ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

چاوپێکەوتن

بەغدا ڕێگرە لە بەجینۆساید ناساندنی تاوانەكانی داعش
مەحمود حاجی ساڵح بۆ (خەڵك): قەرەبووی زیانەكانی هەرێم بە 384 ملیار دۆلار خەمڵێنراوە

خەڵك- تایبەت
وەزیری كاروباری شەهیدان و ئەنفالكراونی حكومەتی هەرێم لە دیمانەیەكیدا لەگەڵ (خەڵك)، باس لە هەوڵەكانیان سەبارەت بە ناساندنی تاوانی پەلاماری داعش بۆ سەر كوردانی ئێزدی بە جینۆساید و ئەو ئاستەنگانە دەكات، كە بەهۆی حكومەتی عیراقییەوە بۆ ئەو كەیسە دێنە پێش.

هەر لەم چاوپێكەوتنەدا، مەحمود حاجی ساڵح، وەزیری كاروباری شەهیدان و ئەنفالكراوانی حكومەتی هەرێم، باس لە یەكخستنەوەی دۆسیەی شەهیدانی پارتە سیاسیەكان لە چوارچێوەی وەزارەتەكەیدا و ئەو هەوڵانە دەكات، كە دراون بۆ بەگەڕ خستنی نەخۆشخانەی چارەسەری بەركەوتووانی چەكی كیمیایی و باس لەو سەردانانەش دەكات، كە بۆ دەرەوەی وڵات ئەنجامی داون سەبارەت بە هەماهەنگی نێودەوڵەتی و چاودێری ڕێكخراو و كەسایەتییەكان بۆ ئەو دادگا نێودەوڵەتییەی هەوڵیانە تیایدا دۆسیەكانی جینۆسایدی كوردانی ئێزدی و زۆر دۆسیەی دیكەی تێدا یەكلایی بكەنەوە.

خەڵك: پەیوەست بە دۆسیەی ئەو تاوانانەی دەرهەق بە كوردانی ئێزدی كراون، هەوڵەكانی ئێوە بۆ بەجینۆساید ناساندن و بە نێودەوڵەتی كردنی ناساندنی كەیسی كوردانی ئێزدی چیتان كردوە؟
مەحمود حاجی ساڵح: لەپاش پەلاماری داعش بۆ سەر كوردانی ئێزدی لە شنگال لە 3-8-2014 بە ماوەی 10 ڕۆژ دوای ئەو پەلامارە، لە ئەنجومەنی وەزیران كۆبوونەوەیەكمان ئەنجامدا، تیایدا دوو بڕیار درا، بڕیاری یەكەم ئەوە بوو، لیژنەیەك پێكهێنرا بۆ بەدەمەوەچوونی كوردانی ئاوارەی ئێزدی و بەتەنگەوەهاتنیان لە ڕووی خۆراك و پێداویستی و نیشتەجێكردنیان، دووەم بڕیار ئەوەبوو لیژنەیەك پێك بێت لە ئاستێكی باڵا بۆ كۆكردنەوەی بەڵگەی ئەو تاوانانەی دەرهەقیان كراوە، تا ببنە بنەمای سەرەكی هەر دادگایەك، كە لە داهاتودا پێك هات لەسەر كەیسەكەیان، تا ڕوون بێت ئەمەی كراوە بەرامبەر پێكهاتەكانی ئیزدی و شەبەك و كاكەیی و كریستیانەكان و هەر پێكهاتەیەكی دیكە، تاوانی جینۆسایدە یان تاوانی مرۆڤایەتییە، یان تاوانی جەنگە.

لە 17-8-2014 بڕیار دەرچوو ئێمە كراینە سەرپەرشتیاری لیژنەیەكی باڵا بۆ كۆكردنەوەی بەڵگە، كە تیایدا فەرمانگەی پەیوەندیەكان، مافی مرۆڤ، نوێنەری كوردانی ئێزدی، وەزارەتی ناوخۆ، كاروباری ناوچەدابڕاوەكان، سكرتاریەتی ئەنجومەنی وەزیران ئەندام بوون تیایدا.
وەك لیژنەكەمان سەرەتا چەند كۆبوونەوەیەكی باشمان ئەنجامدا، هەموو ئەوانەی شارەزای جینۆساید بوون لە هەرێم بانگمان كردن، بەرنامەمان دانا چی بكەین، بڕیارماندا دەستەیەكی كۆكردنەوەی بەڵگە دروست بكەین، داوامان لە ئەنجومەنی دادوەری كرد و حاكمێكیان بۆ داناین، هەروەها لە وەزارەتی ناوخۆ هەندێك لێكۆڵەری شارەزا، لە تەندروستیش پزیشكی پسپۆر لە بواری دادوەری و ژمارەیەك توێژەری كۆمەڵایەتی دیاریكران، كە لە ماوەی دوو مانگدا توانیمان بەڵگەی زۆر باش كۆبكەینەوە.
بە هاوكاری ئەو دەستەیەی پێكمان هێنا، لە مانگی 10ی 2014 یەكەم سەردامان بۆ ئەوروپا، بۆ “داناخ” لە هۆڵەندا دەست پێكرد، سەرۆكی دادگای نێودەوڵەتی تاوانەكانمان بینی و بەڵگەكانمان ڕادەستكردن، هەر لەوێ‌ سكاڵامان لەسەر سەرانی داعش تۆمار كرد.
لە بڕۆكسل، فەڕەنسا و سوسیرا، لە هەر جێگەیەك لەگەڵ لایەنی پێویست كۆبوونەوەمان كردبێت بەڵگەكانمان ڕادەستكردن و داوامان كردووە، كە بەدەم داواكانمان بێن تا كەیسی كوردانی ئێزدی بەدواداچوونی جیددی بۆ بكرێت.

خەڵك: پاش كۆكردنەوەی بەڵگە و نیشاندانی ئەو بەڵگانە و تۆماركردنی داوای یاسایی لە دادگای تاوانی نێودەوڵەتی هیچ ئاكامێكی دڵخۆشكەر هەبوو؟
مەحمود حاجی ساڵح: دوای 9 مانگ “دادگای لاهای” پێی ڕاگەیاندین، بەڵگەكانتان زۆر گرنگن و جێی متمانەن و باوەڕ پێكراون، بەڵام بەهۆی ئەوەی عیراق ئەندام نییە لە”دادگای لاهای”، (دادگای تاوانی نێودەوڵەتی)، عیراق لەسەردەمی ڕژێمی پێشوو تەنها 7 ڕۆژ ئەندامی ئەو دادگایە بووە و كشاوەتەوە، تا ئێستاشی لەسەر بێت عیراق ئەندام نییە، ئەمە كێشەی ئەوەی هێنایە پێش بۆمان، كە كارەكانمان وەك پێویست نەچنە پێش، كە ناتوانن لێكۆڵینەوە بكەن لەسەر كەیسەكە.

خەڵك: پاش ئەمە چ ڕێیەكتان گرتە بەر بۆ ناساندنی كەیسی تاوان دەرهەق بە كوردانی ئێزدی؟
مەحمود حاجی ساڵح: دواتر لە بڕۆكسل لەگەڵ ریَِكخراوی ( كۆمیسیۆنی نێودەوڵەتی بۆ لێكۆڵینەوە لە تاوانەكانی داعش)، ڕێكەوتنمان كرد، تا ئەوانیش هەماهەنگ بن لەگەڵمان بۆ كۆكردنەوەی بەڵگەی زیاتر لە سەر كوشت و بڕی داعش دژ بە كوردانی ئێزدی، بەڵگەی باشیان بۆ كۆكردینەوە، لەڕێگەی ئەو ڕێكخراوە (كۆمیسیۆنی نێودەوڵەتی بۆ لێكۆڵینەوە لە تاوانەكانی داعش)، بە پڕۆژەیەك داوامان لە بەغدا كرد، كە هاوكارمان بن، چونكە بۆ هەموو دادگاكان، كە ڕوومان تێكردوون بۆ بەدواداچوونی ئەم كەیسە دەبێت بەغدا هاوكار بێت، لەبەر ئەوە سیادە بەغدایە ئەوەش كێشەی ئێمەیە.
بۆ یەكلایی كردنەوەی كەیسەكەشمان، سێ‌ پێشنیار كرا، پێشنیاری یەكەم ئەوەبوو دادگایەكی نێودەوڵەتی وەكو ئەوەی بۆ دۆسیەی كوشتنی ڕەفیق حەریری پێكهێنرا، وەك ئەوەی بۆ سیرالیۆن و كەمبۆدیا و زۆر لە وڵاتان دروستكران، ئەمەش هەر ڕەزامەندی بەغدای پێویست بوو، كە بەداخەوە تا ئێستا نەكراوە.
پێشنیاری دووەم ئەوە بوو دادگایەكی تێكەڵ لە نێوان بەغدا و هەرێم لە ژێر چاودێری نەتەوە یەكگرتووەكان و پسپۆڕانی نێودەوڵەتی بۆ كەیسەكە پێك بێت.
پێشنیاری سێیەم ئەوە بوو، دادگایەكی ناوخۆیی هەبێ‌، كە ئێمە خۆمان باوەڕمان بەو دادگایە نییە، چونكە، پەندمان لە دادگایی كردنی سەدام و دارودەستەكەی وەرگرت، دادگای ناوخۆیی لە عیراق بینیمان چۆن مامەڵەی لەگەڵ كەیسەكانی كیمیاباران و فەیلیەكان و بارزانیەكان و بۆردومانی قەڵادزێ‌ و سەیدسادق و كەیسی ئەنفال و زۆر كەیسی دیكەدا كرد، بۆیە ئێمە باوەڕمان بەو دادگا ناوخۆییە نییە، چونكە كەیسێك دادگا قەراری یەكلاكەرەوەی لەسەردا، هیچ دادگایەكی دیكە بۆی نییە ئەو دۆسیەیە ببینێتەوە یان بەر باسی بخات، جا زۆر كات دەبیستینەوە، كە دەوترێت كەیسی كوردانی ئێزدی بۆ بەنێودەوڵەتی ناكرێ‌؟ ئەمە گرفتەكانن، كە دێنە پیش بۆمان بەهۆی ئەوەی بەغدا خاوەن سیادەیە و بەدەنگ داواكانی ئێمەش نایەت.
ئەو دادگاییانەش، كە لە عیراق كراون، لە 16 كەیس 6 كەیس بڕیاری یەكلایكەرەوەیان لەسەر دراوە.

خەڵك: لە سەروەختی ئەو تاوانەی، كە دەرهەق بە كوردانی ئێزدی و پێكهاتە و ئاینەكانی دیكە كراون، تا ئێستا بەڵگەكان چەندن و جۆری ئەو بەڵگانەی كۆتان كردوونەتەوە لە چیدا خۆیان دەبیننەوە؟
مەحمود حاجی ساڵح: لە ماوەی چوار ساڵی ڕابردوودا، بەڵگەی پێویست لەسەر تاوانەكانی داعش و بەجینۆساید ناساندنی تاوانەكانیان و لە ڕێگای دامەزراندنی دەستەی لێكۆڵینەوە و كۆكردنەوەی بەڵگەی تاوانەكان لە دهۆك خزمەتێكی زۆر گەورە كراوە بە كەیسەكە، بەڵگە و دۆكیومێنت لەسەر تاوانەكان كۆكراوەتەوە و ووتەی شاهێدحاڵەكان وەرگیراوە، كە هەتا ئێستا توانیویانە زیاتر لە (4206) دۆسیە تۆماربكەین، كە (1778) دۆسیە لێكۆڵینەوەیان تێدا تەواوبووە و ئامادەكراوە بۆ دادگا و 2428 دۆسیە لە ژێر لێكۆڵینەوەدایە و هێشتا تەواو نەبووە.
لە كۆی ئەو دۆسیانەی كە لێكۆڵینەوەیان تێدا تەواو بووە (1191) دۆسیەیان تایبەت بوون بە كچان و ژنان و ئافرەتان، جگە لەوەی (2495) كەسی وونبوو تۆماركراوە كە (845) كەسیان لە ڕەگەزی مێینەیە، هەتا ئێستا (2303) كەس لە كۆی وونبووان هیچ زانیاری و هەواڵیان نیە.

هەروەها هەتا ئێستا (2036) دۆسیەی تاوانی توندوتیژی سێكسی لە دەستەكەمان تۆماركراوە دژ بە كچان و ژنانی كوردانی ئێزیدی، كە (1052) كەسیان لە سەروی تەمەنی (18) ساڵ بوون و (984) كەسیشیان لە ژێر تەمەنی (18) ساڵن.

خەڵك:لەم دواییانەدا سەردانی ئەمریكاتان كردبوو؟ گەر باسێكی ئەو سەردانەتان بكەن.
مەحمود حاجی ساڵح: ئێمە لە سەردانماندا بۆ ئەمریكا، كە لە لایەن مۆزەخانەی هیندیە سوورەكان بانگێشت كرابووین، لەوێ‌ چووینە نوێنەرایەتی عیراق داوامان كرد بەغدا بۆ كەیسی كوردانی ئێزدی هاوكارمان بێت، هەروەها لەگەڵ دامەزراوەی USAD و لەگەڵ نوێنەرانی جیاجیای ئەمریكایی و پەیوەنیدار بە مافەكانی مرۆڤ لەسەر دۆسیەكانی كوردانی ئێزدی و هەموو ئەو تاوانانەی دەرهەق بە كورد كراون هاوكارمان بن.
لەگەڵ وەزارەتی دەرەوە و كۆنگرێس كۆبوونەوەمان ئەنجامداوە، هەر لەو سەردانەدا كۆبوونەوەمان لە گەڵ بەرێز كەریم ئەحمەد ئەسعەد خان، سەرۆكی تیمی نێودەوڵەتی بۆ بەڵگەكردن و دادپەروەری، كە لە لایەن ئەنجوومەنی ئاسایشەوە بە ژمارە 2379 لە 21 ئەیلولی 2017 دامەزراوە سازدا، داوامان لە گۆنگریسمانەكان كرد، كە هەوڵی دروست كردنی لۆبی بدەن بۆ ناساندنی تاوانەكانی داعش وەك تاوانی جینۆساید و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی و تاوانی جەنگ، ئەم داوایەشمان لەپای ئەوە دێت، كە هەر گەلێك سیادەی نەبوو وەكو ئێمە، هەمیشە لە ئەگەردایە بۆ ڕووبەڕووبونەوەی ئەنفال و جینۆساید و ماڵوێرانی، بەو پێیەی سەربەخۆ نین و سیادەمان نییە.
هەر بۆیە لە تەواوی دیدار و بەسەركردنەوەكانمان بەڵێنی ئەوەمان پێدرا، كە بەدواداچوون ئەكەن و لەگەڵ وەزارەتی دەروەی عیراق قسە دەكەن و هاوكارمان دەبن.
هەروەها داوامان كرد، كار بكەن بۆ دامەزراندنی سەنتەرێكی دەروونی تایبەت بە قوربانیەكانی توندوتیژی سێكسی و دروستكردنی مۆنۆمێنتێكی تایبەت بە قوربانیەكانی كوردانی ئێزیدی لە شەنگال و ئەنفال لە گەرمیان.
داوای ئەوەشمان خستەبەردەست، هاوكاری حكومەت و وەزارەتەكەمان بكەن بە مەبەستی دروست كردنی تاقیگەی DNA تابتوانین ڕوفاتەكان بناسینەوە، لەم ڕووانەوە بەڵێنی هاوكاری جدیان پێ داوین.

خەڵك: جیا لەم داواكاریانە ئامانجی گرنگتری سەردانەكەتان چی بوو؟
مەحمود حاجی ساڵح: ئەمریكا و زۆرێك لەو وڵاتانەی، كە سەردانمان كردوون، ئامانج لێی دامەزراندنی دادگایەك بووە بۆ یەكلایی كردنەوەی ئەو تاوانانەی داعش دەرهەق بە كوردانی ئێزدی كردویەتی، چونكە ئێمە هەر لە گۆڕی بەكۆمەڵ تا دواین ڕزگاربووی دەستی داعش، بە بەڵگە لە لیژنەی بەدواداچوون و كۆكردنەوەی بەڵگەكان لای ئێمە بوونی هەیە.
لە ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، لیژنەیەك بۆ كەیسی پەلاماردان و ماڵوێرانیەكانی داعش پێك هاتووە تیایدا داوامان كردووە لیژنەی باڵا و وەزارەتی شەهیدان و كاروباری ئەنفالكراوانیش بە ڕاستەوخۆ بێت یان ناڕاستەو خۆ بەشدار بێت، بۆ كۆكردنەوەی بەڵگەكان و ئاگایان لە هەرێمی كوردستان بێت، چونكە ڕووداوەكە لە ناوچەیەكە، كە شنگال و دەوروبەریەتی، ناوچەكە ناوچەی كێشە لەسەرە و دانیشتوانەكەی كوردن، ناوچەكە تا پێش كارەساتەكەش لە ژیر دەستی هێزەكانی پێشمەرگەدا بووە، هەروەها زۆرینەی ئەو ئاوارانەی، كە لە دەستی داعش لە شنگال و دەورووبەری هەڵاتوون لە هەرێمی كوردستان پەنا دراون، هەروەها زۆرترین بەڵگە، كە كۆكراوەتەوە لای ئێمەیە، لەبەر ئەم هۆكارانە گرنگە ئێمەش لەو لیژنەیەی ئەنجومەنی ئاسایشدا بوونمان هەبێت.
هەروەها لە مۆزەخانەی هۆڵۆكۆست و هندیە سوورەكان داوامان كرد هاوكارمان بن بۆ ناساندنی ئەو تاوانانەی دەرهەق بە گەلی كورد كراون، تا هاوكارمان بن بۆ دابینكردنی جیگایەك، كە ساڵانە نمایشی بەڵگەی دیكۆمێنتی ئەو تاوانانە بكەین، كە نمونەی جینۆسایدن و دەرهەق بەگەلی كورد كراون، خۆشبەختانە ڕزامەندی بۆ كاری هاوبەش و ناساندنی تاوانەكانی دەرهەق بە گەلی كورد لە لایەن هەردوو ناوەندەوە دراوە.

خەڵك: ئەو ڕووفاتانەی، كە لە گۆڕە بەكۆمەڵە دۆزراوەكان دۆزیوتاننەوە، چۆن و بە چ شێوەیەك ناسراونەتەوە، سوود لە تاقیگەی ناوخۆیی وەرگیراوە؟
مەحمود حاجی ساڵح: ئێمە لە سەردانمان بۆ ئەمریكا، داوای دامەزراندنی دامەزراوەیەك بۆ پشكنینی DNA مان كرد، كە ئەمە زۆر گرنگە بۆ ئێمە و تا ئێستاش لە هەرێم دامەزراوەیەكی وامان نییە شارەزا و پسپۆری تیابێ‌، كە هەموو ئەو ڕوفاتانەی هەمانە یان هەڵیان ئەدەینەوە بناسرێنەوە، باشترین نمونەش بۆ ئەم قسەیەمان دۆسیەكەی مریەم هەڵەبجەیی بوو، كە چی بەسەر هات.
هەبوونی ئەو دامەزراوەیە بۆ ئێمە زۆر زۆر گرنگە، كاتی خۆی ئەمریكاییەكان لە شەڕی بۆسنە، ئەو تاقیگەیەیان دانا و كارئاسانی زۆری كرد بۆ ناسینەوەی ڕوفاتی قوربانیان، بەڵێنی ئەوە درا، كە كارمان بۆ بكەن بۆ ئەو مەبەستە.

خەڵك: سەبارەت بە قەرەبووی كوردانی ئێزدی چ كارێك كراوە؟
مەحمود حاجی ساڵح: لە دەستوردا لەمادەی 132 هاتووە قەرەبووی هەموو عیراقییەك بكرێتەوە هەر لەتاوانی جینۆساید و زیندانیانی سیاسی … هتد، بەڵام تا ئێستا نە قەرەبوو كراونەتەوە نە داوای لێبوردنیش كراوە، كوردانی ئێزدیش، كاتێك قەرەبوو دەكرێنەوە، كە لە دادگا بسەلمێت، كە ئەمەی بەسەر ئەواندا هاتووە جینۆسایدە، ئێمەش بۆیە ئەو كەیسەمان بردۆتە دەرەوە تا دادگایەك دروست بێ‌ بۆ سەلماندنی ئەو تاوانە، ئەوەش، كە بەسەر كوردانی ئێزدی هاتووە ڕەگەزەكانی جینۆسایدیان تیادا بەرجەستەیە، برسی كراون، دایك لە وەچە و باوك لە منداڵ و ژن لە پیاو جیاكراونەتەوە، نێرینەكان زیندەبەچاڵ كراون، ژن و كچەكان بە كۆیلە و سەبایا كراون و مامەڵەی كڕین و فرۆشتنیان پێوە كراوە.
حكومەتی عیراقیش تا ئێستا هاوكارمان نەبوون، تەنانەت هاوكارنەبوون گۆڕەكانیش هەڵ بدەینەوە، كە تائێستا 68 گۆڕ ماون هەڵبدرێنەوە.
بەغدا لە پێكهێنانی دادگایەكی تێكەڵیشدا ڕەزامەندی نەنواند بۆ كەیسی پەلاماری داعش بۆ سەر كوردانی ئێزدی، دواجار ئێمە لە كۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیراندا بڕیارماندا، كەلەسەر دادگا نێودەوڵەتیەكە كار بۆ ئەو دۆسیەیە بكەین.

خەڵك: سەبارەت بە قەرەبووی زیانەكانی هەرێم هیچ خەمڵاندێكتان لەبەردەستایە، كە زیانەكان چەندن و گفتی بەغدا بۆ قەرەبوو كردنەوە چۆنە؟
مەحمود حاجی ساڵح: پێشتر وەزارەتی كاروباری شەهیدان و ئەنفالكراوان خەمڵاندویەتی، كە لە سەرانسەری هەرێمی كوردستان، زیانەكان لە كوێركردنەوەی كانیەك تا سوتماك و ماڵوێرانی هەمەجۆر بە 384 ملیار دۆلار خەمڵێندراوە، كە دەبێت حكومەتی عیراقی دابینی ئەو خەمڵاندنە مادییە بدات، بەڵام تا ئێستا دینارێكی نەداوە.

خەڵك: لە ڕووی مینحە و خەرجیەكانتان بۆ كەسوكاری شەهیدان و ئەنفال و زینداینان، بەرێكردنی كارەكانتان لە چ ئاستێكدایە؟
مەحمود حاجی ساڵح: سەبارەت بە مینحەی كەسوكاری شەهید و ئەنفال و زیندانی سیاسی هەموو هەوڵمان ئەوەبووە كە شایستەترین خزمەتیان بكەین، لە میانی ئەو دۆخەش، كە بەسەر هەرێمدا هات لە ڕووی داراییەوە، ئێمە وتمان بەڵێ‌ وەك ئەوانی دیكە مینحە و مووچە دوا بكەوێت، بەڵام ناكرێ‌ و نابێ‌ كەمكردنەوەی مینحە هۆكار بێت بۆ كەمكردنەوەی ئەو بڕە پارەیەی دەدرێتە كەسوكاری شەهید و ئەنفال و زیندانی سیاسی، تا ئەم كاتەش مانگانە مینحە بە بێ‌ لێبڕین وەك خۆی دابەشكراوە.
پەیوەست بە خزمەتەكانی دیكەشمان، ساڵانە نزیكەی 24 ملیار دینار كرێی خوێندن و ئەوەندەش تێچووی نەخۆش بۆ كەسوكاری شەهید و ئەنفال و زیندانی دەدەین.
وەك لایەنی نیشتەجێبوونیش، 11069 پارچە زەوی فەرمانی بۆ دەركراوە لە لایەن بەرێز قوباد تاڵەبانی، جێگری سەرۆك وەزیران، پێشتریش 10 هەزار فەرمانمان هەبووە، داوامان كردووە لە وەزارەتی شارەوانی، كە زەوی دابین بكات و ئێستا كارەكانمان بۆ دابینی زەوی لای وەزارەتی شارەوانییە.
هەروەها داواشمان كردووە چاكسازی بكرێت لە لیستی شەهیدان و ئەنفال و زیندانیان ئەوەش لە پەرلەمانە و كردوومانە بەیاسا و چاوەرێی پەسەندكردنی یاساكە دەكەین، بە پێی یاساكە پێداچوونەوە بە دۆسیەی هەموو شەهیداندا دەكرێت و لە ڕووی یاساییەوە ئەو دۆسیانە ڕێكدەخرێتەوە.
جگە لەوەش كارمان كردووە، كە ئەم مینحە و خەرجیانەی هەمانە چۆن بیانخەینە سەر بەغدا، چونكە بە پێی مادەی 132ی دەستور، هەموو خەرجی و دابینی مینحە و لەخۆگرتنێك لەسەر حكومەتی ئیتحادییە، كاری زۆرمان لەسەر كردووە و كۆتا جار لە دانیشتنەكانماندا لەگەڵ لایەنی بەرپرس لە بەغدا ئەوەبوو كراوە بە بڕیار، كە هەموو ئەوانە بچنە سەر عیراق و چاوەڕێی كات ئەكەین بۆ گفتوگۆی بڕاندنەوەی ئەو ئاڵوگۆڕە تا بچنە سەر بەغدا، ئەو كاتەش جیاوازی پلە نامێنێ‌ مووچە وەك یەكی لێدێت، كێشە و گرفتی ئیمتیازات كەم ئەبێتەوە و مووچەكان باش ئەبن.

خەڵك: سەبارەت بەپێداچوونەوەبە بەركەوتووانی چەكی كیمیایی و بەگەڕخستنی نەخۆشخانەی بەركەوتووانی چەكی كیمیایی چیتان كردووە؟
مەحمود حاجی ساڵح: خەڵكێكی زۆر خۆی نوسیوە، كە بەركەوتووی چەكی كیمیاییە، 6 هەزار دۆسیە لای ئێمە هەیە داومانەتەوە بە لیژنەیەكی پشكنینی سەر بە وەزارەتی تەندروستی تا پێداچوونەوەی بۆ بكرێت، دەربارەی نەحۆشخانەكەش ئامێری باشی تێدایە، بەڵام كێشە نەبوونی پسپۆرییە، ئێمە لەگەڵ وەزیری تەندروستی لە لایەن ئەنجومەنی وەزیرانەوە ڕاسپێردراین، كە لەگەڵ وەزارەتی تەندروستی ئێران گرێبەستێك بكەین، بۆ هێنانی 5 پزیشكی هەمیشەیی بۆ نەخۆشخانەی چارەسەری بەركەوتووانی چەكی كیمیایی، لە بوارەكانی چاو، سنگ و پێست ، لەگەڵ ستافێكی پەرستیاری، بەڵام بەهۆی داخستنی سنور و فڕۆكەخانەكان نەمانتوانی ئەو سەردانە بكەین و گریبەستەكە یەكلایی بكەینەوە.
ئێمە بۆ هەر مەسەلەیەك سەردانێكی دەرەوەمان كردبێ‌ هەڵەبجە و بەركەوتووانی كیمیایی و چارەسەری بەركەوتووان لە ئەجێنداماندا بوون داوا و خواستی زۆریشمان لەنوێنەرانی وڵاتان هەبووە بۆ ئەو مەبەستە.
خۆشحاڵانە لەو ماوەیەدا 278 كارمەند دادەمەزرێن بەمە ستافی نەخۆشخانەكە تەواو دەبێت، ئێمەش و وەزارەتی تەندروستی لە هەوڵی جدیداین بۆ خستنە گەڕی ئەو نەخۆشخانەیە، ئەوانەش، كە دۆخیان باش نییە، دەبرێنە دەرەوەی هەرێم بۆ چارەسەر، تا ئێستاش 35 كاروانی 35-40 كەسی كە بەركەوتووی چەكی كیمیاین ڕەوانەی كۆماری ئیسلامی ئێران كراون بۆ چارەسەر، كە تیایاندا هەبووە چەند جارێك براوەتە دەرەوەی وڵات.

خەڵك:چ هەوڵێكتان هەیە بۆ یەك پێناسی و وەرگرتنەوەی دۆسیەی شەهیدانی پارتە سیاسیەكان و ڕێكخستنەوەیان لە چوارچێوەی كاری وەزارەتەكەتاندا؟
مەحمود حاجی ساڵح: لە ڕێی پێناسێكی نوێوە سیمای حزبی بوونمان نەهێشتووە و بەم نزیكانە پێناسێكی وەك یەك (موحد) دەبێتە پێناسی سەرجەم شەهیدان و ئەنفالكراوان و زیندانیان، كە پێناسی وەزارەتە و لە پێناسی حزبابەتی دەردێت، هەروەها دۆسیەی هەر حزبێك سەبارەت بە شەهیدان و ئەنفال و زیاندانیان دەبێت بێتەوە ناو وەزارەت و داوامان كردووە، كە سەرجەمی ئەو دۆسیانە ڕێكبخرێن و مۆركی دوو ئیدارەیی نەمێنێت.

چاوپێکەوتن

هاوسەرۆكی عەفرین: رۆژئاوا بۆ بەرگری لەخۆكردن پشت بەهیچ هێزێكی دەرەكی نابەستێت

خەڵك- ئامەد حەسەن

هاوسەرۆكی كانتۆنی عەفرین لە رۆژئاوای كوردستان لە یەكەمین ساڵوەگەڕی دەستپێكردنی هێرشەكانی سەر عەفرین رایدەگەیەنێت لە رۆژئاوای كوردستان بەرخۆدان و تێكۆشان بەردەوامی هەیە و هەمووان لەسەر پێیانن.

هێڤی مستەفا هاوسەرۆكی كانتۆنی عەفرین لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ (خەڵك) رایگەیاند “لە رۆژئاوای كوردستان بەرگری لە خاك و گەل هەیە، لە بەرگریكردنیشدا پشت بە هیچ هێزێكی نێونەتەوەیی یان هەرێمی نابەسترێت، پشت بە گەل و هێزی خۆ دەبەسترێت”.

ناوبراو هەروەها لەبارەی رەوشی عەفرینیشەوە، باس لەوە دەكات، رەوشی عەفرین زۆر خراپە، بەڵام ئەوان لە هەوڵەكانیان و لە بەرخۆدان بۆ رزگاركردنی عەفرین بەردەوام دەبن.

“ئامانجی توركیا لە داگیركردنی عەفرین تێكشكاندنی ئیرادەی كورد بوو”

خەڵك: لە ساڵوەگەڕی دەستپێكردنی هێرشەكانی سوپای توركیا و گرووپە چەكدارەكانی ئۆپۆزسیۆنی سوریادا بۆ سەر عەفرین رەوشی شارەكە چۆن دەبینن؟
هێڤی مستەفا: لە هەرێمی عەفرین بە ئارامی و ئازادی ژیان دەكرا لەوێ، بە ناسنامەی خۆیان ژیانیان دەكرد، عەفرین سنوری خۆی پاراستبوو، نەچوو بووە سنووری توركیا، دەوڵەتی توركیا و گرێدراوەكانی لە 20ی چلەی 2018 هێرشیانكرد بۆ سەر عەفرین بە كۆمەڵێك بەهانە.
ئامانجی توركیا لە هێرشكردنە سەر عەفرین بریتی بوو لە تێكشكاندنی ئیرادەی كورد، ئاستەنگكردنی پرۆسەی دیموكراسی و داگیركردنی خاكی سوریا و قوڵكردنەوەی قەیرانی سوریا.
لە عەفرین 58 رۆژ بەرخۆدان كرا، ئێمە كشاینەوە لە عەفرین بۆ پاراستنی گەلی خۆمان بوو لەوێ لە كۆمەڵكوژی، نەك راگرتنی بەرخۆدان، هێزمان لەوێ مایەوە، بۆیە بەرخۆدانی عەفرین چووە قۆناغی دووهەم. ئێمە لە قۆناغی دووهەمی بەرخۆدانی عەفریندا لە باری لەشكری، لە باری سیاسی، لە باری كۆمەڵایەتی، لە باری دیپلۆماسی خەریكی خۆڕێكخستنین، لە بارەی لەشكری هێزمان لەوێ هەیە، لە باری سیاسی و دپلۆماسییەوە پەیوەندیمان هەیە، هێڵی یەكەمی ئێمە لەو پەیوەندییانەدا رزگاركردنی عەفرینە، لە باری كۆمەڵایەتی ئێمە لە ناوچەكانی هەرێمی شەهبا خەریكی رێكخستنی جەماوەرین بۆ پشتیوانی لە رزگاركردنی عەفرین و بەشداریكردن.
ساڵێكە عەفرین داگیركراوە، لەساڵی رابردوودا لە عەفرین دزیكردن، تاڵانیكردن، دەركردن، كوشتن، راوەدوونان هەبوون، بەرهەمی زەیتوونی عەفرین دزراوە و براوە بۆ توركیا.

“هێزەكانی رزگاری عەفرین رێگانادەن سوپای توركیا و هاوپەیمانەكانی لە عەفرین بە ئارامی دابنشین”
خەڵك: زانیاریتان لەسەر چالاكییەكانی هێزەكانی رزگاری عەفرین هەیە، ئەوان چۆن چالاكی لەشكری دەكەن، چالاكییەكانیان لە چ ئاستێكدان؟
هێڤی مستەفا: هێزەكانی رزگاری عەفرین دەبێت خۆیان لێدوانی ورد بدەن دەربارەی چالاكییەكانیان، بەڵام ئەوان بەپێی پێویست و رەوشی ناوچەكان چالاكی لەشكری لە عەفرین دەكەن.
هێزەكانی رزگاری عەفرین ئامانجیان ئەوەیە كە نەهێڵن هێزەكانی سوپای تورك و هاوپەیمانەكانیان بە ئارامی لە ناوچەكانی عەفریندا بن، ئەوان لەوبارەیەوە بەڵێنیان داوە لە بەرخۆدان بەردەوام دەبن، بەپێی پێویست و رەوشی ناوچەكە بەردەوام چالاكی لەشكری خۆیان دەكەن.

“رۆژئاوا بەرگری لە خۆی دەكات، بۆ ئەوەش پشت بە هیچ هێزێكی دەرەكی نابەستێت، پشت بە گەلی خۆی دەبەستێت”
خەڵك: ئێستا رەوشی گشتی رۆژئاوای كوردستان چۆنە لە دوای هەڕەشەكانی رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆكی توركیا و بڕیاری كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لە سوریادا؟
هێڤی مستەفا: رەوشی رۆژئاوای كوردستان و باكوری سوریا بریتییە لە بەردەوامی بەرخۆدان و تێكۆشان، بەرگری لە خاك و گەلی خۆیان دەكەن، هەموو لەسەر پێیانن، ئەوان لە بەرگریكردن لە خۆ پشت بە هیچ هێزێكی نێونەتەوەیی یان هەرێمی نابەستن، ئەوان پشت بە هێز و گەلی خۆیان دەبەستن. لەگەڵ ئەوەشدا ئێمە لەگەڵ چارەسەری سیاسین بۆ رەوشەكە، ئێمە ئامادەی گفتووگۆین لەگەڵ هەر لایەنێكدا كە بیهەوێت گفتووگۆ بكەین، چ لایەنێك پرسیاری لە ئێمە هەیە، ئێمە ئامادەین وەڵامی بدەینەوە.

“مەترسی دووبارەبوونەوەی سیناریۆی عەفرین لە هەرێمەكانی دیكەی رۆژئاوای كوردستان هەیە”
خەڵك: ئایا مەترسی دووبارەبوونەوەی سیناریۆی عەفرین لە هەرێمەكانی دیكەی كۆبانێ و جزیرێ و شار و شارۆچكەكانی دیكەی رۆژئاوا هەیە؟
هێڤی مستەفا: بەڵێ مەترسی هەیە، لە رۆژئاوا و باكوری سوریا مەترسی دووبارەبوونەوەی سیناریۆی عەفرین لە شار و هەرێمەكانی دیكە هەیە، چونكە ئەردۆغان بە ئاشكرا هەڕەشە دەكات، دەڵێت هێرش دەكەم خاكی ئێوە داگیردەكەم، ئەم هەڕەشانەی ئەردۆغان بە بەرچاوی بێدەنگی نێودەوڵەتییەوەیە، ئەردۆغان هێرشیكردە سەر عەفرین و داگیریكرد لەبەرچاوی بێدەنگی نێونەتەوەیی، ئێستاش ئەو بێدەنگییە هەیە، ئێمە مەترسی گەورەمان لەو بێدەنگییە هەیە، لە حاڵی بەردەوامبوونی ئەو بێدەنگییەدا نەك هەڕەشەكانی ئەردۆغان مەترسی بۆ سەر رۆژئاواو باكوری سوریا دروستدەكات، بەڵكو هەڕەشە بۆ سەرانسەری كوردستان و ناوچەكە و جیهان بەگشتیش دروست دەكات.

خەڵك: پێتوانوایە پێویستە گەلی كورد چ بكات بۆ بەرەوڕوبوونەوەی مەترسییەكانی ئێستا؟
هێڤی مستەفا: دەبێت كوردان یەكێتی نەتەوەیی پێكبهێنن، پەیوەندیی نێوانیان توندوتۆڵ بكەن، ئەوە لە ئێستادا پێویستە، چونكە كورد یەكگرتوویی و یەكێتی هەبووایە، ئەردۆغان نەیدەتوانی هێرش بكات.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

چاوپێکەوتن

سكرتێری حزبی شیوعی عیراق بۆ (خەڵك) باس لە چارەسەركردنی كێشەی كەركوك دەكات

خەڵك- بەشی هەواڵ
ڕائید فەهمی، سكرتێری كۆمیتەی ناوەندی حزبی شیوعی عیراق، لە چاوپێكەوتنێكی لەگەڵ (تۆڕی میدیایی خەڵك) باس لە واقعی ڕەوتی مەدەنی و دیموكراتی لە عیراق و حزبی شیوعی عیراق و ئەگەرەكانی بەهێزكردنی ڕەوتی مەدەنی و دیموكراتی دەكات، بە تایبەت لە سایەی ئەم دۆخەی ئێستادا، كە حزبە ئیسلامییەكان باڵیان بەسەر سیمای گۆڕەپانی سیاسیدا كێشاوە.

سكرتێری حزبی شیوعی عیراق، كە لە هەمان كاتدا یەكێكە لە پەرلەمانتارە دەركەوتووەكانی هاوپەیمانی (سائیرون) لە پەرلەمانی عیراق، كە هاوپەیمانی نێوان شیوعییەكان و ڕەوتی سەدرە، ئاماژە بە مەبەستی بەستنی هاوپەیمانییەكەیان دەكات لەگەڵ ڕەوتی سەدر و وەڵامی ئەو پرسیارانەش دەداتەوە كە لەلایەن (خەڵك)ەوە سەبارەت بە كێشەی كەركوك و ناوچە كێشە لەسەرەكان ڕووبەڕووی كرانەوە.

خەڵك: ئایا چاوەڕوانی ئەوە دەكەن ڕەوتی مەدەنی دیموكراتی و حزبی شیوعی، بە هەمان هێز و گوڕی ڕابردووەوە بگەڕێتەوە نێو گۆڕەپانی سیاسی، لانی كەم لەماوەی چەند ساڵی داهاتوودا؟

ڕائید فەهمی: ڕێكخراوەكانمان و چالاكییەكانمان لە هەموو پارێزگا و شارێكی عیراقدا هەیە، كەشەكەش لەبارە بۆ ئەوەی دەست بە چالاكییەكانمان بكەین، كە هەمەجۆرن و لەگەڵ ئەوانەشدا هەست دەكەین بوار بۆ خستنەگەڕی توانا مێژوویی و فكرییەكانمان ڕەخساوە و دەكرێت فراوان بكرێن، پێشتر هەندێك توێژ هەبوون، كە خۆیان بەدوور دەگرت، بەڵام لەئێستادا نەك هەر تەنیا ئامادەن گوتارەكانی حزبی شیوعی وەربگرن، بەڵكو ئامادەشن بەشێوەیەك لە شێوەكان بێنە نێو كۆڕ و كۆبوونەوەكانی حزبی شیوعییەوە و بەشێوەیەك لە شێوەكان چاوپێكەوتن هەبێت لە نێوانماندا.

كەشی سیاسی ئێستای عیراق لەبارە بۆ پەرەپێدانی چالاكییەكانی حزب و كاری هێزە مەدەنی و دیموكراتییەكان، ئێمە لە چوارچێوەی سیستمێكی ئاڕاستەكراودا كاردەكەین، لەلایەك هاوپەیمانییەكەمان لەگەڵ ڕەوتی سەدر تۆكمەتر دەكەین لە چوارچێوەی هاوپەیمانی (سائیرون)، چونكە بەرنامەكەی ڕەهەندێكی چاكسازی و ڕەهەندێكی یاریدەدەر بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی مەدەنی لەخۆدەگرێت، لەگەڵ ئەوەشدا پەیوەندییەكی باشمان لەگەڵ هێزە مەدەنی و دیموكراتییە جیاجیاكانی تردا هەیە بە ئاڕاستە جیاجیاكانیانەوە، لەلایەكی ترەوە لەگەڵ ئەو هەموو چالاكیانەدا بیر لەوە دەكەینەوە، كە چۆن ئەو كارانە نزیكمان دەكەنەوە لە پڕۆژە نیشتمانی و دیموكراتییەكەمان و دابینكردنی پێداویستییەكانی خەڵك و بەگژداچوونەوەی گەندەڵی و بنیاتنانی دەوڵەت.

خەڵك: تا چەند هیواتان وایە لەڕێی ئەو چالاكی و جموجۆڵانەوە بگەنە ئەو ئامانجانەی لەپێناویدا تێدەكۆشن، بە تایبەت لە سایەی گۆڕانكارییە گەورەكاندا، كە سیمایەكی زۆر جیاوازیان لەڕووی سیاسی و كۆمەڵایەتیدا بەراورد بە قۆناغەكانی پێشوو هێناوەتەئارا؟

ڕائید فەهمی: ڕاستە ڕووبەڕبوونەوەكان قورسن، بەڵام حزبی شیوعی پێویستی بە بنكەی جەماوەریی و سەرلەنوێ‌ گرتنەبەری سیاسەتی داوا جەمارییەكان هەیە، ئێمە لەئێستادا جەماورەكەمان خۆیان لە چەوساوە و كارگەران و ئەو توێژانەدا دەبیننەوە، كە بڕوایان بە پرۆژەی مەدەنی و پڕۆژەی نیشتمانی بە ڕەهەندە عیراقییە فیدڕاڵییەكەی هەیە، لەماوەی دەیان ساڵی ڕابردوودا، ژێرخانی كۆمەڵایەتی عیراق گۆڕانكاریی بەسەردا هاتووە، جەنگەكان و نەهامەتییەكان و قەدەغەكردنی كاریی شیوعییەكان لەلایەن ڕژێمی پێشوو، هەموو ئەوانە وایان كردووە چەند ڕەوتێكی تر گەشە بكەن و بێنە نێو گۆڕەپانەكەوە، ڕوخانی یەكێتی سۆڤیەت و پاوانكردنی دەسەڵات لەلایەن ڕژێمە دیكتاتۆرییەكانیش وای لە خەڵك كرد، بەشوێن ئاڕاستەیەكی تردا بگەڕێن بۆ ڕزگاربوون،هەموو ئەمانە كاردانەوەی سیاسییان هەبوو، وێڕای گۆڕانكارییەكانی تر، كە خۆیان لە نەمانی پیشەسازییەكان و كۆچكردنی توێژێكی كۆمەڵگە بۆ دەرەوەی وڵات و گۆڕانكارییەكانی تردا دەبینێتەوە، هەموو ئەمانە فاكتەری بەهێز بوون بۆ لاوازكردنی بنكەی جەماوەری حزبی شیوعی و هێزە دیموكراتییەكانی تر.

لەدوای 2003وە، حزبی شیوعی هەوڵیداوە، كاریگەریی لەسەر سیاسەتی گشتی وڵات دروست بكات بە ئاڕاستە ئەرێنییەكان و بەپێی توانا، لەنێو خۆشدا بوارێكی وەهای خولقاندووە، كە بتوانێت ڕووبەری كارەكانی فراوانتر بكات و بەدووربێت لە گوشارەكان،لەئێستاش بەدواوە لەوبڕوایەداین حزبی شیوعی بتوانێت لەڕووی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیرییەوە كاریگەری زیاتر دروست بكات و پێگەیەكی باشتر بۆخۆی داببڕێت، هەرچەندە پێشتریش توانیویەتی وێنەیەكی ئەرێنی لەنێو خەڵكدا دروست بكات و بەدوور بێت لە دیاردە نەرێنییەكان.

خەڵك: لەگەڵ ئەو گۆڕانكارییانەی ڕوویانداوە و هاتوونەتە ئارا، ئایا حزبی شیوعی عیراق بیری لە گۆڕینی ناوەكەی نەكردۆتەوە؟

ڕائید فەهمی: لەدوای ڕوخانی یەكێتی سۆڤیەت و لەدوای ئەو گۆڕانكارییانە، كە بونە مایەی ئەوەی زۆرێك لە حزبە چەپەكان ناوی خۆیان بگۆڕن، ئێمە لە كۆنگرەكاندا بیرۆكەكەمان پێشنیاركردووە، بەڵام زۆرینەی هەرە زۆری هاوڕێیان لەگەڵ ئەوەن، كە ناوەكە وەك خۆی بمێنێتەوە، بەهەرحاڵ گۆڕین یان نەگۆڕینی ناوەكە ئەوە خواستی شیوعییەكانە، لەوەش گرنگتر مەودای بەدەنگەوەچوونیانە بۆ خەمی ڕۆژانەی خەڵك و كاركردنە بۆ هێنانەدی خواستەكانیان و گوزارشتكردنە لە خواست و داواكارییەكانیان بەشێوەیەكی ڕاستگۆیانە، لەئێستادا حزبی شیوعی بۆتە بەشێكی سروشتی لە كۆمەڵگە و بۆتە بەشێك لە حاڵەتی عیراقی و مەشهەدی سیاسی وڵات، نمونەش بۆ ئەوە دەبینین حزبەكە لەگەڵ هێزە ئیسلامییەكان هاوپەیمانی دەبەستێت، بەڵام گەر بێینە سەر باسی ڕوخانی بلۆكی سۆسیالیزم، ئەوا ئێمەش هەست بەو كەلێنە دەكەین و بەو لاوازبوونەدا تێدەپەڕین، بەڵام بۆ مەودا دوورەكان چاومان لە ئاسۆ بڕیوە، چاومان لە بنیاتنانی كۆمەڵگەیەكە، كە سەرمایەداری تێبپەڕێنێت و ببێتە جێگروەی سەرمایەداریی، ئەم پڕۆسەیەش بە مێژوویی دەزانیین و پێمانوایە دەبێتە هەر بێتەدی.

خەڵك: تێڕوانینی حزبی شیوعی عیراق بۆ كێشەی كەركوك و ناوچە كێشە لەسەرەكان چۆنە و پێیوایە لە چ ڕێگەیەكەوە دەكرێت ئەو كێشەیە چارەسەر بكرێت؟

ڕائید فەهمی: لەو ڕووەوە دوو پرەنسیپ هەیە، یەكەمیان یەكێتی فیدڕاڵییە، كە ئێمە پشتیوانی دەكەین لە چوارچێوەی عیراقێكی هەمەڕەنگ، كە خزمەت بە هەموو نەتەوە و تایەفە و توێژەكان بكات، دووەم سەبارەت بەو ناوچە جێناكۆكانە یان كێشەلەسەرانە، چارەسەری دەستورییان بۆ دانراوە، ئێمە لەگەڵ چارەسەری دەستوری و ئەرێنین بۆ ئەو كێشەیە، تائێستاش چارەسەرە دەستورییەكە، كە خۆی لە ماددەی 140دا دەبینێتەوە، لەلایەن هەندێك ناوەندەوە لەو ناوچانەدا ڕێگری لێدەكرێت و پەسەند نییە، ئێمە دەڵێین، ئەو ناوچانە ناكرێت سەقامگیری و ئارامی بەخۆوەببینن تا چارەسەرێكیان بۆ دانەنرێت، كە جێگەی ڕەزامەندی دانیشتوانەكەی بێت بە هەموو پێكهاتەكانەوە، لەڕووی مەسەلەی پەیوەستبونیشی بە هەرێمی كوردستان یان حكومەتی فیدڕاڵ، پێمانوایە ناكرێت ئەو كارە بەدوور لە دانیشتوان و پێكهاتەكانی ئەو ناوچانە بەئەنجام بگات، بۆیە ئێمە لەگەڵ ماددەی 140دا، كە لە قۆناغی یەكەمدا ئاسایی كردنەوەی دۆخەكە و دواتر سەرژمێری و پاشان ڕاپرسییە لەو ناوچانە، بەڵام ئەو پڕۆسەیە پێویستی بە چەند مەرجێك هەیە، كە یەكەمیان مەرجی سیاسییە، چونكە بینیمان زۆرێك لە لایەنە سیاسییەكان ئیرادەی سیاسی ئەوەیان تێدا نەبوو بۆ جێبەجێكردنی ماددەكە، بۆیە تائێستا كێشەكە بەردەوامە، كە لە هەندێك كاتدا شێوازەی تر بۆ چارەسەر بەكارهێنراوە، بەڵام ئێمە لەگەڵ دیالۆگداین و پێمان وایە لەڕێی دیالۆگەوە دەكرێت چارەسەر بدۆزرێتەوە.

بۆیە سەپاندنی چارەسەر بە شیاو نابینین و پێمان باشە هەموو لایەنە سیاسییەكان و هەموو پێكهاتەكانی ناوچەكە، بە دوور لە توندوتیژی لەڕێی دیالۆگەوە چارەسەر بۆ كێشەكان بدزۆنەوە، لەگەڵ ئەوەشدا پێویستە ڕێز لە جیاوازییەكان بگیرێت، جا ئەو جیاوازیانە مەزهەبی بن یان تایەفی یان نەتەوەیی، تا ئەو كاتەی هەرناوچەیەك بۆخۆی بڕیار لەسەر ئەو لایەنە دەدات، كە دەیەوێت پێوەەی وابەستەبێت.

كەركوكیش بەشێوەیەكی تایبەت، تێبینی ئەوە دەكەین هەر لایەنێك كۆنتڕۆڵی بكات و بیەوێت لایەنی بەرانبەر پەراوێزبخات، نابێتە مایەی ئەوەی دۆخی كەركوك سەقامگیر ببێت، پێویستە هەموو لایەنەكان بەشداریی بكەن و ڕێز لە مافی یەكتر بگرن، پێموایە دانیشتوانی ناوچەكەش بە چاوپۆشین لە تەرەفگیری و دەمارگیرییەكان، لە كۆتاییدا لەگەڵ سەقامگیری و ئاسایش و ئارامیدان.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

چاوپێکەوتن

“عیراق وابەستەی میحوەری ئەمریكایە”
حەسەن عەلەوی بۆ (خەڵك): بەرپرسانی وڵاتان بۆ زێڕ و نەوت دێنە عیراق

خەڵك-بەشی هەواڵ
حەسەن عەلەوی، بیرمەند و سیاسەتمەداری عیراقی، پێیوایە حكومەتەكەی عادل عەبدولمەهدی سەركەوتوو نەبێت و دەڵێت، “عەبدولمەهدی تەنیا لە دەشتاییدا دەتوانێت شۆفێری بكات” و جەختیشدەكاتەوە، كە عیراق لەئێستادا وەك كیشوەرێك وایە، سەركێشەكان و ئەوانە بەلای خۆیدا ڕادەكێشێت، كە بەشوێن زێڕ و سامان دەگەڕێن.

حەسەن عەلەوی لە چاوپێكەوتنێكی تایبەت لەگەڵ (خەڵك) باس لە سیاسەتی ئێستای عیراق و چەند تەوەرێكی گرنگی ئێستای سەر گۆڕەپانی عیراق دەكات، وێڕای ئاماژەكردن بە كاریگەریی و ڕۆڵی وڵات لە سیاسەتی عیراقی و دیاریكردنی ئاڕاستەی سیاسەتەكانی وڵات.

خەڵك: سەردانی ئێستای دیپلۆماتكاران و سەركردە سیاسییەكانی وڵاتان بۆ عیراق چی دەگەیەنێت، ئایا ئەم سەردانانە بۆ وڵات پاشخانی سیاسییان هەیە، یان بۆ مەبەستی پەیوەندییە ئابوری و بازرگانییەكانن لەگەڵ عیراق؟
حەسەن عەلەوی: لە سەرەتاوە دەكرێت بڵێن، ئەم جموجۆڵانە وابەستەی یەكدی نیین و بە یەك بڕیارەوە نەبەستراونەتەوە، بەڵكو لەچەند بڕیارێكی جیاجیا پێكدێن، بڕیاری ئێرانی جیاوازە لە بڕیاری خۆرئاوایی، ئاساییە لەدوای سەپاندنی سزاكان، هیچ وڵاتێكی عەرەبی نەكەوتە خۆی بۆ سوككردنی باری سەرشانی تاران، بەو پێیەی زۆربەی وڵاتە عەرەبییەكان دژ بە سیاسەتەكانی ئێرانن، بەڵام هەندێك لەو وڵاتانە هەڵوێستیان نواند، لەوانە وڵاتی ئوردن، بەو پێیەی دراوسێی عیراقە و لەڕووی ئابورییەوە هەژارە و خاوەنی سامانی سروشتی نییە، بە پێچەوانەی عیراقەوە.
عیراق لەئێستادا وەك كیشوەرێك وایە، سەركێشەكان و ئەوانە بەلای خۆیدا ڕادەكێشێت، كە بەشوێن زێڕ و سامان دەگەڕێن و گەڕیدەن، بۆیە پێموایە لایەنی سیاسی دوایین بایەخی ئەو سەركردە و دیپلۆماتكارانەیە بە ئاڕاستە جیاجیاكانیانەوە، كە لەئێستادا سەردانی عیراق دەكەن، بۆیە سەردانەكان دەكرێت بە سیاسی پۆلێن نەكەین هێندەی ئەوەی، كە ئابوریین.

خەڵك: هەندێك قسەوباس لەئارادان، كە ئاماژە بە گۆڕانی سیاسەتەكانی ئیدارەی ئەمریكادا دەكەن بەرانبەر بە عیراق لە قۆناغەكانی داهاتوودا، ئێوە ئەو ڕاوبۆچوونانە چۆن هەڵدەسەنگێنن؟
حەسەن عەلەوی: عیراق وابەستەی میحوەریی ئەمریكایە و وابەستەی ڕێكەوتنە ئەمنی و سیاسییەكانە، بۆیە زۆر بە ساكاریی دەتوانیین بڵێن، كە عیراق لە چوارچێوەی میحوەری ئەمریكادایە، ئەمریكاش نامۆ نییە بە عیراق یان دروورنییە لە بارودۆخی عیراق بە پێچەوانەوە لە ساڵی 2003وە بەرپرسیارێتی لەئەستۆدایە بەرانبەر بە عیراق، ئەم سەردانانەش لەم ڕێڕەوە و لەم چوارچێوەیەدان و لە دوتوێی هەماهەنگییەكانی نێوان هەردوو وڵاتدان، بۆیە هیچ شتێكی نوێ‌ لەئارادا نییە.
ئەو پێشهاتە نوێیەی هاتۆتەئارا، هەڕەشەكانی ترەمپە لە بەرژەوەندییەكانی ئێران لە عیراق، بەڵام چونكە ترەمپ جەماوەریی لە عیراقدا نییە، بەپێچەوانەوە ئێران جەماوەری لە عیراقدا هەیە و ئوردن خاوەنی جەماوەرە لە عیراق، كە زۆربەی سوننەكان لەگەڵیدان، بە هەمان شێوە سیاسەتوانانی شیعە پاڵپشتی ئێران دەكەن، لە هەمان كاتدا ئەمریكا هیچ جەماوەرێكی لە عیراقدا نییە، ئەوەی هەیە تەنیا چەند هەڵوێستێكی تاكلایەنەیە، كە هانا بۆ ئەمریكا دەبات و بۆخۆی ناتوانێت گوزارشت لە خۆی بكات.
بۆیە بوونی ئێران بەهێزترە لە عیراق لە هەموو وڵاتانی تر، تەنانەت لە ئەمریكاش، سەبارەت بە ئوردنیش، كە سوننەكان لەخۆدەگرێت، بەو هۆیەی ئابورییەكی لاوازی هەیە ڕۆڵی ئوردنیش بە هەمان شێوە ڕۆڵێكی لاوازە لە عیراقدا و خاوەنی هەژموون نییە و هەوڵ دەدات لێكگەیشتنی هەبێت و هەرگیز هەوڵ نادات حكومەتی عیراق لەخۆی بڕەنجێنێت.
ئوردن نایەوێت لەڕێی ڕێكەوتن لەگەڵ سوننەكان، بەغدا لەخۆی توڕەبكات، بەڵكو بە هەموو شێوەیەك كار بۆ ڕازیكردنی بەغدا دەكات، چونكە پێویستی بە وزەیە، عیراقیش خاوەنی ئەو وزەیەیە، كە ئوردن پێویستیەتی.
ئەو بۆرییە نەوتەی لە بەسرەوە بۆ كەنداوی عەقەبە درێژدەكرێتەوە، قازانجێكی گەورەی بۆ وڵاتەكە دەبێت و یەك لەسەر سێی بودجەی گشتی وڵاتەكە فەراهەم دەكات و توانا و هێزی ئابوری وڵاتەكە بە ڕێژەی لەسەدا 33 زیاد دەكات، بەراورد بە دۆخی ئێستای، بۆیە پشت لەو بەرژەوەندیانە ناكات و ناكەوێتە شوێن هەندێك سیاسەت بۆ ڕازیكردنی عەرەبە سوننەكان.

خەڵك: ئایا پێشبینی دەكەن حكومەتەكەی عادل عەبدولمەهدی، سەرۆك وەزیرانی ئێستای عیراق سەركەوتوو بێت؟
حەسەن عەلەوی: نەخێر، عادل عەبدولمەهدی بەوە ناسراوە، كە لە دەشتاییدا دەتوانێت شۆفێری بكات، بەڵام گەر توشی هەوراز و نشێوی بوو ڕادەوەستێت، هەر هەورازێك بێتە ڕێگەی ڕادەوەستێت، چونكە ئەو كەسێتییەكی سەركێش نییە و بۆ نمونە پێچەوانەی مالكییە، كە سەركێش و بوێر بوو، بەڵام ئەو بوێر نییە.
ئەو زیادەڕیی دەكات لە گوێگرتن، گوێ‌ بۆ هەموو قسەكان دەگرێت، جا قسەكان ئەمریكایی بن یان عەرەبی یان ئێرانی، لە هەمان كاتدا داواكاریی ئەو قسانە جێبەجێ‌ دەكات، هەر ئەمەشە وایكردووە، كە كابینە وەزارییەكەی دوابكەوێت، چونكە هەوڵ بۆ ڕازیكردنی هەمووان دەدات.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
کام لەم وەزارەتانەی کابینەی ٨ لە ئاست خزمەتکردن بە هاولاتیان جێدەستی دیار بووە؟

کوردستان