ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

چاوپێکەوتن

بەرپرسی مەكۆی گۆڕان لەهەولێر: ئەگەر یەكێتی بەخۆیدا نەچێتەوە لەگەڵیدا دانانیشین


خەڵك-بەشی هەواڵ

بەرپرسی مەكۆی سەرەكی بزوتنەوەی گۆڕان لەهەولێر رایدەگەیەنێت، بوونی بۆچونی جیاواز لەناو گۆڕان بۆ بەهێزكردنی بزوتنەوەكەیە.

هێمن شێخانی بەرپرسی مەكۆیی سەرەكی بزوتنەوەی گۆڕان لەهەولێر لە دیمانەیەكدا لەگەڵ (خەڵك) رایدەگەیەنێت، لەم سنورەی پارتی حوكم دەكات ژیانی هیچ تاكێك پارێزراو نییە، دەشڵێت “تاكو یەكێتی داوای لێبوردن نەكات‌و تاوانباری تەقەكردنەكە سزا نەدات ئامادەنین لەگەڵی رێكبكەوین”.

خەڵك: دەنگۆیەكی زۆر هەیە كە ناوخۆی بزوتنەوەی گۆڕان زۆر خراپەو بەدەست كێشەی كوتلەكارییەوە دەناڵێنێت؟
هێمن شێخانی: لەناو بزوتنەوەی گۆڕان‌و هەر لایەنێكی سیاسی پێم وانییە كوتلەو بۆچونی جیاوازی تێدا نەبێت، بەڵام پرسیارەكە ئەوەیە ئایا دروستبوونی ئەو بۆچونە جیاوازانەو كوتلانە بۆ لاوازكردنی حزبەكەیە یاخود بەهێزكردنی، پێموایە ئەوەی لەناو بزوتنەوەی گۆڕان هەیە دوو رای جیاوازە بۆ هێزكردنی بزوتنەوەكەیە نەوەك بۆ لەناوبردنی.

خەڵك: بەڵام پەرلەمانتارێكی بزوتنەوەی گۆڕان باسی لەوەكردبوو ئەگەر كێشەكانی گۆڕان چارەسەر نەكرێت چارەنوسی زۆر خراپتر دەبێ لەیەكێتی‌و بەڵكو كێشەكانی یەكێتی زۆر قوڵنین وەك گۆڕان؟
هێمن شێخانی: بزوتنەوەی گۆڕان نەگەیشتۆتە ئەو ئاستەی بشوبهێنرێت بەیەكێتی، چونكە لەناو یەكێتی نیشتیمانی كوردستان زیاتر لە ٥ كوتلەی تێدایە كە لەبەرژەوەندی شەخسی خۆیان كار دەكەن، بۆیە بزوتنەوەی گۆڕان بۆ خەمی خەڵك دروست بووە، راستە لەهەندێ شوێن دەبینرێ جەماوەی گۆڕان گەرم‌و گوڕن و پێیان باشە بڕیاری بەپەلە بدرێ یان داوای گۆڕانكاری بەپەلە دەكەن، ئێمەش بزوتنەوەیەكی مەدەنی خۆرسكین‌و بەرنامەی گۆڕان ئیرادەیەكی بەهێزەو بەردەوام لەگۆڕانكاریدایەو هەرچەند لەم پرۆژەیەی لەبەردەستمان بووە لامان نەداوە، بەڵام وەكو دەوترێ لەئاست خواستی هاوڵاتیان نەبووە، ئێمە بەردەوام خەبات بۆ پرۆژەكەمان دەكەین لەخزمەت خەڵك، هاوڵاتیانیش مافی خۆیانە خواستی زیاتریان بوێت، چونكە بارودۆخەكە لەروی سیاسی‌و دارایی‌و سەرجەم بوارەكانیتر بەرەو داتەپین دەڕوات، بۆیە ئەگەر رەخنەش بگیرێ لەبزوتنەوەی گۆڕان نیشانەی زیندوێتی بزوتنەوەكەیە.

بزوتنەوەی گۆڕان نەگەیشتۆتە ئەو ئاستەی بشوبهێنرێت بەیەكێتی، چونكە لەناو یەكێتی نیشتیمانی كوردستان زیاتر لە ٥ كوتلەی تێدایە

____________________________________________________________________

خەڵك: ئەوەی دەبینیرێ دووركەوتنەوەی هاوڵاتیان نییە لەبزوتنەوەی گۆڕان بەهۆی ناڕوونی بەرنامەی كاری بزوتنەوەكە، بەتایبەت لەدوای رەوانشاد نەوشێروان مستەفا؟
هێمن شێخانی: لەدوای رەوانشاد كۆمەڵێك گرفتمان بۆ دروست بوو، ئەویش لایەنی دەسەڵات بەهەموو شێوەیەك لەرووی دەرونی و سەربازی پەلاماری بزوتنەوەكەیاندا نەیانتوانی بچوكی بكەنەوە، ئێستاش دەبینین هەندێ لایەن بەتەقلید هاوشێوەی بزوتنەوەی گۆڕان هەندێكیان خۆرسك دروست بوون‌و هەندێكیش دروستكراون كە دەستی لایەنی دەسەڵاتن، ئەمە وادەكات بەشێك لەدەنگدەرانی بزوتنەوەی گۆڕان واهەست دەكەن ئەم لایەنانە دەتوانن شوێنگرەوەی بزوتنەوەكە بن، بۆیە ئەوەی هەبوو لەهەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق كە وەكو كەفێك بوو دواتر دامركایەوەو ئەو چەواشەكاریەی لەمیدیا زەبەلاحەكانیان بانگەشەیان دەكردو هێرشیان دەكردینە سەر ئەمە كۆتایی هاتووە، چونكە ئێستاش هاونیشتیمانیان ئازارێكیان پێ دەگات داوا لەبزوتنەوەی گۆڕان دەكەن كە بەهانایانەوە بچێت و خۆپیشاندان بكات، باشە بۆچی هاوڵاتیان داوا لەلایەنەكانیتر ناكەن كە وەك ئۆپۆزسیۆن دەركەوتون لەگۆڕەپانی سیاسی، ئەمە نیشانەی نەبوونی متمانەی خەڵكە بۆ ئەو لایەنانە، كەواتە تاكە هێزێك جێگای ئومێدی هاوڵاتیان بێت گۆڕانە.

خەڵك: تا چەند ئەو دەنگانەی ١٢ی ٥ی ٢٠١٨ دەنگی راستەقینەی گۆڕان بوو؟
هێمن شێخانی: ئەو دەنگانەی هێنامان زیاتر لە٥٠%ی دەنگەكانمان دزراوە، چونكە بەر لەئەنجامدانی پڕۆسەی هەڵبژاردن، ئێمە زیاتر لەدووجار راپرسیمان كرد لەشارو شارۆچكەكان بەتایبەت لەهەولێر، بەپێی ئەو راپرسیانەی هەمان بوو رێژەی دەنگی بزوتنەوەی گۆڕان ئەگەر لەهەڵبژاردنی رابردوو ١٠٨ هەزار دەنگ بوو ئەمجارە زیاتر لە ١٢٠ هەزار دەنگمان هەبوو لەپارێزگای هەولێر، لەبەر ئەوە هەموو پێوەرەكان پێمان دەڵێن بزوتنەوەی گۆڕان دەنگی زیادیكردبوو، بەڵام دزی و تاوانێكی زۆر گەورە بەرامبەر بزوتنەوەی گۆڕان كراو ئەمجارەش لەهەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان ناتوانن دووبارەی بكەنەوە.

خەڵك: كەواتە پێشبینی دەكەن رێژەی دەنگ‌و كورسییەكانتان چەند بێت؟
هێمن شێخانی: ئێمە لەكارەكانمان بێ هیوا نین‌و ساردنابینەوە، ناڵێین لەهەڵبژاردنی پەرلەمانی كورستان ساختەكاری ناكرێ، بەڵام دڵنیاین كە دەنگی راستەقینەی خۆمان دەهێنینەوە، هەرچەندە پیشەی دەسەڵات بەردەوام تەزویركردن بووە لە ١٩٩٢ەوە تاكو ئێستا، بەڵام رەنگە ئێمەش پلان‌و بەرنامەمان هەبێت بۆ رووبەرووبونەوەو رێگری لەتەزویر، هێشتاش زووە لەسەر ژمارەی كورسییەكان قسەبكەین، ئێمەش لەهەوڵی دروستكردنی بەرەیەكی فراوانین لەگەڵ لایەنە سیاسیەكانیتر لەدوای هەڵبژاردن هاوپەیمانییەك پێكبهێنین، ئەوكاتە ئەگەر بتوانین ٥٠+١ بەدەست بێنین بەدڵنیاییەوە رێگا نادەین هیچ لایەنێكی سیاسیتر حكومەت پێك بهێنێت و بەپێی یاسا خۆمان حكومەت پێكدێنین.

ئەگەر بتوانین ٥٠+١ بەدەست بێنین بەدڵنیاییەوە رێگا نادەین هیچ لایەنێكی سیاسیتر حكومەت پێك بهێنێت و بەپێی یاسا خۆمان حكومەت پێكدێنین

_________________________________________________________________________

خەڵك: بزوتنەوەی گۆڕان زۆرترین چالاكی‌و خۆپیشاندانی لەسلێمانی كردووە، ئەمە بۆچی؟ ئایا ئەوەی لەسلێمانی بۆتان دەرەخسێت لەهەولێر هەمان شێوە نییە؟ هەولێرتان پشتگوێ خستوە؟
هێمن شێخانی: گۆڕان سەركردایەتی لەسلێمانی‌و زۆرترینیان لەسلێمانی دادەنیشن یان خەڵكی ئەوێن، ئەمەش مانای ئەوە نییە كە لەهەولێر لاوازبین، تەنها هۆكاریش ئەوەیە سەركردایەتی لەسلێمانی زووتر دەستیان بەگۆڕانكاریەكان‌و جموجۆڵەكان دەگات، هۆكارێكی تریش هەرچەندە یەكێتی‌و پارتی لەزۆربەی رووەكانەوە جیاوازیان نییە، چونكە خەباتی ئەوان بۆ خزمەتی دووبنەماڵەو حزبەكانە، بەڵام بەم مانایەش نییە زوڵم نەكرابێت لەهیچ یەكێك لەم دوو زۆنە بەشێوەی جیاواز، دەشتوانم بڵێم ئەو ئازادیەی زۆر كەمە لەسلێمانی ماوە لەهەولێر هەر نییە، شێوازی بیركردنەوەی خەڵكی هەولێر جیاوازترە لەدانیشتوانی سلێمانی هەرچەندە هەردوولا بیركردنەوەی جوانیان هەیە، خەڵكی هەولێر زیاتر سۆزدارترن‌و كەمتر دێنە شەقام، بەڵام هەموو لایەكیش شاهیدی ئەوە دەدەن ئەگەر خەڵكی هەولێر بێتە شەقام بەهیچ كەسێك كپ نابێتەوە، لەبەر ئەوە ئێمە نامانەوێ دۆخەكە بگاتە ئەو رۆژە، چونكە دەزانین دەسەڵات بەسیستەمێكی ناڕەوا حوكمڕانی ئەو وڵاتە دەكەن، دەمانەوێ سیستەمەكە بەیەكەوە بگۆڕین و ئەوانیش مرۆڤن نامانەوێ هاوشێوەی سەدام و قەزافیان لێبێت‌و دەمانەوێ گۆڕانكاری گەورە بەبێ خوێن رشتن لەهەرێمی كوردستان بكەین و دەسەڵاتیش بەخۆیاندا بچنەوە، بێ گومانیشین لەوەی ئەگەر خەڵكی هەولێر هەڵبستێت چارەنوسی ئەوانە لەسەركردە دیكتاتۆرەكان باشتر نابێت. وەك بەرپرسی یەكەمی هەولێریش ئێمە تارادەیەكی زۆر بەبێ گەرانەوە بەلامەركەزیەت كارمان كردووە و بۆ بڕیاری سیاسیش پابەند بووین بەبڕیاری سەركردایەتی، لیژنەیەكی باڵاش دروست بووە من ئەندامم تێیدا، ئەگەر لەرابردووش كەمتەرخەمی هەبوبێت كە نەبووە، ئێستا نییە، هەولێریش ئامانجی سەرەكی بزوتنەوەی گۆڕانە، ئەگەر زۆرە زۆرترین كار و چاڵاكیەكانمان لەهەولێر بكەین، لەم سنورەی پارتی تێیدا حوكم دەكات ژیانی هیچ تاكێك پارێزراو نییە، چونكە هەركاتێك ویستبێتمان تۆمەتیان بەخشیوەتەوە بەبیانوی جۆراوجۆر دەستگیریان كردوین ئەمەش بەهۆی سەربەخۆنەبونی دادگاكان، لەماوەی ئەو ٩ ساڵەش كاری زۆرمان كردووە، رەنگە ئەمجارە جورئەتی ئەوەنەكەن پەلاماری بزوتنەوەی گۆڕان بدەن.

خەڵك: دوای رووداوی تەقەكان لەدوای ئەنجامی هەڵبژاردن، ئێستا بوار ماوە بۆ پەیوەندی نێوان یەكێتی‌و گۆڕان؟ ئایا دەرفەت هەیە رێككەوتن بكەن؟
هێمن شێخانی: راستە سەركردەیەكی یەكێتی هێرشی كردەسەر گردەكە، بەڵام ئەوە بەفەرمانی مەكتەبی سیاسی یەكێتی بووە، چونكە ئێمە كێشەی شەخسیمان لەگەل كەس نییەو تەنها كێشەمان گۆڕینی سیستەمی حوكمڕانییە، ئەوەشی كردیان كە تۆ هێزێك بیت، بووبیتەوە خاوەن پێگەی خۆت ئەم هێرشكردنەكە مانای چی بوو؟ ئەمەش لەبەر ئەوەی تەزویرێكی زۆر كرابوو و دەیانەویست ئێمەش رازی بین بەم تەزویرە، بۆیە بەرەنگاریان بوینەوەو رازیش نەبوین، ئەگەر یەكێتیش لەم هێرشە بەرپرسیار نییە مەكتەبی سیاسی دەبوایە داوای لێبوردنی بكردایە، كە ئەمە نەكرا ئەوە ئێمە لەیەكێتی دەزانین هەركەسێك كردبێتی لەسەر ئەوانەشی حیساب دەكەین، چونكە نەتاوانبار سزادراوە نە یەكێتیش داوای لێبوردنی كردووە، ئەم هێرشەش پیلانگێری بووەو لەشەوی تەقەكانیش لەچەند لایەكەوە لەباڵەخانەی بەرپرسانیتری یەكێتی تەقە ئاڕاستەی گردەكە كراوە، لەبەر ئەوە لەگەڵ یەكێتی هیچ پەیوەندیەكی ژێربەژێرو لەسەرەوەمان نییە، هەركاتێك ئەوان بیسەلمێنن كە ئەوان نین و كەسەكە دادگایی بكەن ئەوا لەگۆرەپانی سیاسی دوژمنی كەس نین و كەسیش بەدوژمنی خۆمان نازانین، هەركەسێكیش دوژمنی ئێمە بێت سەنگەری لێ دەگرینەوە، ناشمانەوێ خوێن بڕژێ، ئەگەر یەكێتی بەخۆیدا نەچێتەوەو بەهەمان شێوەی چەند مانگی رابردوو بێت، ئامادە نین لەگەڵی دابنیشین.

 

ئەگەر یەكێتی بەخۆیدا نەچێتەوەو بەهەمان شێوەی چەند مانگی رابردوو بێت، ئامادە نین لەگەڵیدا دابنیشین

________________________________________________________________

خەڵك: رێككەوتنتان لەگەڵ پارتی هەیە؟
هێمن شێخانی: ئێمە هیچ رێككەوتنێكمان لەگەڵ پارتی نییە و ناشمانبێت لەئێستادا، چونكە وەكو دەنگۆ دەیانەوێ دەنگدەرانمان بێ هیوا بكەن، ئەگەر ئێمە رێككەوتنمان هەبوایە وەزیرو سەرۆكی پەرلەمانمان دەرنەدەكران‌و گەورەترین باجمان داوە، بەردەوامیش دەبین، ئامادە نین رێكبكەوین لەسەر حسابی هاوڵاتیان لەپێناوی بەرژوەندی حزب و بزووتنەوە، كاتێك رێكدەكەوین بەڵێنی گۆڕانكاری گەورەمان پێبدەن و گۆڕانكارییەكانیش بچێتەوە بەرژەوەندی خەڵكی كوردستان.

ریکلام

چاوپێکەوتن

كۆرۆنا مانای چییە؟
چەند زانیارییەكی ورد و نەبیستراو لەسەر ڤایرۆسی كۆرۆنا


خەڵك-ئارام سەردار
پزیشكێكی شارەزا لەتەندروستی گشتی ئاماژە بەمێژوو و سەرهەڵدانی نەخۆشیە ڤایرۆسیەكان دەكات، دكتۆر فەیسەڵ عارەب، پزیشكی شارەزا لەتەندروستی گشتی لەدیمانەیەكی لەگەڵ (تۆڕی میدیایی خەڵك) دەڵێت، یەكەم بەڵگەی هەبوونی ڤایرۆسیش لەو تاقیكردنەوەیەدا دەركەوت كە زانا (دیمتری ئیڤانۆفسكی 1864 – 1920) لەسەر گەڵای ڕووەكی تووتن كردی، لەبارەی كۆڕۆناش وتی، خێزانی كۆڕۆنا بۆ یەكەمجار لەساڵی 1960 دا دۆزرایەوە و بەدرێژایی لێی كۆڵراوەتەوە.

خەڵك: دۆزینەوە و مێژووی كۆڕۆنا و ڤایرۆسەكان دەگەڕێتەوە بۆ كەی؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: بەهۆی سەرهەڵدان و بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی كۆڕۆنا ترس و دڵەڕاوكێیەكی زۆر لەچین و هەندێك وڵاتی دیكەوە كەوتە ناو هاوڵاتیان. مێژووی دۆزینەوەی میكرۆبی (ڤایرس) Virus زۆر كۆن نیە هەرچەندە ڤایرۆس لەهەموو شوێنێكی سەر ئەم زەویە هەیە و زۆریش بڵاوە. هەردوو زانا (لویس پاستیۆر 1822 – 1895) و (ئیدوارد جینەر 1749 – 1823) بۆ یەكەمجار توانیان لەسەردەمی خۆیان كوتان Vaccine بۆ خۆپاراستن لەنەخۆشیی خوریكە Smallpox دروست بكەن، بەڵام لەڕاستیدا ئەوان نەیاندەزانی كە میكرۆبێك هەیە بەناوی ڤایرۆس كە ئەو نەخۆشیە تووشی منداڵان دەكات، بەڵام یەكەم بەڵگەی هەبوونی ڤایرۆس لەو تاقیكردنەوەیەدا دەركەوت كە زانا (دیمتری ئیڤانۆفسكی 1864 – 1920) لەسەر گەڵای ڕووەكی تووتن كردی، بەوەی گوشراوی ئەو گەڵایانەی كە تووشی نەخۆشیەك ببوون بەناوی Tobacco mosaic disease بەناو پاڵێوەریەكی (فیلتەرێكی) تایبەتدا برد كە نەیدەهێشت بەكتریا بەناو كونیلەكانیدا تێپەڕێ، كاتێك ئەو پاڵاوتەیەی دەستی كەوت بەسەر گەڵای تووتنی بێ نەخۆشی داكرد، بینی گەڵایەكان تووشی هەمان نەخۆشی بوون، بۆیە زانای هاوەڵی (مارتین بێژەرینگ 1851 – 1931) ئەو پاڵاوتەیەی ناونا ڤایرۆس (كە لەزمانی كۆن بەمانای ژەهر یان پاڵاوتە دێ).

خەڵك: لێكۆڵینەوەكان لەسەر ڤایرۆس بەچی گەیشتن؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: ئەم دۆزینەوەیە لەمێژوودا بەسەرەتای پەیدابوونی زانستی خوێندنی ڤایرۆس Virology دادەنرێ. ئەوكات وادەزانرا كە ڤایرۆس مادەیەكی شلە، بەڵام لێكۆڵینەوەكانی دواتر دەریانخست كە میكرۆبەكە لەسەر شێوەی دەنكۆڵەیە، هەروەها لەبەر ئەوەی ڤایرۆس زۆر بچووكە، بۆیە ئەوكات نەتوانرا بەوردبینی رووناكیی ئاسایی ببینرێ Light Microscope. هەتا ساڵی 1931 كە بۆ یەكەمجار وردبینێكی ئەلیكترۆنی Electron Microscope دروستكرا كە دەیتوانی تەنەكان بۆ 400 ئەوەندەی قەبارەی خۆیان گەورە بكا و بەمەش ڤایرۆس بینرا، لەبەر بچووكیی، قەبارەی ڤایرۆس بە (نانۆمەتر) دەپێورێ كە هەر یەك نانۆمەتر یەكسانە بە یەك هەزار ملیۆن بەشی مەترێك (یەك لەملیار بەشی مەتر). زۆربەی ڤایرۆسەكان لەنێوان 20 بۆ 200 نانۆمەتر درێژن.

خەڵك: ڤایرۆسەكان چەند جۆریان هەیە؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: ڤایرۆسەكان زۆر شێوەی جیاوازیان هەیە. هەتا ئەوڕۆ پتر لە 5000 ڤایرۆس دەستنیشان كراون بەڵام باوەڕ وایە ژمارەیان لەیەك ملیۆن جۆر پتر بێ، بەگشتی ڤایرۆس (بەدانەیەك دەگوترێ Virion) لە ناوكێك پێكدێ كە مادەی بۆماوەی تێدا هەڵگیراوە. ئەو ناوكەش بەپەردەیەك دەورە دراوە پێی دەگوترێ قەپێلك Capsid. لەهەندێك ڤایرۆسدا لەدەرەوەی ئەو قەپێلكەش پەردەی دیكەی لەپرۆتین و شەكر و چەوری دروستكراو هەیە كە بەزۆری لەخانەی زیندەوەران وەریگرتووە لەكاتی زۆربوونی لەناو ئەو خانانەدا. ڤایرۆسەكان شێوەشیان جیاوازە، هەیانە خڕ و هەشیانە درێژووكانی و هەیە چەند لایە و چەند رووی هەیە.

خەڵك: چۆن پۆلێن دەكرێن؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: بۆ پۆلێنكردنیان ڤایرۆسەكان دەكرێنە دوو پۆلی سەرەكی بەپێی مادەی بۆماوەی ناو ناوكەكەیان. ڤایرۆسەكان ماددە بۆماوەییەكەیان یان لەجۆری RNA یە یان لەجۆری DNA. ئەوجا ئەو مادە بۆماوەییەش لەهەندێكیان كورت و لەهەندێك درێژترەو لەهەندێكیان ڕستەیەكی ڕێكوڕاستە و لەهەندێكی دیكەیان پێچاوپێچ یان بازنەییە.
بێجگە لەوەش ڤایرۆسەكان لەسەر بنەمای شێوەو قەبارەش پۆلێن دەكرێن و هەندێكجار لەسەر بنەمای ئەو نەخۆشیانەشی كە پەیدای دەكەن دابەش دەكرێن، هەرچەندە بەگشتی زانایان هێشتا لەسەر پۆلێنكردنی تەواوی ڤایرۆسەكان ڕێك نەكەوتوون، چونكە هەر ڕۆژەو شتێكی تازەیان لەبارەوە دەدۆزرێتەوە، بەڵام بەگشتی ڤایرۆسەكانیان دابەش كردووە بۆ چەند خێزانێكFamily و هەر خێزانەی بۆ چەند ڕەگەزێك Genus و هەر ڕەگەزەش بۆ چەند ڕێچكەیەك Species هەر ڕێچكەیەكیش بۆ چەند زنجیرەیەك Strain.

خەڵك: ڤایرۆسەكان لەخانەی زیندوو یان نازیندوو زیاتر دەژین؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: ڤایرۆس لەدەرەوەی خانەی زیندوودا ناژی و هیچ نیشانەیەكی ژیانی لێ نابینرێ وەكو: هەناسەدان و گەشەكردن و زۆربوون…هتد. دەكرێ لەتاقیگەشدا وەكو كریستاڵ هەڵبگیرێ. بۆیە زاناكانی زیندەوەرزانی، بەتایبەتی ئەوانەی بڕوایان بەبیردۆزی گەشەسەندن هەیە، پێیان وایە ڤایرۆسەكان ئەڵقەیەكن لەنێوان مادەی نازیندوو و مادەی زیندوو و زنجیرەی گەشەكردنەكانیان بەیەكەوە دەبەستێتەوە و دەتوانن تووشی هەموو خانەیەكی زیندوو ببن، هەر لەبەكتریاوە بگرە تا دەگاتە زیندەوەرە یەكخانەییەكان و ڕووەك و هەموو گیاندارەكان بەمرۆڤیشەوە. هەروەها ڤایرۆسەكان هەر جۆرەو تایبەتمەندیەكی خۆی هەیە، ئەویش ئەوەیە كە تایبەتە بەجۆرە شانەیەكی لەش Tissue Specific. بۆیە زۆر جۆرە نەخۆشیی ڤایرەسی هەنە، لەوانە: ڤایرەسی تایبەت بەنەخۆشیی پێست (بۆ نموونە: تامیسكە). ڤایرەسی جگەر (بۆ نموونە ڤایرەسەكانی سووتانەوەی جگەر كە چەند جۆرێكی هەیە لەوانە: A، B، C، D..)، ڤایرەسی كۆئەندامی هەناسە و سیپەلاكەكان (بۆ نموونە: ڤایرەسەكانی ئەنفلەوەنزا و كۆڕۆنا)، ڤایرەسی مێشك و دەمارەكان (بۆ نموونە: ڤایرەسی ئیفلیجی منداڵان)… تد. تەنانەت ڤایرەسی تووشبوون بەشێرپەنجەش هەیە (بۆ نموونە: نەخۆشیی لیمفۆما و هەندێك جۆری لوكیمیا).

خەڵك: ڕێگەكانی گواستنەوەی ڤایرۆس بۆ مرۆڤ جیاوازن؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: ڕێگەكانی تووشبوون و گواستنەوەی ڤایرۆسەكان جیاوازن و هەر جۆرەو ڕێگەی تایبەت بەخۆی هەیە. بۆ نموونە، ڤایرۆسی كۆئەندامی هەناسە لەڕێی پڕیشكی دەم و كۆكەوە دەگوازرێتەوە. ڤایرۆسی جگەر هەیە لەڕێی خواردن و خواردنەوە و هەشیانە لەڕێی دەرزی لێدان و خوێن گواستنەوە و نەشتەرگەریی دیكەوە دەگوازرێنەوە، نەخۆشیە سێكسیەكانی ڤایرۆسی وەكو ئایدز لەڕێی كاری سێكسكردنەوە دەگوازرێنەوە.

خەڵك: بنەمای ناونانی ڤایرۆسەكان چین؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: ناونانی زانستیی ڤایرۆسەكان لەسەر بنەمای ئەو مادە پڕۆتینیانەی لەناو خوێندا كاریان تێدەكا ناودەنرێن، بۆ نموونە: ڤایرەسی H1N1 لەوشەكانی Hemagglutinin &Neuraminidase هاتووە كە ژمارەكانیشان دەگۆڕێن بۆ 1و 2و 3 و4…هتد

خەڵك: لەبارەی ڤایرۆسی كۆڕۆنا چی دەڵێن؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: ڤایرۆسی كۆڕۆنا تایبەتە بەتووشكردنی شانەكانی كۆئەندامی هەناسەدان، بەتایبەتیش ئەو خانانەی كە لەڕێبازی هەناسەدانن و مەمیلەیان هەیە بۆ گلدانەوەی هەر شتێك كە لەگەڵ هەناسە وەرگرتن بچێتە ژوورەوە. باوەڕ وایە كە لەسەرەتاوە ئەو ڤایرۆسە هی گیانداران بووە و دوایی بۆ مرۆڤ گواستراوەتەوە و پاشان وای لێهاتووە بتوانێ لەمرۆڤێكەوە بۆ یەكێكی دیكە بگوازرێتەوە، خێزانی كۆڕۆنا بۆ یەكەمجار لەساڵی 1960 دا دۆزرایەوە و بەدرێژیی لێی كۆڵراوەتەوە. ئەو ناوەی كۆڕۆناشی Corona لەوەوە بەسەردا سەپێندراوە چونكە لەپەردەی دەرەوەیدا دڕكی لێ دێتە دەرەوە كە وەكو خەرمانە (جۆخینە)ی خۆر و مانگ وایە. (لەزمانی ئینگلیزیدا كۆڕۆنا واتە ئەوەی دەورەی شتێك دەدا و بۆ تاجی پاشایەتی و دەستوپێوەندەكانی دەوروپشتی بەكارهاتووە).
مادە بۆ ماوەییەكەی ئەم ڤایرۆسە لەجۆری RNAیە و بەدرێژترین رستەی ناو ناوكی ڤایرەسەكان دادەنرێ كە ژمارەی ئەمینەكانی كە پێكی دێنن Amine Bases دەگاتە 26000 هەتا 32000. تا ئێستا چوار رەگەز لەو خێزانە دۆزراونەتەوە كە پیتەكانی ئەلفا و بێتا و گاما و دەلتایان بۆ دانراوە.

خەڵك: جیاوازیان چیە؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: جۆری ئەلفا و بێتا تووشی گیاندارە شیردەرەكان دێن، لەوانە شەمشەمەكوێرە و بەراز و سەگ و مرۆڤیش. جۆری گاما بەزۆری تووشی باڵندەكان دەبن، بەڵام جۆری دەلتا دەتوانی تووشی باڵندە و شیردەرەكانیش ببێ.

خەڵك: نیشانەكان چین؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: نیشانەكانی تووشبوون بەنەخۆشیەكە لەگیانداران و باڵندەكان جیاوازن. هەندێك لەو زنجیرە ڤایرۆسانە بەراز و عەلەشیش (قەل) تووشی زگچوون دەكەن، بەڵام نیشانەكانی لەمرۆیاندا زۆرتر بەهەڵامەت دەچێ و رێبازی هەناسەدان دەسووتێنێتەوە.
چەند زنجیرەیەكی بەترس لەم دواییە لەو ڤایرەس پەیدا بوون، لەوانە: ئەو كۆڕۆنایەی ئەمڕۆ كە ناویان لێناوە Covid-19 كە بۆ یەكەمجار لەوڵاتی چین و لەشاری (وهان) پەیدابوو. دەزگا تەندروستیەكانی ئەو وڵاتانە پێیان وایە ڤایرۆسەكە لەمارەوە بۆ مرۆڤ گواستراوەتەوە، بەڵام هەندێك دەڵێن لەشەمشەمەكوێرەوە بووە، چونكە یەكەمجار لەناو ئەو كەسانە بینرا كە ڕاوی ئەو گیاندارانە دەكەن و دەیانخۆن.
جۆری SARS لەو ڤایرۆسە یەكەمجار لەساڵی 2003 هەر لەوڵاتی چین وەكو پەتا پەیدابوو، كە هەر جۆرە زنجیرەیەكە لە كۆڕۆنا و سەرەتا لەساڵی 2002 لەشاری (كوانگدۆنگ) دەستنیشانكرابوو.
هەروەها جۆری MERS لەساڵی 2012 لەوڵاتی سعوودیە دۆزرایەوەو نیشانەكانی بریتیبوون لەكۆكە و پشمین و هەناسەسواری و هەندێك لەتووشبووان تووشی زگچوونیش دەهاتن. سەرچاوەی ئەو جۆرەیان دیار نەبوو، بەڵام هەندێك پێیان وابوو لەحوشترەوە بۆ مرۆڤ گواستراوەتەوە.

خەڵك: ئەو كێشانە چین لەڤایرۆسەكانەوە تووشمان دەبن؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: كێشەی ئەو نەخۆشیانەی ڤایرۆسەكان تووشمان دەكەن لەوەدایە كە میكڕۆبەكە هەرجارەو بەشێوەیەكی تازە مادە بۆماوەییەكەی خۆی دەگۆڕێ Mutation كە پێشتر جەستەی مرۆڤ نەیبینیووەو نایناسێتەوە بۆ ئەوەی بەرگریی لێبكا. جەستەی مرۆڤ سیستەمی بەرگریی خۆی هەیە كە بێجگە لەپێست و پەردەكانی ناوپۆشی ئەندامەكان، خانە و پڕۆتینیش Antibody دروست دەكا بۆ بەرەنگاربوونەوەی هێرشی میكڕۆب و تەنە نامۆیەكانی كە دێنە ناو لەشەوە. هەر میكڕۆب یان تەنێكی نامۆ بێتە ناو لەشەوە، ئەو سیستەمە خانە و پرۆتینی لەدژ دروست دەكا بۆ لەناوبردنی. ئەو خانە و پرۆتینانە هەر دەمێنن ئەگەر كەسەكە چاك ببێتەوەو ئەگەر جارێكی دیكە هەمان میكرۆب روو لەجەستەی بكەنەوە، ئەوا یەكسەر ئامادەن بۆ بەرگریكردن و لەناو بردنی، بەڵام ڤایرۆسەكان كە خۆیان دەگۆڕن، سیستەمی بەرگریی پێشوو نایاناسێتەوە، بۆیە بەرگریان لێناكا. هەتا بەرگریەكی تازەشیان بۆ ئامادە دەكا، ئەوا میكڕۆبەكە كاری خۆی دەكا، هەر لەبەر ئەوەشە هەتا كوتانێك بۆ نەخۆشیەكی لەوجۆرە دروست دەكرێ و دێتە بەرهەم، جۆرێكی دیكەی ڤایرۆس پەیدا دەبێ كە ئەو كوتانە بۆی هیچ سوودێكی نابێ، بۆیە نەخۆشیەكانی ڤایرۆس زۆرتر لەپیر و بەساڵاچوو و نەخۆش و ئەوانەی بەرگریان كەمە بەترسترە و كوشندەترە.
تا ئێستا چەندان دەرمان و كوتان بۆ ڤایرۆسەكانی پێشتر و ڤایرۆسەكانی ئەنفلەوەنزا بەتایبەتی دروست كراون، بەڵام هێشتا هەر خۆپاراستن لەهەموو ئەو رێگایانە باشترە.

خەڵك: هاووڵاتیان چۆن خۆیان بپارێزن؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: بۆ خۆپاراستن لەهەموو ڤایرۆسەكان و بەڤایرۆسی كۆڕۆناشەوە، پاكوخاوێنی و دووركەوتنەوە لەكەسی تووشبوو و بەكارنەهێنانی كەلوپەلی گومانلێكراو باشترین رێگەیە. هەروەها بۆ ڤایرۆسی كۆڕۆنا، لەبەر ئەوەی تا ئێستا ئەوەی زانرابێ تەنیا لەڕێگەی پڕیشكی دەمولووت و دڵۆپی هەناسە و لیكاو دەگوازرێتەوە، بۆیە دەمامك بۆ دەمولووت گرنگە، پاشان زوو زوو دەستەكانت بشۆی، بەتایبەتی كە دەست دەدەیە شتێك كە ڕەنگە پڕیشكی دەمی كەسێكی تووشبووی لەسەر بێ. باشترە دەست نەدەیە دەمولووت و ناو چاوت پێش ئەوەی بیشۆی چونكە ڤایرۆسەكە بەسەر پەردەی لینجی ئەو شوێنانەوە دەگیرسێتەوەو دەچێتە ناوەوە. دەستگوشین و ماچكردنیش دەبنە هۆی گواستنەوەی ڤایرەسەكە، لەهەمان كاتدا دووركەوتنەوە لەو شوێن و كەسانەی جێی گومانن بۆ مەترێك یان پتر نایەڵێ پڕیشكت بگاتێ، باوەڕ وایە لەڕێی هەواوە ناگوازرێتەوە، واتە لەشوێنێكی دوور بۆ شوێنێكی دیكە بەهەوا ناڕوا.

خەڵك: نیشانەكانی كۆڕۆنا لەماوەی چەند دەردەكەوێت؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: ڤایرۆسەكە لەو ڕۆژەی كە دەچێتە ناو جەستەوە تا یەكەمین نیشانەی نەخۆشیەكە دەردەكەوێ نزیكەی دوو حەفتەیە (لەزانستی پزیشكی پێی دەڵێن ماوەی هەڵهێنان) Incubation Period. باوەڕ وایە هەر لەیەكدوو ڕۆژی گرتنی ڤایرۆسەكە، ئەو كەسە ڤایرۆسەكە لەپڕیشكی دەمولووتی دەردەچێ و دەگوازرێتەوە. كە نیشانەكانیشی دەردەكەون، سەرەتا وەكو پەسیو (هەڵامەت) وایە، ئاو لەلووت و چاوەكان دێتە خوارێ و كۆكە و پشمین و تا و هەناسەسواری و سینگ ئێشان تا دەبێتە سووتانەوەیەكی تیژی سیەكان و هەناسەدان زەحمەت دەبێ و ئەوجا دەمرێ.
ئەو ئامێرانەی كە بۆ ڕووماڵكردنی خەڵك لەفڕۆكەخانە و شوێنە گشتیەكاندا بەكار دەهێنرێن، ئەوانە جۆرە كامێرایەكن كە بەتیشكی ژێرسوور كاردەكەن و دەتوانن وێنەی كەسێكی كە تای لێبێ لەیەكێكی دیكەی ساغ و بێ تا جودا بكەنەوە، چونكە ڕەنگی كەسی تادار لەسەر شاشەكەی پێشی پشكێنەر جیاواز دەردەكەوێ لەوەی كە تای لێ نیە. ئامێرەكان زۆرجۆر و شێوە و قەبارەیان هەیە و وڵاتی چین هەرخۆی ئێستا كارگەكانی برەویان تێكەوتووە و ڕۆژانە هەزاران لەو ئامێرانە بەرهەم دێنن بۆ خۆیان و وڵاتانی دیكەش. دەڵێن هەستیاریی ئەو ئامێرانە ئەوەندەیە كە بەرزبوونەوەی پلەی گەرمیی لەش بەبڕێكی بچووك وەك 0.07ی پلەیەك دەدۆزێتەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

چاوپێکەوتن

د. محەمەد: تووشبوون بە كۆرۆنا مانای مردن نییە


خەڵك-ئارام سەردار
وتەبێژی وەزارەتی تەندروستی حكومەتی هەرێمی كوردستان ڕایدەگەیەنێت، تووشبون بە كۆرۆنا مانای ئەوە نیە مرۆڤ بەرەو مردن دەچێت، چونكە تائێستاش ڕێژەی مردن بە كۆڕۆنا لە ٤٪ە، د. محەمەد قادر بۆ (خەڵك) وتیشی، “بەدواداچوون بۆ گلەیی و ڕەخنەی هاووڵاتیان لە كەرتی تەندروستی دەكەین”.

خەڵك: دۆخی نەخۆشخانە حكومییەكان لە هەرێم قسەی زۆری لەبارەوە دەكرێ، بەوەی وەك پێویست بەدەم نەخۆشەوە ناچن، پزیشك وەك پێویست ئێشك ناگرێ، سستی و ئیهمالی هەیە، ئاگاداری گلەیی و گازاندەی خەڵكن؟ لەمبارەیە چی دەكەن تا وردتر ئاگاداری كاری نەخۆشخانەكان بن؟

د.محەمەد قادر: دۆخی نەخۆشخانەكان و گلەیی هاووڵاتیان دوو جۆرە، یەكێكیان لێكتێنەگەیشتن هەیە لەنێوان هاووڵاتیان و پزیشكان سەبارەت بەجیاكردنەوەی ئەو نەخۆشانەی حاڵەتی فریاكەوتنن و ئەوانەشی فریاكەوتن نین، بۆیە ئەوانەی فریاكەوتن نین لەڕاوێژكاریەكان دەبینرێن و كاتێك دەگات بەوەی چارەسەری لەوێ نیە ناڕەزایی لێ دەكەوێتەوە، حاڵەتی دووەم ڕەنگە گلەیی و گازاندەكان لەشوێنی خۆی بێت وەك ئەوەی لەهەندێ شوێن پزیشك لەشوێنی خۆی نەبێت، ئێمە لەڕێگای لێژنەكانی پشكنین و بەدواداچوون، بۆ هەموو نەخۆشخانە و دەزگاكانی سەر بەوەزارەتمان بەدواداچوون دەكەین، تەنانەت بۆ نەخۆشخانە ئەهلیەكان و كۆگا و دەرمانخانەكانیش، بۆیە هاووڵاتیان هەر كەمتەرخەمیەكیان بینی لەهەر شوێنێك بەڕێوەبەری ئەو شوێنە ئاگادار بكەنەوە، ڕێكاری یاسایی پێویست بەرامبەر هەر پزیشك و كارمەندێك كەمتەرخەم بێت دەگیرێتەبەر.

خەڵك: پەتایەكی توند و كاریگەر ئێستا لە هەرێم بڵاوە؟ هەر پەتایەكی ئاساییە یان جۆرێكی جیاوازی درم و پەتایە و هاتۆتە هەرێم؟ دەرمان و پێداویستی تایبەت بەم پەتایە بوونی هەیە؟ ئایا وەك وەزارەت هیچ لێكۆڵینەوە و توێژینەوەیەكتان هەیە بۆ ئەم دۆخە؟ بە ئاكامێك گەیشتوون، كە پەتاكە نەخۆشییەكی ئاساییە؟

د.محەمەد قادر: لەدوای مانگی تشرینی یەكەم پەتای ئەنفلۆنزای H1N1 بڵاوبۆوە لەگەڵ پەتای ئەنفلۆنزای وەرزی، كە هەر هەبوو، چەند حاڵەتێك لەهەولێر و سلێمانی و دهۆك تۆماركرا و چارەسەری پێویست كرا و پەتایەكە بەرەو نەمان دەچێت، بۆ كەسانی تووشبوو بەپەتاكەش شوێن و كارمەندی تایبەتیان بۆ دابین كرابوو، هەرچەندە ئەو جۆرە پەتایانە لەم وەرزە بەردەوام دەبن، بەڵام مەرج نیە هەمووی بەم شێوەیە تووند و بەهێزبێت، بەردەوامیش هۆشیاری بڵاودەكەینەوە لەبارەی هەموو پەتا وەرزیەكان بەڕێگەی جیاواز.

خەڵك: لەگەڵ بەغدا هەناهەنگی هەیە بۆ ڕەوانەكردنی دەرمان؟ چونكە پێشتر لە زاری پەڕلەمانتارانی كورد ئەوە ڕاگەیەنرا، كە بەغدا دەرمانی پێویست ڕەوانەی هەرێم ناكات.

د.محەمەد قادر: دەنگۆی نەهاتنی دەرمان لەبەغداوە بەم شێوەیە نیە، بەڵكو پێشتر بەشێوەیەك لەگەڵ بەغداد ڕێككەوتبووین بەڕێژەی لە ۱۷٪ دەرمانمان بۆ دەهات، بەڵام ئێستا ئەوە گۆڕاوە بەپێی پێویستی دەرمان دێت، كە بۆ هەرێم و بەغدادیشش سوودی هەیە، ئێستاش ئاستی دەرمان زۆر باشتر بووە لەپێشووتر، پرسی كەم بوونی هەندێ دەرمان تایبەت بەچەند پسپۆڕیەكیش لەبەغدادیش هەیە، حكومەتی هەرێمیش بەردەوام ئەو دەرمانانەی پێویستن جگە لەوەی لەبەغداد دێت لەڕێگای كۆپانیا ناوخۆیی و بیانیەكان دابینی دەكات.

خەڵك: لە ڕووی بینای نەخۆشخانە هەرێم ژمارەی تەواوی نەخۆشخانەی پێویستی هەیە؟ پلان هەیە بۆ دروستكردنی نەخۆشخانە لە ناوچە دوورە دەستەكان؟ چونكە زۆر شارۆچكە و شارەدێیەكان گیرۆدەی دەستی نەبوونی نەخۆشخانەن؟

د.محەمەد قادر: نەخۆشخانەكانی هەرێمی كوردستان تاڕاددەیەكی باش پێداویستی ناوخۆ پڕدەكەنەوە، بەڵام ئێمە خواستمان هەیە نەخۆشخانەی نوێ دروست بكەین و نەخۆشخانەكانی هەن گەورەتریان بكەین ۆ ڕێژەی كارمەندانیش زیاتر بكەین، بەڵام لەهیچ شوێنێكی جیهان نیە لە هەموو شارۆچكەیەك یان شارە دێیەك پسپۆڕیەكی ورد بەئامێری زۆر پێشكەتوو هەبێت، بەڵكو بەپێی سیستەمی تەندرووستی جیهانی پسپۆڕیە وردەكان لەشارە گەورەكان دەبێت، لە شارۆچكە و شارە دێیەكانیش لەنەخۆشخانەكانی فریاكەوتن باری تەندروستی نەخۆش جێگیر دەكرێت و ئەگەر پێویستی بە پسپۆڕی ورد هەبێت ڕەوانەی شارە گەورەكان دەكرێت.

خەڵك: سەبارەت بە هەوڵەكانی وەزارەت بۆ بە هەمیشەیی كردنی دامەزراوانی گرێبەست چ شتێك لە ئارادایە؟

د.محەمەد قادر: كاتێك گرێبەستەكان دەكرێن بەهەمیشەیی، كە پسپۆڕیەكانی سەرجەم گرێبەستانی وەزارەتی تەندروستی جیابكرێنەوە، بەپێی پسپۆڕیەكانیان، چونكە هەموو كارمەندان ناكرێن بەهەمیشەیی، بەڵكو ڕەنگە ئەو كارمەندانە بكرێن بەهەمیشەیی كەوا پسپۆڕیەكانیان زۆر پێویستن، بەڵام تائێستا هیچ بڕیارێك لەسەر ئەمە نیە.

خەڵك: ئەی سەبارەت بە داوای دەرچووانی بەشە جیاوازەكانی تەندروستی چ هەوڵێك هەیە بۆ دامەزراندنیان؟

د.محەمەد قادر: وەزیری تەندروستی لەگەڵ سەندیكاكانی بەشە جیاوازەكانی تەندروستی و ئەنجوومەنی وەزیرانیش بۆ دامەزراندنی ئەو دەرچووانە كۆمەڵێك پێشنیاری خستۆتەڕوو، كە بەشێوەیەك لەشێوەكان شوێنیان بۆ بكرێتەوە، بەڵام تاوەكو ئێستا پێشنیارەكان لەگفتووگۆدان و بڕیاری لەسەر نەدراوە.

خەڵك: ڕێنماییتان چیە بۆ خۆپاراستن لە ڤایرۆسی كۆرۆنا؟

د.محەمەد قادر: ڕێنماییەكانی خۆپارێزی هەر ئەو ڕێنماییانەن كەوا بۆ خۆپارستن لە ئەنفلۆنزای وەرزی و ئەنفلۆنزای H1N1 بووە، كە ئەویش گرنگیدانە بە پاك و خاوێنی دەست شووشتن لە دوای سەرئاو و پێش نان خواردن و دەستدان لەهەرشتێك، كە هەوای بەردەكەوێت، دووركەوتنەوە لەشوێنی قەرەباڵغ و ئەو كەسانەی كێشەیان لە كۆئەندامی هەناسە هەیە یان كۆكە و پژمینیان هەیە، بەكارهێنانی دەمامك لەشوێنی قەرەباڵغ، لەكاتی بوونی حاڵتی ژانەسەر، كە كۆكە و پژمینی لەگەڵدابێت یاخوود سووتانەوەی قورگ پێوێستە سەردانی پزیشك بكات.

خەڵك: ڕێژەی مردن بەم نەخۆشیە چەندە؟

د.محەمەد قادر: هاووڵاتیان دڵنیا دەكەینەوە، كە تووشبون بە كۆرۆنا مانای ئەوە نیە مرۆڤ بەرەو مردن دەچێت، چونكە تائێستاش ڕێژەی مردن بە كۆڕۆنا لە ٤٪ە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

چاوپێکەوتن

هێرش دەربەندی: بەهێزترین چەك بۆخۆپارێزی لە کۆرۆنا، پاكوخاوێنی و دەست شووشتنە


خەڵك-ئارام سەردار

بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی كۆڕۆنا بەشێوەیەكی خێرا، ڕێكخراوی تەندروستی جیهانی و لایەنە تەندروستییەكانی سەرجەم وڵاتانی هێناوەتە سەرخەت بۆ ئەوەی ڕێگری لەبڵاوبوونەوەی بكەن، د.هێرش دەربەندی، پزیشكی پایەبڵندی هەناوی لەدیمانەیەكدا لەگەڵ تۆڕی میدیایی (خەڵك) هۆكار و نیشانەو چۆنێتی خۆپاراستن لە نەخۆشیەكە شیی دەكاتەوە.

خەڵك: ڤایرۆسی كۆرۆنا چییە؟
د.هێرش دەربەندی: پەتایەكی ڤایرۆسییە دەكرێ ئێمە چەندین نەخۆشیمان هەبێت كەوا دەكرێت میكرۆب و بەكتریا و پاراسایت و ڤایرۆس بن، كە ئەم جۆرەیان ڤایرۆسە، بەڵام یەك ڤایرۆس نییە، بەڵكو كۆمەڵێك ڤایرۆسن لەژێر یەك چەتر پێیان دەوترێت كۆرۆنا یەكێكە لەو دەیان جۆرە ڤایرۆسە، لە بەكتریا زۆر جیاوازن شێوەكەی لە تاج دەچێ، هەرچەندە كۆرۆنا جۆرێكی نوێی پەتاكەیە، بەڵام وەك ڤایرۆس پێشتریش هەبووە لەساڵی ۱۹٦٥ و ۲۰۱۲ و ساڵانی تریش، ئەوەی ئێستا هەیە ڤایرۆسەكان ماوە ماوە جۆری خۆیان دەگۆڕن.

خەڵك: كەسی تووش بوو چی بەسەر دێت؟
د.هێرش دەربەندی: كۆرۆنا كەسی تووشبوو تووشی نەخۆشی جۆگەی هەناسەی دەكات.

خەڵك: نیشانەكانی چین؟
د.هێرش دەربەندی: نیشانەكان زۆرن، دەكرێت كۆكەی وشك و ئاو لە لوت هاتن و لوت گیران بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی و هەناسەتەنگی و ئازاری ماسولكە و بێ هێزی كەسی تووشبوو بێت، واتە بەشێویەكی گشتی نیشانەكانی نزیكن لەهەڵامەت، بۆیە نیشانەیەكی تایبەتمەندی نییە و بەڵكو هاوشێوەی نەخۆشیە ڤایرۆسیەكانی ترە.

خەڵك: پێویستە هاوڵاتی چی بكات؟
د.هێرش دەربەندی: خۆشبەختانە تائێستا ئەو پەتایە لەهەرێمی كوردستان و عیراق  تۆمار نەكراوە ئەمەش گرنگە، بۆیە هاوڵاتی نابێت بشڵەژێت، بەڵام خۆپاراستن و وەرگرتنی ڕێنمایی باشتر و كاریگەرتر و هەرزانترە، بۆیە هاوڵاتیان پێویستە ڕێنماییەكانی WHO ڕێكخراوی تەندروستی جیهانی و وەزارەتی تەندروستی بخوێننەوە و ئاگاداربن.

خەڵك: نەخۆشیەكە چۆن دەستنیشان دەكرێت؟
د.هێرش دەربەندی: دەستنیشانكردنی نەخۆشیەكە لەڕێگای تاقیگەوە دەكرێت، لەبەرئەوە دەبێ خۆمان بپارێزین لەو كەسانەی نەخۆشی جۆگەی هەناسە و بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی و پژمین كۆكەی زۆر بووە، كەسانی تووشبووش خۆیان بپارێزن تاكو ئەڵقەی گواستنەوە كەم بكەینەوە.

خەڵك: چۆن خۆمان بپارێزین؟
د.هێرش دەربەندی: زۆر گرنگە چۆن خۆمان بپارێزین بەهێزترین چەك بۆخۆپارێزی پاكوخاوێنی و دەستشووشتنە لە كاتی نان خواردن و ئامادەكردنی خواردن و دوای نان خواردن، كە تێكەڵاوی خەڵكت كرد، هەوڵبدە دەست لە دەم و لوت و چاوت مەدە، لە جیاتیان كلینیكس بۆ ئەو مەبەستان بەكاربهێنە، هەتا ئەوكاتەی دەست دەشۆیت یان تەعقیمی دەكەیت، دووركەوتنەوە لەكەسانی تووش بوو بە هەر پەتایەك، چونكە هەڵامەت و پەتایەكانی تریش هەمان نیشانەن، دووكەوتنەوە لە تەوقەكردن لەكاتی ناچاریشدا تەوقەت كرد بەتایبەت كەسێك هەڵامەتیشی بێت باشترە دەست بشۆیت، خۆت بپارێزە لەشوێنی داخراو و قەرەباڵغ  بەتایبەتی لەوانە كە دەكۆكن و دەپژمن، بەردەوام خواردنەوەی ئاو و شلەمەنیەكان، خواردنی باش و كوڵاو، وەرزش، چوونە بەر هەوای پاك و نەخواردنی گۆشتی ئاژەڵی نەخۆش و ڕێگانەدان بەووشك بوونی قوڕگ و ناودەم، ئاڵوگۆڕی هەوای ژوورەكان و بەكارهێنانی كلێنس و ماسك.

خەڵك: كەسانی تووشبوو بەهەر پەتایەك دەبێ چی بكەن؟
د.هێرش دەربەندی: كەسێك كە تووشی هەر پەتایەك دێت باشترە كەلوپەلی خۆی نەدات بەكەس و كلێنس و ماسك بەكاربێنێ و پشوو وەربگرێت و خەوی زیاتر بكات، تێكەڵاوی كەسانی تر نەبێت تاكو هەم خۆی بەرگری لاواز نەبێت، هەم كەسانی تریش تووش نەبن، دەكرێت بڵێین ڕێنماییە خۆپارێزییەكان هەمان ئەو ڕێنماییانەن كەوا بۆ پەتایەكانی تری وەك هەڵامەت هەیە.

خەڵك: كۆرۆنا لەچیەوە بۆ مرۆڤ دەگوازرێتەوە؟
د.هێرش دەربەندی: كۆرۆنا بەپێی سەرچاوە زانستیەكان لە ئاژەڵ و گیانلەبەرانەوە گواستراوەتەوە بۆ مرۆڤ، بەڵام ئەوەی ئێستا هەیە لەمرۆڤەوە بۆ مرۆڤ دەگوازرێتەوە زۆر لەیەكەوە نزیكن، جا لەڕێگەی بەخێوكردنەوەبێت یان خواردنی ئەو جۆرە گیانەوەرانە.

زۆر لە ڤایرۆسە كوشندە و درمەكانی پێشووش هەر لەوێ سەریان هەڵداوە، ئەم جارەشیان، نیوەی نەخۆشەكانی مانگی دیسەمبەر پەیوەندیان بە ماركێتی فرۆشی بەرهەمی گیانەوەران وەیان خواردنی گیانەوەری ئاوی هەبووە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان