ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

ئایا ئەزمونەكەی رۆژئاوای كوردستان بەدەردی كۆماری كوردستان دەچێت؟

یەپەكە

خەڵك-بەشی هەواڵ

لە دوای  عەفرین،  نۆرەی منبجە، كە لە بن دەستی هێزە كوردییەكان دەردەهێندرێن، بە قسەی گەورە كاربەدەستانی توركیا ناوچەكانی دیكەی رۆژئاوای كوردستان هەمان چارەنووسیان دەبێت.

كوردەكانی سووریا لە دوای سەرهەڵدانی شۆڕشی گەلانی سووریا لە مانگی ئاداری 2011دا كەوتنە خۆیان و زۆرینەی شار و شارۆچكەكانی رۆژئاوای كوردستانیان كۆنترۆڵكرد و دەسەڵاتی ئیداری و ئەمنی و سەربازییان گرتەدەست و رژێمی سووریا تەنها بەناو بوونی لەوێ ما.

لەگەڵ سەرهەڵدانی رێكخراوی داعش و بەرفراوانبوونی هێرشەكانی لە دوای ساڵی 2013 و هێرشەكانی بۆ سەر كۆبانێ لە 2015 و بەرگریی سەختی شەڕڤانە كوردەكان، هاوپەیمانی نێونەتەوەیی بۆ شەڕی داعش بە سەركردایەتی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا (كە لە هاوینی 2014 دوای هێرشەكانی داعش بۆ سەر باشوری كوردستان و هەولێر پێكهات)، شەڕڤانە كوردەكانی سوریای كردە هاوپەیمانی خۆی بۆ شەڕی داعش و هێزەكانی سوریای دیموكرات پێكهاتن.

 خۆپیشاندانی كوردەكانی سووریا 

هێزەكانی سووریای دیموكرات توانیان لەماوەی زۆرتر لە سێ‌ ساڵی رابردوودا شەڕێكی قورسی داعش بە هاریكاری هاوپەیمانان بكەن و قەڵای داعش لە رەقە بڕوخێنن، وێڕانی كۆنترۆڵكردنی چەندین شار و شارۆچكە و پێگەی ستراتیژی دیكە.

پارتی دەسەڵاتداری رۆژئاوای كوردستان پەیەدە كە حزبێكی سەر بە پەكەكەیە، دوای ململانێیەكی زۆر لەگەڵ زۆرینەی حزبەكانی دیكەی رۆژئاوای كوردستان كە هەندێكیان سەر بە پارتی دیموكراتی كوردستان بوون، توانی دەسەڵاتی تەواو بگرێتە دەست.

ئەم حزبە هەرزوو دەستیكرد بە دامەزراندنی هێزەكانی یەپەگە و یەپەژە و دواتر سوریای دیموكرات وەك هێزێكی نیزامی تۆكمە و پڕچەككراو بە هاریكاری هاوپەیمانان، دواتر دامەزراندنی دامەزراوە ئیدارییەكانی دەوڵەت و دروستكردنی كانتۆنەكان و دەزگاكانی راگەیاندن و دەزگا ئەمنییەكان و سازكردنی هەڵبژاردنەكان، تەنانەت دەستی برد بۆ نوێكردنەوەی سیستمی خوێندن و پەروەردە و دەستبردن بۆ هەندێك یاسای باری خێزانی.

  یەپەكە 

دەسەڵاتی رۆژئاوای كوردستان لە ماوەی چەند ساڵی رابردوودا لە ململانێیەكی سەختدا بوو لەگەڵ توركیا، رژێمی سوریا، داعش و گروپە چەكدارەكانی دیكەی ئۆپۆزسیۆنی سووریا و لە زۆرینەی ناوچەكان لە شەڕ و پێكدادان بوو، بەڵام توانیان بە سەركەوتوویی ئەو قۆناغانە تێبپەڕێنن.

دەسەڵاتدارانی رۆژئاوای كوردستان سەركەوتوبوون لە دروستكردنی هاوسەنگی لە پەیوەندییان لەگەڵ وڵاتانی هەرێمی ئێران و عێراق و وڵاتانی دیكە و هەروەها لەگەڵ روسیا و ئەمریكا و ئەوروپادا پەیوەندییان باشبوو.

 ئاڵای رۆژئاوای كوردستان 

بەڵام دواجار توركیا خەونی گەورەی كوردەكانی سووریای خستەمەترسییەوە كە “وا چاوەڕوان دەكرا دەوڵەتێكی كوردی یان دەسەڵاتێكی نیمچەسەربەخۆ لە باكوری سووریا لە دایكببێت و كورد بگەیەنێت بە دەریای سپی نێوەڕاست و لەگەڵ باشوری كوردستاندا وەك یەك دەوڵەت یان وەك دوو دەوڵەت یان وەك دوو ئیدارەی نیمچە سەربەخۆی كوردی دراوسێ بن، ئەمە بە پشتیوانی وڵاتانی رۆژئاوایی”، بەڵام وڵاتانی رۆژئاوای پشتی كوردییان بە لە باشوور و رۆژئاوا بەر دا.

توركیا هەرچەندە لە زۆرینەی قۆناغەكاندا دژایەتی جوڵانەوە كوردییەكانی كردووە، بەڵام لەسەرەتای سەرهەڵدانی دەسەڵاتی كوردی لە رۆژئاوای كوردستان وەزارەتی دەرەوەی توركیا بانگێشتی ساڵح موسلیم هاوسەرۆكی پێشووی پەیەدەی كرد، لەوێ داوای هاوكاری كرد، بەڵام موسلیم ئەوەی رەتكردەوە بەپێی سەرچاوە هەواڵییەكان.

پێداگری دەسەڵاتدارانی رۆژئاوای كوردستان لەسەر پەیوەستبوونیان بە پارتی كرێكارانی كوردستان و رەنگدانەوەی ئەدەبیات و سیاسەتی پەكەكە بەسەر ئەو دەسەڵاتەدا هانی توركیا و پارتی دیموكراتی كوردستانی دا زۆرتر دژایەتییان بكەن.

 كوردەكانی سوریا وێنەكانی ئۆجەلان بەرز دەكەنەوە 

ئەنقەرە گەیشتە ئەو بڕوایەی ئەو ئیدارە كوردییەی رۆژئاوای كوردستان بە هیچ جۆرێك قەبوڵ نەكات و بە مەترسی بۆ سەر ئاسایشی خۆی بزانێت، بۆیە لە یەكەمدا هەنگاودا سوپای توركیا بە هاوكاری گرووپە چەكدارەكانی ئۆپۆزسیۆنی سووریا ئۆپەراسیۆنی قەڵغانی فوراتی سازكرد و رێگای گرت لە یەپەگە كە كانتۆنەكانی كۆبانێ و جزیرە بە عەفرین ببەستێتەوە.

لە قۆناغی دووهەمدا لە ئۆپەراسیۆنی چڵەزەیتووندا كانتۆنی عەفرینی داگیركرد و رێگای گەیشتنی كوردی بە دەریای سپی نێوەڕاست گرت، بە هاریكاری روسیا كە لەوێشدا رووسیا پشتی كوردەكانی بەر دا.

لە قۆناغی سێهەمدا توركیا توانی شاری منبجی عەرەبنیشن بەپێی رێككەوتنێك لەگەڵ ئەمریكا لە بن دەستی یەپەگە دەربهێنێت و ئێستا هەڕەشە لە ناوچەكانی دیكەی رۆژئاوای كوردستان و چەككردنی یەپەگە دەكات، دوای ئەوەی یەپەگە بە فەڕمی كشانەوەی لە منبج راگەیاند.

ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی كە پشتیوانی سەرەكی دەسەڵاتدارانی رۆژئاوای كوردستان بوون لە ماوەی ساڵانی رابردوودا لە كاتی گەرمەی شەڕی داعشدا گوێیان بە فشار و هەڕەشەكانی توركیا نەدا، تا كارگەیشتە ئەوەی پەیوەندییەكانی واشنتن و ئەنقەرە بگاتە خراپترین ئاستی.

بەڵام ئێستا كە شەڕی داعش بەرەو كۆتایی دەچێت و چەند جارێك دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا بە ئاشكرا باسی كشانەوەی هێزەكانی كردووە لە سووریا، وردە وردە واشنتن خەریكە روو لە ئەنقەرە دەكاتەوە و پشت لە كوردەكانی سووریا دەكات.

ئەمە جیا لە هەڕەشەكانی بەشار ئەسەد سەرۆكی سووریا لە هێزەكانی سوریای دیموكرات بەوەی هێزیان لە دژ بەكاردەهێنێت بۆ كۆنترۆڵكردنەوەی ناوچەكان، ئەمە لە حاڵێكدا كە رژێمی سووریا بەهاوكاری رووسیا و ئێران توانی زۆرینەی ناوچەكانی سووریا كۆنترۆڵ بكاتەوە.
بە رای بەشێك لە چاودێران بە دوور نازاندرێت ئەزموونی رۆژئاوای كوردستان هەمان چارەنووسی ئەزموونی كۆماری كوردستانی لە مەهابادی رۆژهەڵاتی كوردستانی بە رێبەرایەتی پێشەوا قازی محەمەد هەبێت لە ساڵی 1946 ، كە دوای پشت تێكردنی سۆڤێت لێی، رووخا.

 هێزەكانی ئاسایشی رۆژئاوای كوردستان 

بەڵام هێشتا كوردەكانی سووریا لە هاوپەیمانە زلهێزەكەیان بێ هیوانەبوون، ئەوەتا نوێنەری كانتۆنەكانی رۆژئاوای كوردستان رایدەگەیەنێت، لێدوانەكانی چاوش ئۆغلو دوورن لە راستییەوە و تا ئێستا ئەمریكا هاوپەیمانی كوردە.

فەتحوڵڵا حوسێنی نوێنەری كانتۆنەكانی رۆژئاوا لە هەرێمی كوردستان بە (خەڵك)ی راگەیاند، تا ئێستا ئەمریكا هاوپەیمانی كوردەو چەك بۆ هێزی سوریای دیموكرات‌و یەپەگە دەنێرێت.

وتیشی “بەهیچ شێوەیەك یەپەگە لەناو منبەج نەبوون، تەنها چەند راوێژكارێكی سەربازی بوون ‌و كشانەوە، رێكەوتنی نێوان ئەمریكا و توركیاش تەنها شاری منبەج دەگرێتەوەو شارەكانی باكور‌و رۆژئاوای فوڕات ناگرێتەوە”.

ئاشكراشیكرد، هێزەكانی یەپەگە لەناوچەكانی دیكە ناكشێنەوە‌و لێدوانەكەی ئۆغلۆ راست نییە، چونكە ئەمریكا هیچی بە بەرپرسانی یەپەگە نەگوتووە كە چەكیان لێ بستێنێتەوە‌و بەڵێنی داوە رۆژهەڵاتی فوڕات بپارێزێت، چونكە شەڕی داعش‌و پلانێكی دورودرێژە و سوریای دیموكرات‌و ئەمریكا جێبەجێی دەكەن.

سەبارەت بە دووبارەبوونەوەی مێژوو كە وڵاتانی زلهێز نەهامەتییان بەسەر كورددا هێناوە، حوسێنی رایگەیاند، كورد ئێستا جوگرافیاو هێز‌و دیبلۆماسییەت‌و قورسایی هەیە، بڕوا ناكەم ئەو وڵاتە زلهێزانە ببنە پاڵپشتی توركیا كە هەموو جیهان دەزانێت وڵاتێكە لانكەی تیرۆرە.

وتیشی “دەبێت وڵاتە زلهێزەكان ئەم كێشەیە چارەسەر بكەن‌و سنورێك بۆ توركیا دابنێن، چونكە وڵاتێكی مەترسیدارە بۆ هەموو جیهان بەتایبەت ئەمریكاو ئەوروپا”.

سەبارەت بە پشتگوێخستنی كورد لەلایەن ئەمریكا ‌و شكستی لە ریفراندۆم‌و كەوتنی عەفرین و كەركوك فەتحوڵڵا حوسێنی ئاماژەی بۆ ئەوە كرد، كورد ئەگەر دەستكەوتێكی هەبێت بە پاڵپشتی ئەمریكا بووە، بەڵام لە ریفراندۆمدا لە قسەی دەرچوو، بەڵام لەگەڵا ئەوەشدا ئەمریكا پاڵپشتە بۆ هێزی پێشمەرگەو پڕۆژەی كوردستان.

وتیشی “سوریا وڵاتێكی دابەشكراوەو هەندێك ناوچە لەژێر نفوزی روسیایەو هەندێكی لای ئەمریكا، عەفرین نەكەوتبووە ئەو نەخشەی كە پێی دەڵێَن رۆژهەڵاتی فورات، بەڵكو كەوتبووە ژێر نفوزی روسی‌و ئەویش خیانەتی لە كورد كرد”.

بەرای چاودێران لە زۆرینەی قۆناغەكاندا حزب و شۆڕش و دەسەڵاتە كوردییەكان پشتیان بە وڵاتانی زلهێز و هەرێمی بەستووە، ئەو وڵاتانەش تاكو بەرژەوەندیان هەبوبێت بەكاریانهێناون، دواتر پشتیان بەرداون، لەو نمونانەش كۆماری مەهاباد، شۆڕشی ئەیلول، پرۆسەی ریفراندۆمی باشوری كوردستان و داگیركردنی كەركوك و ناوچە دابڕاوەكان، ئەزموونی رۆژئاوای كوردستان.

راپۆرت

تا ئێستا 10 پەڕلەمانتار ڕەتیان كردۆتەوە
هەڵوێستی پەڕلەمانتارە ئیسلامییەكان لەسەر خانەنشینی چییە؟

خەڵك- بەشی هەواڵ
هەفتەی ڕابردوو پەڕلەمانی كوردستان یاسای “چاكسازی لە مووچە و دەرماڵە و خانەنشینی و ئیمتیازەكانی دیكە”ی پەسەند كرد و ڕەوانەی سەرۆكی هەرێمی كرد بۆ واژۆ كردنی، بەڵام ژمارەیەكی زۆری هاووڵاتیان و چالاكوانانی مەدەنی و كەمئەندامان و بەشێك لە پەڕلەمانتاران ناڕەزاییان دەربڕی بەرامبەر خانەنشینی پلەباڵاكان، بۆیە هەندێك پەڕلەمانتار و فراكسیۆن بۆ وەڵامی ناڕەزایی شەقام بڕیاریاندا خانەنشینی ڕەتبكەنەوە.

تا ئێستا 10 پەڕلەمانتار ڕەتیان كردۆتەوە
وەك وەڵامێك بۆ ناڕەزایی شەقام و نادادپەروەری لە خانەنشینی پلەباڵاكان بە بەراورد بە خانەنشینی فەرمانبەران، كە تا ئێستاش بەشێكیان مووچەیان 220 هەزار دینارە، ژمارەیەك پەڕلەمانتار خانەنشین بوونیان ڕەتكردەوە و ڕایانگەیاند، كە دەگەڕێنەوە سەر كاری پێش بوونیان بە پەڕلەمانتار.

چوار پەڕلەمانتاری نەوەی نوێ‌ (كازم فاروق، مژدە مەحمود، سیپان ئامێدی، كاوە عەبدولقادر) و (سیروان بابان) كە ئێستا وەك پەڕلەمانتاری سەربەخۆ خۆی ڕاگەیاندووە هەریەكەیان لە ڕێگەی نووسراوێكەوە بۆ سەرۆكایەتی پەڕلەمان داوایان كرد خانەنشین نەكرێن و ئەو جۆرە خانەنشینیەیان ڕەتكردەوە.

هاوكات سێ‌ پەڕلەمانتاری گۆڕان (شیرین ئەمین، شایان عەسكەری، عەلی حەمەساڵح) و دوو پەڕلەمانتاری پارتی (سەروان هەركی، جەلال پەرێشان) بە نووسراوی جیا بۆ سەرۆكایەتی پەڕلەمان، خانەنشینی پلەباڵاكانیان ڕەتكردۆتەوە.

بەڵام تا ئێستا هیچ پەڕلەمانتارێكی حزبە ئیسلامیەكان و یەكێتی و كەمە نەتەوایەتییەكان دەربارەی وەرگرتن یان ڕەتكردنەوەی خانەنشینی پلەباڵاكان نووسراوی ڕەتكردنەوەیان بڵاونەكردۆتەوە و بۆ ئەوەش (خەڵك) پەیوەندی كرد، بە جەمال حەوێز، سەرۆكی فڕاكسیۆنی یەكێتی لە پەڕلەمانی كوردستان، بەڵام پەیوەندییەكەی بەردەست نەبوو.

یەكگرتوو: هەر پەڕلەمانتارێك پێوەرەكانی تێدابوو با خانەنشین ببێت
د. شێركۆ جەودەت، سەرۆكی فراكسیۆنی یەكگرتوو لە پەڕلەمانی كوردستان بۆ (خەڵك) ئاماژەی بەوەكرد، ئێمە وەكو فراكسیۆنی یەكگرتوو لە 18-2-2019ەوە پاكێجی چاكسازیمان وەك پێشنیارە یاسا داوەتە سەرۆكایەتی پەڕلەمان و ئەوانیش ناردیان بۆ حكومەتی هەرێم و دواتر وەڵامی داوەتەوە و مانگێك لەمەوبەر ناردویەتییەوە بۆ پەڕلەمان.

ڕاشیگەیاند، ئێمە لەو پێشنیارە یاسایەدا بە زەقی داوای جێبەجێ‌ كردنی یاسای خانەنشینی یەكگرتووی عیراقی-مان كردووە، كە باس لە پێوەری 15 ساڵ خزمەت و تەمەنی 45 ساڵی دەكات، كە سیستمێكی دادپەروەرانەیە و داوامان كردووە لە هەرێمیش پەیڕەو بكرێت.

دەربارەی پڕكردنەوەی فۆڕمی ڕەتكردنەوەی خانەنشینی وتیشی، “ئێمە بڕوامان وایە هەر پەڕلەمانتارێك مافی خانەنشینی هەیە بەپێی پێوەرەكانی خزمەت و تەمەن و لێبڕینی خانەنشینی داوە، ئەوا با خانەنشین ببێت، بەڵام ئەوەی مافی نییە خانەنشین نەكرێت”.

جەختیشی كردەوە، كە ئێمە لەگەڵ ئەوە نیین بە 4 ساڵ هیچ پلە تایبەتێك خانەنشین بكرێت و دژی وەستاوینەتەوە.

كۆمەڵ: ئەو نووسراوەی پەڕلەمانتاران بەهای یاسایی نییە
ڕووپاك ئەحمەد، ئەندامی پەڕلەمانی كوردستان لە فراكسیۆنی كۆمەڵی ئیسلامی بۆ (خەڵك) ڕایگەیاند، كە تا ئێستا هیچ فۆڕمێك لە سەرۆكایەتی پەڕلەمانەوە ڕانەگەیەنراوە دەربارەی ڕەتكردنەوەی خانەنشینی بۆ ئەوەی پەڕلەمانتاران پڕی بكەنەوە.

ڕاشیگەیاند، تا ئێستا یاسای چاكسازی بەركار نەبووە و نەبۆتە یاسا، چونكە دەبێت لەلایەن سەرۆكی هەرێمەوە پەسەند بكرێت و لە وەقائیعی كوردستان بڵاوبكرێتەوە ئەوجا بەركار دەبێت، چونكە كێ‌ ناڵێت سەرۆكی هەرێم بەشێكی یان هەمووی ڕەتناكاتەوە و دەینێرێتەوە بۆ پەڕلەمان بۆ دەستكاری كردنی.

وتیشی، “هەر كات سەرۆكی هەرێم یاساكەی پەسەند كرد و لە وەقائیعی كوردستان بڵاوكرایەوە، حكومەت 60 ڕۆژی بۆ دانراوە بۆ دیاری كردنی بەرنامەی جێبەجێ‌ كردنی یاساكە و 30 ڕۆژیش دانراوە تاوەكو سەرۆكایەتی پەڕلەمان فۆڕمێك دروست بكات و لەو ماوەیەدا ئەو پەڕلەمانتارەی خانەنشینی ناوێت پڕی بكاتەوە”.

ئەو پەڕلەمانتارەی كۆمەڵ جەختیشی كردەوە، ئەو نووسراوەی لەلایەن پەڕلەمانتارانەوە بڵاودەكرێتەوە بۆ ڕەتكردنەوەی خانەنشینی هیچ بەهایەكی یاسای نییە.

بۆ بەدواداچوونی زیاتر (خەڵك) چەند جارێك پەیوەندی كرد بە عەبدولستار مەجید، سەرۆكی فراكسیۆنی كۆمەڵی ئیسلامی لە پەڕلەمانی كوردستان، بەڵام وەڵامی پەیوەندییەكەی نەدایەوە.

سەرۆكی پەڕلەمان: دوای بەركاربوونی یاساكە فۆڕم دەدرێت
د. ڕێواس فایەق، سەرۆكی پەڕلەمانی كوردستان لە ڕوونكردنەوەیەكدا ئاماژەی بەوەكرد، سەبارەت بە پەڕلەمانتارانی هەموو خولەكانی پەڕلەمان، بە پێی بڕگەی (چوارەم) لە ماددەی (۷)ی یاسای چاكسازی، تەمەنیان هەرچەند بێت و خزمەتیان هەرچەند بێت و بڕوانامەیان هەرچی بێت، دەتوانن دەستبەرداری خانەنشینی ببن وەك پەڕلەمانتار و ئەم دەستبەرداربونە ڕێگر نیە لەوەی دواتر بە پێی یاسای خانەنشینی بەركار لە هەرێم (شارستانی یان سەربازیی)، خانەنشین ببن، بۆیە هەر بەڕێزێك لە پەڕلەمانتارانی خولی پێنجەم و خولەكانی تر، كە خواستیانە بەم یاسایە خانەنشین نەبن، لە ماوەیەك كە لە (۳٠)ڕۆژ لە ڕێكەوتی بەركاربوونی یاساكە تێپەڕنەكات، دەتوانن لە دیوانی پەڕلەمان داوا پێشكەش بكەن.

ڕاشیگەیاندووە، دوای بەركاربوونی یاساكە، دیوانی پەڕلەمان بەڕاگەیەنراوێك دەستپێكردنی وادەی (۳٠) ڕۆژەكە بەشێوەی یاسایی ڕادەگەیەنێت و هەر پەڕلەمانتارێك لەو (۳٠) ڕۆژەدا داوای دەستبەرداربوون پێشكەش بكات ئیتر مافی خانەنشینی نامێنێت، بەڵام پێش ئەو وادە و ڕێوشوێنەی لە بڕگەی چوارەمی ماددەی (۷) باسكراوە، هەر پەڕلەمانتارێك پێشتر فۆرمِ و داوا پێشكەش بكات، لەڕووی یاساییەوە بەهای نابێت و مافی خانەنشینبوونی هەر دەمێنێت.

لەدوای پەسەند كردنی یاسای چاكسازی لە پەڕلەمانی كوردستان و ناڕەزایی هاووڵاتیان بۆ خانەنشینی پەڕلەمانتاران، كە لە ماددەی 7ی یاساكە چەسپێنراوە، 10 پەڕلەمانتار لەكۆی 111 پەڕلەمانتاری كوردستان نووسراویان بەجیا ڕادەستی سەرۆكایەتی پەڕلەمان كردووە بۆ ڕەتكردنەوەی خانەنشینی.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

ناوی كاندیدان بۆ سەرۆك وەزیرانی نوێی عیراق ئاشكراكران

خەڵك- بەشی هەواڵ
پەڕلەمانتارێكی هاوپەیمانیەكەی موقتەدا سەدر ئاشكرای دەكات، لە چەند ڕۆژی داهاتوودا كاندیدی سەرۆك وەزیران یەكلایی دەبێتەوە و بە وتەی سەرچاوەكانیش، “دوو كەس بۆ پۆستەكە كاندیدن” و پەڕلەمانتارێكی هاوپەیمانیەكەی عەبادی جەختدەكاتەوە، كە عەبدولمەهدی چانسی دووبارە كاندیدبوونەوەی نەماوە.

سەرچاوەیەكی ئاگادار بە (ئیندپێندێنت)ی بەریتانی ڕاگەیاندووە، ڕێككەوتنی هادی عامری، سەرۆكی هاوپەیمانی فەتح لەگەڵ مقتەدا سەدر، سەرۆكی هاوپەیمانی سائیرون بۆ تێپەڕاندنی كێشەی ناونانی گەورەترین كوتلەی پەڕلەمانی، كە لەدوای دەستلەكاركێشانەوەی عادل عەبدولمەهدییەوە دروست بووە دەبێتە هۆی بەرهەمداركردنی گفتوگۆكانی نوێنەرانی كوتلە سیاسیەكان و بەهۆیەوە چەند ناوێك دیاری دەكرێن و دەخرێنە بەردەم كوتلەكانی پەڕلەمان بە سوننە و كوردیشەوە بۆ دیاری كردنی كەسایەتییەك بۆ سەۆك وەزیران و پێدانی بە سەرۆك كۆمار بۆ ڕاسپاردنی.

ڕاشیگەیاندووە، هەرچەندە تا ئێستا ناوەكان بەتەواوی ئاشكرا نەكراون، بەڵام ئەوەی باس دەكرێت ئەوەیە، كە هاوپەیمانی فەتح بەنیازە چەند ناوێك بخاتە بەردەم كوتلە پەڕلەمانیەكان، كە بریتین لە عەلی شوكری، ڕاوێژكاری سەرۆك كۆمار و محەمەد تۆفیق عەللاوی، وەزیری پێشووی پەیوەندییەكان.

جەختیشی كردۆتەوە، ئەگەر ڕێككەوتنی تەواوەتی بكرێت لەسەر ناوێكی دیاری كراو، ئەوا دەست دەكرێت بە دیاری كردنی هەڵبژاردنی پێشوەختە و دانانی بەرنامەی حكومەتی كاتی.

هاوكات، نەدا شاكر جەودەت، پەڕلەمانتاری هاوپەیمانی نەسر بۆ (خەڵك) ئاماژەی بەوەكرد، هێوربوونەوەی دۆخی سیاسی دەربارەی هەڵبژاردن و دیاری كردنی كەسایەتییەك بۆ سەرۆك وەزیران بەهۆی گفتوگۆی لایەنە سیاسیەكانەوە بەتایبەتیش دوای كوژرانی ئەبو مەهدی موهەندیس و پێشێل كردنی سەروەری عیراق.

ڕاشیگەیاند، كوشتنی موهەندیس بووە هۆی یەكخستنی ناوماڵی شیعە لەناو پەڕلەمان.

ئاماژەی بەوەشكرد، بەهۆی نزیكبوونەوەی لایەنە سیاسییەكان لەیەكتری دیاری كردنی كەسێك بۆ سەرۆك وەزیران بەخێرایی ئەنجام دەدرێت و لە چەند ڕۆژی داهاتوودا دیاری دەكرێت.

دەربارەی كاندید كردنی عەبدولمەهدی بۆ سەرۆك وەزیران، نەدا شاكر جەودەت وتی، “ئەوە كارێكی نەگونجاوە و شتی لەوجۆرە ڕوونادات، چونكە خۆپیشاندەران حكومەتی ئێستایان ڕەتكردەوە”.

لای خۆشیەوە، ڕیاز مەسعودی، پەڕلەمانتاری هاوپەیمانی سائیرون وتویەتی، “هێزە سیاسییە شیعیەكان گەیشتوونەتە ئەو بڕوایەی، كە پێویستە كەسایەتی گونجاو دیاری بكرێت بۆ قۆناغەكە بەدەر لە خواستی حزبە سیاسیەكان تاوەكو قۆناغی چەقبەستوویی سیاسی تێپەڕێت بەرەو جوڵەیەكی كرداری بۆ دیاری كردنی سەرۆك وەزیران”.

ئەوەشی دووپات كردۆتەوە، كە لە چەند ڕۆژی داهاتوودا كێشەی دیاری كردنی سەرۆك وەزیرانی داهاتوو چارەسەر دەبێت بەپێی ئەو تایبەتمەندیانەی گەل و مەرجەعیەتی ئایینی دەیانەوێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

كچێك: خاوەنكارەكەم كاتی بۆ چوونە تەوالێت دانابوو

خەڵك- نزار جەزا

ئاڵا لەتەوالێتی شوێنكارەكەی هاتە دەرەوە و بەڕێوەبەرەكەی بەمۆڕەوە لەبەردەم دەرگاكە وەستاوە و پێی وت:”بۆچی ئەوەندەت پێچوو!”، ئەمە دۆخی بەشێك لەكارمەندانی تایبەتە كە فشارێكی زۆریان لەسەرە و بەموچەیەكی كەم زۆرترین كاریان پێدەكرێت.

ئاڵا ناوی خوازراوی كچێكی تازە دەرچووی پەیمانگایە، كە لەیەكێك لەمۆڵەكانی سلێمانی ڕۆژانە ماوەی هەشت كاتژمێر كاری دەكرد، ئەو بە(خەڵك)ی وت:”ماوەی چەند مانگێك لەو مۆڵە ناچاربووم كاربكەم، بۆ دابینكردنی بژێوی ژیانی خۆم و خێزانەكەم، بەڵام ئەو چەند مانگە وەك كۆیلە وابووم، نەدەبوو دابنیشین، بەڵكو دەبوو بەپێوە لەناو ڕاڕەوی ماركێتەكە بوەستین”.

ناوبراو زیاتر باسی دۆخی خۆی كرد و وتی:”سەرپەرشتیارەكەمان زۆر مامەڵەی خراپبوو بەجۆرێك كاتی چونە تەوالێتی بۆ دیاریكردبووین، ئەوكاتانەی دەستبەتاڵیشبووین نەیدەهێشت دابنیشین، ئەیوت نەوەك كڕیارێك بێت و بەدانیشتنەوە بتانبینن”.

چرا یەكێكی دیكەیە لەو كچانەی كە سیڤییەكی بەهێزی هەیە و ماوەی شەش ساڵە خەریكی فێربوونی زمانی بیانی و خولی جۆراوجۆرە، بەڵام كاتێك دەچێتە هەر شوێنكارێك بۆ كاركردن، بەهۆی مەرجە زۆرەكانیانەوە ناتوانێت كاریان لەگەڵ بكات.

ئەو كچە وتی:” كاتێك سیڤی بۆ شوێنێك دەنێرم دەڵێن سیڤیەكەت باشە، بەڵام وێنەیەكی خۆتمان بۆ بنێرە، منیش كچێكی لەچك بەسەرم، بۆیە بەهۆی ئەوەوە زۆرجار كارم دەستنەكەوتووە، هەندێكجاریش كەدەچمە شوێنكارەكە بەموچەیەكی زۆر كەم و دەوامێكی زۆر و كارێكی زۆرم بۆ دادەنێن، بۆیە خۆم كارەكەم ڕەتكردۆتەوە”.

محەمەد گەنجێكی تەمەن 27 ساڵە، كە لەچێشتخانەیەك ماوەی مانگێك كاری كرد، بەڵام خاوەن كارەكە بە بەڵێنی خۆیەوە پابەند نەبوو و نیوەی كرێی ڕۆژانەی پێدا، ئەو گەنجە وتی:”خاوەن كارەكان بەئارەزووی ویست و گیرفانی خۆیان پارە دەدەن، كەی بیانەوێت دەرتدەكەن، منێكی گەنجێش هەندێك شت هەیە ناچارم بەرگەی بگرم، تەنها لەبەر بژێوی ژیانم”.

لەدوای وەستانی دامەزراندن لەكەرتی حكومی، كەرتی تایبەت بوو بەجێگرەوەیەكی سەرەكی بۆ خەڵك، بەڵام لەم كەرتەدا هیچ ماف و ئیمتیازێك بۆ كارمەندانی كەرتی تایبەت دابیناكرێت، بۆیە ئەم كەرتە نەیتوانیوە ببێتە جێگرەوەیەكی باشی كەرتی حكومی.

لەم چەند ڕۆژەدا لەپەڕلەمانی كوردستان خانەنشینی پلە باڵاكان و فەرمانبەرانی حكومی زۆرترین گفتوگۆی لەسەركرا، بەڵام كارمەندانی كەرتی تایبەت هیچ باسێكیان لەسەر نییە، لەكاتێكدا ئەركێكی زۆر لەسەر شانی كارمەندانی كەرتی تایبەتە، هەروەك ئەبوبەكر هەڵەدنی ئەندامی پەڕلەمانی كوردستان بە (خەڵك)ی وت”لە وەرزی نوێی بەهارە دەمانەوێت پڕۆژە یاسایەك بۆ ئەو مەبەستە بدەینە دەستەی سەرۆكایەتی، چونكە لە كۆبوونەوەكانی چەند ڕۆژی ڕابردوو مەجالی ئەوە نەبووە باسی كەرتی تایبەت بكەیت”.

هاوكات محەمەد سەعدەدین ئەندامی پەڕلەمانی كوردستان بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، پەڕلەمان و حكومەتیش تەئكید لە پێویستی بوونی یاسایەكی خانەنشینی یەكگرتوو دەكەنەوە بۆ كەرتی تایبەت و بۆ كەرتی حكومەتیش، چونكە تاكو ئێستا زیاتر لە 10 یاسای خانەنشینی لە هەرێم هەیە، لەبەرئەوە پێویستە خانەنشینی ڕێكبخرێت و داوای پڕۆژەیەكیشمان كردووە كە هەموو فەرمانبەران بگرێتەوە و بەپێی یاساكەش دەكرێت جێگای كەرتی تایبەتیش بكرێتەوە.

بەپێی یاسای دەستەبەری كۆمەڵایەتی هەر كرێكارێك مانگانە لەسەدا 17 موچەكەی لێدەبڕدرێت بۆئەوەی لەدوای 20 ساڵ خزمەت بتوانێت خۆی خانەنشین بكات، كە لەسەدا 12 خاوەن كارەكە دەیدات و لەسەدا 5 كرێكارەكە دەیدات، بەڵام ئەم یاسایە كەموكوڕی زۆری تێدایە.

لەوبارەیەوە چالاك ڕەئوف سەرۆكی لقی سلێمانی یەكێتی سەندیكاكانی كرێكاران بە(خەڵك)ی ڕاگەیاند، یاسای دەستەبەری كۆمەڵایەتی لەساڵی 1971 لەپەڕلەمانی عیراق دەرچووە، و لەساڵی 2012 لەپەڕلەمانی كوردستان هەمواركرایەوە، كرێكاران بەپێ ئەم یاسایە مامەڵەیان لەگەڵدەكرێت، بەڵام ئەم یاسایە وەك پێویست كاری پێناكرێت و كەموكوڕی هەیە و حكومەتی هەرێم بەدواداچوونی جدی نییە لەسەر جێبەجێكردنی ئەم یاسایە.

زیاتر ڕوونیكردەوە، ئەو یاسایە زۆرێك لە مافی كرێكاران و خاوەن كارەكان دەفەوتێت، چونكە ئەو یاسایە جێبەجێناكرێت، بۆ نمونە كرێكارێك 20 ساڵ بیمەی بەحكومەت داوە، بەڵام كە وازی لەو كارە هێناوە پاش پێنج ساڵ چووە بۆ گواستنەوەی ڕاژەكەی، بەڵام بەهۆی ئەوەی دەبوو لەماوەی ساڵی یەكەمدا بچێت، بەڵام نە پارەكەی بۆ دەگەڕێندرێتەوە نە خانەنشین دەكرێت و نە ئەو خزمەتەی بۆ دەگوازرێتەوە.

ئەوەشی خستەڕوو، ڕۆژانە سكاڵای كرێكاران دێتە لایان و هەوڵدەدەن بۆیان چارەسەربكەن و دوو پارێزەری خۆبەخشیان هەیە، كە كێشەكانی كرێكاران چارەسەردەكەن.

كرێكارانی كەرتی تایبەت موچەكانیان دوادەكەوێت، خاوەن كار بەویستی خۆی لەكارەكەیان دەریاندەكات یان كاری زیادەیان پێدەكات، بێڕێزییان بەرامبەر دەكرێت، موچەیان كەمدەكرێتەوە و دەیان پێشێلكارییان بەرامبەر دەكرێت، بەڵام بەهۆی بژێوی ژیان و كەمی هەلی كارەوە كرێكاران ناچارن لەسەر كارەكانیان بمێننەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان