی و وەزارەتی تەندروستی بخوێننەوە و ئاگاداربن.

خەڵك: نەخۆشیەكە چۆن دەستنیشان دەكرێت؟
د.هێرش دەربەندی: دەستنیشانكردنی نەخۆشیەكە لەڕێگای تاقیگەوە دەكرێت، لەبەرئەوە دەبێ خۆمان بپارێزین لەو كەسانەی نەخۆشی جۆگەی هەناسە و بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی و پژمین كۆكەی زۆر بووە، كەسانی تووشبووش خۆیان بپارێزن تاكو ئەڵقەی گواستنەوە كەم بكەینەوە.

خەڵك: چۆن خۆمان بپارێزین؟
د.هێرش دەربەندی: زۆر گرنگە چۆن خۆمان بپارێزین بەهێزترین چەك بۆخۆپارێزی پاكوخاوێنی و دەستشووشتنە لە كاتی نان خواردن و ئامادەكردنی خواردن و دوای نان خواردن، كە تێكەڵاوی خەڵكت كرد، هەوڵبدە دەست لە دەم و لوت و چاوت مەدە، لە جیاتیان كلینیكس بۆ ئەو مەبەستان بەكاربهێنە، هەتا ئەوكاتەی دەست دەشۆیت یان تەعقیمی دەكەیت، دووركەوتنەوە لەكەسانی تووش بوو بە هەر پەتایەك، چونكە هەڵامەت و پەتایەكانی تریش هەمان نیشانەن، دووكەوتنەوە لە تەوقەكردن لەكاتی ناچاریشدا تەوقەت كرد بەتایبەت كەسێك هەڵامەتیشی بێت باشترە دەست بشۆیت، خۆت بپارێزە لەشوێنی داخراو و قەرەباڵغ  بەتایبەتی لەوانە كە دەكۆكن و دەپژمن، بەردەوام خواردنەوەی ئاو و شلەمەنیەكان، خواردنی باش و كوڵاو، وەرزش، چوونە بەر هەوای پاك و نەخواردنی گۆشتی ئاژەڵی نەخۆش و ڕێگانەدان بەووشك بوونی قوڕگ و ناودەم، ئاڵوگۆڕی هەوای ژوورەكان و بەكارهێنانی كلێنس و ماسك.

خەڵك: كەسانی تووشبوو بەهەر پەتایەك دەبێ چی بكەن؟
د.هێرش دەربەندی: كەسێك كە تووشی هەر پەتایەك دێت باشترە كەلوپەلی خۆی نەدات بەكەس و كلێنس و ماسك بەكاربێنێ و پشوو وەربگرێت و خەوی زیاتر بكات، تێكەڵاوی كەسانی تر نەبێت تاكو هەم خۆی بەرگری لاواز نەبێت، هەم كەسانی تریش تووش نەبن، دەكرێت بڵێین ڕێنماییە خۆپارێزییەكان هەمان ئەو ڕێنماییانەن كەوا بۆ پەتایەكانی تری وەك هەڵامەت هەیە.

خەڵك: كۆرۆنا لەچیەوە بۆ مرۆڤ دەگوازرێتەوە؟
د.هێرش دەربەندی: كۆرۆنا بەپێی سەرچاوە زانستیەكان لە ئاژەڵ و گیانلەبەرانەوە گواستراوەتەوە بۆ مرۆڤ، بەڵام ئەوەی ئێستا هەیە لەمرۆڤەوە بۆ مرۆڤ دەگوازرێتەوە زۆر لەیەكەوە نزیكن، جا لەڕێگەی بەخێوكردنەوەبێت یان خواردنی ئەو جۆرە گیانەوەرانە.

زۆر لە ڤایرۆسە كوشندە و درمەكانی پێشووش هەر لەوێ سەریان هەڵداوە، ئەم جارەشیان، نیوەی نەخۆشەكانی مانگی دیسەمبەر پەیوەندیان بە ماركێتی فرۆشی بەرهەمی گیانەوەران وەیان خواردنی گیانەوەری ئاوی هەبووە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

چاوپێکەوتن

“كەسانی ناشایستە خۆیان خزاندووەتە ناو زیندانییانی سیاسییەوە”

خەڵك – نزار جەزا

لێپرسراوی بەشی کاروباری زیندانیانی سیاسی لە مەکتەبی خزمەتی پێشمەرگەو تێکۆشەرە دێرینەکان ڕایدەگەیەنێت، زیندانیانی سیاسی هەرێم 43% مووچەی زیندانییانی سیاسی عیراق وەردەگرن و بەردەوام لەهەوڵدان بۆئەوەی مووچەكانیان هاوتای عیراق بكرێت. وتیشی:”نزیكی 8 هەزار كەس بەناشایستە خۆی بەزیندانی سیاسی نووسیوە”. هاوكات جەختی لەوەشكردەوە، بەهیچ شێوەیەك مەترسی بڕینی مووچە یان كەمكردنەوەی مووچە لەسەر هەشت وەجبەی یەكەمی زیندانییانی سیاسی نابێت”.

مام هەژار لێپرسراوی بەشی کاروباری زیندانیانی سیاسی لە مەکتەبی خزمەتی پێشمەرگەو تێکۆشەرە دێرینەکانلەم چاوپێكەوتنەیدا لەگەڵ (تۆڕی میدیایی خەڵك) باس لەهەوڵەكانی هاوتاكردنی مووچە و ئیمتیازاتەكانی زیندانییانی سیاسی هەرێم بە زیندانییانی سیاسی عیراق دەكات، هاوكات باس لەكەموكوڕییەكانیان و مەترسییەكانی بڕین و كەمكردنەوەی مووچەكانیان لەپاش چاكسازییەكەی حكومەتی هەرێم دەكات، لەلایەكی ترەوە ئاماژە بە خەوشی ناو لیستی زیندانییانی سیاسی و چەند پرسێكی تر دەكات.

دەقی چاوپێكەوتنەكە:

خەڵك: پاش تەواوبوونی شەڕی داعش و ڕاگەیاندنی كۆتاییهاتنی قەیرانی دارایی لە هەرێم، بەگشتی لەئێستادا دۆخی زیندانییانی سیاسی چۆنە؟

مام هەژار: لەژێر پاساوی قەیرانی دارایی و شەڕی داعشدا، قوربانی یەكەم دوای پێشمەرگەكانی بەرەی پێشەوەی شەڕی تیرۆر زیندانییانی سیاسین، چونكە هەر لەسەرەتای شەڕی داعشەوە تائێستا و پێشتریش نادادپەروەرانە ڕووبەڕوویان وەستاونەتەوە، لە هەرێمی كوردستان 23 هەزار و 700 زیندانی سیاسی ناویان تۆماركراوە، بەڵام بەداخەوە تەنها 5 هەزار و 261 زیندانی سیاسی خاوەنی مووچەی مانگانەن، كە مووچەكەیان لە 43%ی مووچەی زیندانێكی سیاسییە كە لەسەر بەغدا ناوی تۆماركراوە، ئەمەش غەدرێكی گەورەیە لەو زیندانییە سیاسییانە.

هاوكات 15 هەزار و 408 زیندانی سیاسی تر پشتڕاستكراونەتەوە، كە نزیكی هەشت هەزاریان پێناسی مووچەیان بۆ كراوە، بەڵام مووچەیان بۆ خەرجنەكراوە، ئەمەش هەرگیز لەهیچ شوێنێكی جیهان نەبووە كەسێك پێناسی مووچەی هەبێت و بەبیانووی قەیرانی داراییەوە مووچەیان پێنەدرێت، تەنانەت مووچەی ئەمانە ناگاتە داهاتی 10%ی ئەو داهاتەی كە لە تەنكەرە نەوتە قاچاغەكانەوە دەستدەكەوێت.

خەڵك: تا چ ڕادەیەك جیاوازی حزبی لەنێوان زیندانییانی سیاسی دەكرێت؟

مام هەژار: ڕاستە من كادری پێشكەوتووی یەكێتیم و ئەندام مەكتەبم، بەڵام كاتێك ناوی 15 هەزار و 408 زیندانی سیاسیم پێشكەش بەجێگری سەرۆكی حكومەت (هاوڕێی خۆشەویستم كاك قوباد تاڵەبانی كردووە) كە زەوییان پێشكەش بكرێت، حزبەكانم جیانەكردووەتەوە، بەڵكو لیستی ناوەكان زیندانییانی سیاسی هەموو حزبەكانی تێدایە، تەنانەت دەیان كادری حزبی تر سەردانی كردووم و هاوكاری و خزمەتمان كردوون.

خەڵك: هەوڵەكانتان بۆ خزمەتكردنی زیاتری زیندانییانی سیاسی چۆن بووە؟

مام هەژار: ئەو پێنج هەزار زیندانییە سیاسییەی مووچەیان هەیە، زەوییان پێدراوە، سنووری زەوییەكانیان بۆ جیاكراوەتەوە، بەڵام جوتیارەكانی ئەو ناوچەیە بەپشتبەستن بەهەندێك “چەكدار و پشتێن پان” هەموو ئەو زەوییانەیان كێڵا و تۆویانكردووە، بۆیە زیندانییانی سیاسی نەیاندەوێرا نزیكی زەوییەكانیان ببنەوە و نەشیاندەزانی كامەیە زەوییەكەیان، چونكە هەمووی كێڵدراوە، بۆ ئەم مەبەستە لەڕێگە سەلمە فاتیحەوە پەیوەندیمان بە پارێزگار و ئەنجومەنی پارێزگاوە كرد و قائیمقامیش لەڕێگەی بەشی یاساوە فۆڕمێكی بەجوتیارانی ئەو ناوچەیە پڕكردەوە كە جارێكی تر مافی ئەوەیان نییە ئەو زەوییانە بكێڵن.

هاوكات ئەو زەوییانەی لە هەولێر بەسەر زیندانییە سیاسییەكاندا دابەشكراون، تەنها بەكارتێكی شارەوانی پێیاندراوە و تاپۆ نەكراون، كە ئەمە سێ بۆ چوار ساڵ تێپەڕیوە و هێشتا بۆیان تاپۆ نەكراوە، بۆیە دەبێت برادەرانی هەولێر هەر چاوەڕێبكەن و بڵێن:”ئەم نانە بۆ ئەو دۆشاوە”، بۆئەمانیش هەوڵمان هەبووە بەڵام ئەنجامی نەبووە.

زۆر سوپاسم بۆ وەزیری كاروباری شەهیدانی كابینەی پێشووی حكومەتی هەرێم مەحمود حاجی ساڵح و بەڕێوەبەری گشتی كارگوزاری و خزمەتگوزاریی شەهیدان و ئەنفال و زیندانییانی سیاسی پارێزەر ئەحمەد مام ڕەسوڵ، بەهەموو لایەك هەوڵێكی باشیاندا بۆ ئەوەی 5 هەزار و 69 زەوی بۆ خێزانی ئەنفال دابینبكرێت، هاوكات بەبڕیاری جێگری سەرۆكی حكومەت و بەهەوڵی ئەو تێكۆشەرانە توانرا دوو هەزار 674 زەوی بۆ زیندانییانی سیاسی تر دابین بكرێت و بڕیاری بۆ دەربچێت، هەرچەندە ئەم بڕیارە جارێ جێبەجێنەكراوە، بەڵام دەرچوونی بڕیارەكە جێی دڵخۆشییە.

خەڵك: تاچەند لیستی ناوی زیندانییانی سیاسی خاوێنە و دوورە لەناوی دووبارە و كەسانی ناشایستە؟
مام هەژار: ئەو كۆمەڵە زیندانییە سیاسییەی سەرەتا (پێنج وەجبەی یەكەم) لەلیژنەی سەر بەدەزگای زیندانییانی سیاسی بەغداد ساغكراونەتەوە و لەگەڵ ڕێزمدا ئەمانە زیندانی سیاسی عەیارە 24ن و هەمووشیان كە زیاتر لە 5 هەزار كەسن، ناوەكانیان بڵاوكراونەتەوە و هەر كەسێك گومانی لەیەك كەسیان هەیە با ئاگادارمان بكاتەوە، هەروەها (وەجبەی شەش و حەوت و هەشت)یش بڕواناكەم ئەگەر كەسێك تێبینی لەسەریان هەبێت، چونكە ئەمانیش لیژنەی هاوبەشی هەرێم و بەغداد ساغیكردوونەتەوە، بەڵام لە (وەجبەی نۆ بۆ 17یان 18) دڵنیام زیاتر لە 8 هەزار ناوی نادروستە و زیندانی سیاسیی نییە، تەنانەت ڕەنگە ئەندامی كۆمكاری زیندانییانی سیاسی هەبێت پێی وابێت، 10 هەزاریشی زیندانی سیاسی نەبێت.

خەڵك: كاتێك گومانتان لەم كەسانە هەیە، كەواتە بۆچی تۆماركراون؟

مام هەژار: لەسەر بنەمای یاسا ئەم كەسانە تۆماركراون، بەجۆرێك بەپێی یاساكە هەر كەسێك دوو شاهیدی لەناو زیندان هەبێت یان چوار كەس لەدەرەوەی زیندان ئاگاداربووبێت و شاهیدی بۆ بدات، ئەوا بەزیندانی سیاسی دەنووسرێت، ئەمەش گرفتی دروستكردووە، چونكە چەند كەسێك پێكەوە ڕێكدەكەون بەدرۆ شاهیدی بۆ یەكتر دەدەن و بەدرۆ سوێند بە قورئان دەخۆن كە زیندانی سیاسی بوون، لەو كاتەشدا نە دادوەر و نە لیژنەكان تاوانبارن.

لەلایەكی ترەوە هەر بەپێی یاسا هەندێك كەسی تر بەناوی ئەوەی چەكیان بۆ پێشمەرگە بردووە خۆیان خزاندووەتە ناو لیستی زیندانییانی سیاسییەوە، خەڵك هەیە قاچاغچی بووە و دەستگیركراوە، ئێستا دەڵێت من چەكم بۆ پێشمەرگە بردووە و بەخۆی دەڵێت زیندانی سیاسی.
ئەم جۆرە فرتوفێڵانە وای كردووە كەسانی ناشایستەی نا زیندانیی سیاسی خۆیان بخزێننە ناو لیستی زیندانییانی سیاسییەوە.

خەڵك: ئەم كەسانە مووچە وەردەگرن؟

مام هەژار: بەپێی پڕۆژە یاسای چاكسازی پێداچوونەوە بە فایلی هەموو ئەوانەدا دەكرێت و وردبینییان بۆ دەكرێت و بەپێی زانیارییەكانم هەتا پاكسازی لەم لیستەدا نەكرێت مووچە بۆ هیچ زیندانییەكی سیاسی نوێ نانووسرێت.

خەڵك: زیادكردنی ناوی زیندانییانی سیاسی بە بەرنامە بووە، یان خۆڕسكانە خەڵك خۆی كردوویەتی؟

مام هەژار: لە سلێمانی كۆمەڵێك خەڵك دروستببون كە تۆڕێك بوون و بەپارە سوێندیان بەقورئان دەخوارد و شاهیدییان دەدا، كە كەسێك زیندانی سیاسییە، ئەو كەسانەش دەستگیركران و بەڵێننامەیان پێ پڕكرایەوە، كە جارێكی تر نەچنەوە سەر ئەو كارە، بەگشتی بە بەرنامە نەبووە، بەڵكو خەڵك خۆی كردوویەتی.

خەڵك: هەوڵەكان بۆ هاوتاكردنی مووچە و ئیمتیازەكانی زیندانییانی سیاسی هەرێم بە زیندانییانی سیاسی عیراق بەكوێ گەیشتووە؟

مام هەژار: زیاتر لە سێ ساڵە هەوڵی دڵسۆزانە لەلایەن وەزارەتی كاروباری شەهیدان و ئەنفالكراوان و بەڕێوەبەرایەتی زیندانییانی سیاسی و هەڤاڵی بەڕێزمان ئامانج ڕەحیم و ئەحمەدی مام ڕەسوڵ و مەحمود حاجی ساڵح دراوە، كە یاسای ژمارە 11ی ساڵی 2011ی پەرلەمانی كوردستان هەموار بكرێتەوە بەیاسای ژمارە 4ی ساڵی 2006 هەمواركراوی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق لەڕووی مووچە و زەوی و مینحە و پێشینەی خانو و خوێندن و گەشت و چارەسەری پزیشكی و زۆر بواری تر.

دوا هەوڵیش ئەوەبوو، كە لیژنەیەكی زیندانیانی سیاسی بەنوێنەرایەتی هەموو حزبەكان، چاویان بەجێگری سەرۆكی حكومەت كەوتبوو، كە سەرەكیترین داواكارییان لێی ئەوەبوو، یاسای ژمارە 11ی ساڵی 2011ی پەرلەمانی كوردستان هەمواربكرێتەوە بەیاسای ژمارە 4ی ساڵی 2006 هەمواركراوی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق.

هەوڵێكی تریان ئەوەیە، ئەگەر حكومەتی هەرێم ناتوانێت ئەو خاڵە جێبەجێ بكات، با بمانخەنە سەر حكومەتی عیراق و ساغیانبكەنەوە.

كۆتا بەڵێن ئەوەیە كە قوباد تاڵەبانی وتویەتی:”بەڵێنتان پێدەدەم لەگەڵ سەرۆكی حكومەتی هەرێم زۆر بەوردی دیراسەی داواكارییەكانتان دەكەین و هەوڵی جێبەجێكردنیان دەدەین”.

خەڵك: ئەگەر ئیمتیازەكانی زیندانییانی سیاسی هەرێم لەگەڵ زیندانییانی سیاسی عیراق هاوتای یەكتر بكرێنەوە، ئەو گۆڕانكارییانە چین كە ڕوودەدەن؟

مام هەژار: زیندانییانی سیاسی لە هەرێم بەخششی 500 هەزار دینار وەردەگرن و بۆ هەر ساڵێك زیندانی 50 هەزاری دەچێتە سەر، بەڵام لەعیراق ملیۆنێك و 200 هەزار دینارە. بەپێی یاساكەی هەرێمی كوردستان ئەو بەخششە بۆ 10 ساڵە، بەڵام لە بەغدا بۆ 25 ساڵە و دەنگۆ هەیە بكرێت بە هەمیشەیی. لە هەرێم مووچەی خانەنیشینی و بەخششی زیندانی سیاسی بەجیا وەردەگیرێت، بەڵام لە بەغدا دەكرێت بە یەك و لەبانك وەریدەگیرێت. بەپێی یاسا دەبوو هەر زیندانێكی سیاسی كە زەوی وەرگرتووە بڕی 20 ملیۆن دینار وەربگرێت، بەڵام تائێستا 20 فلسیشمان وەرنەگرتووە، لەكاتێكدا لە بەغدا 30 ملیۆن دینارە. لە هەرێمی كوردستان تەنها یەك منداڵی زیندانی سیاسی بۆی هەیە لەسەر ئەركی حكومەت بخوێنێت، بەڵام لە عیراق هەموو منداڵەكانی لەسەر ئەركی حكومەت دەخوێنن. لەڕووی تەندروستییەوە هەموو چارەسەرێكی زیندانی سیاسی لەعیراق لەسەر ئەركی حكومەتە، بەڵام لێرە بەو جۆرە نییە. كۆمەڵێك جیاوازی تریش هەیە، كە ئەمانەی باسمكرد سەرەكیترینیان بوون.

خەڵك: هەوڵێك بۆ پێداچوونەوەی لیستی ناوی زیندانییانی سیاسی هەرێم لەلایەن حكومەتی ناوەندییەوە هەبوو، ئەگەر ئەم هەوڵە سەربگرێت هەڵوێستی ئێوە چی دەبێت؟ ئایا ئەم هەنگاوە گونجاوە؟

مام هەژار: كاتێك حكومەتی هەرێم و پەرلەمانی كوردستان خۆیان بڕیاری پاكسازییان داوە، پێویست ناكات “ئاردی خۆمان بدەینە دەست بێژینگی عیراق”، لەڕوانگەی تەعەسوبەوە ئەمە ناڵێم، بەڵام هەڤاڵانی خۆمان گۆشتیشمان بخۆن ئێسقانمان ناشكێنن، بۆیە من داوا دەكەم لەوەزیری شەهیدان و ئەنفالكراوان و لیژنەی تایبەت بە پاكسازی لە لیستی زیندانییانی سیاسی و شەهیدان، لیژنەی خۆماڵی ئەو پاكسازییە بگرنە ئەستۆی خۆیان.

خەڵك: ئەگەر حكومەتی هەرێم چاكسازی بكات و پاكسازی لە لیستی ناوی زیندانییانی سیاسیدا بكات، هیچ مەترسییەك لەسەر كەمبوونەوەی مووچەی ئێوە دەبێت؟

مام هەژار: بەهیچ شێوەیەك مەترسی بڕینی مووچە یان كەمكردنەوەی مووچە لەسەر هەشت وەجبەی یەكەمی زیندانییانی سیاسی نابێت و ئەو كەسانەشی كە دوای پاكسازی بڕیاری مووچە بۆ بڕینەوەیان بۆ دەدرێت، یەك دیناری ئەم چەند ساڵەی ڕابردوویان نافەوتێت و بەهەوڵی دڵسۆزان مینحە و زەویش وەردەگرن.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان