ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

چاوپێکەوتن

پۆڵا تاڵەبانی: لە هیچ كەسێك قبوڵناكرێت رێگە لە گەنجبونەوەی یەكێتی بگرێت


خەڵك- ئەحمەد عەبدوڵڵا

یاریدەدەری سكرتێری گشتی یەكێتی دەڵێت، پێویستی نوێبونەوەی یەكێتی هاتوەتەئاراوە و ئەگەر ئەو حزبە خۆی گەنج نەكاتەوە، ناتوانێت ببێتە حزبێكی مۆدێرن و لە ئاست داخوازییەكانی خەڵكدا بێت.

پۆڵا تاڵەتانی، لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ (خەڵك) ئاماژەی بەوەكردووە، پرسی سكرتێری گشتی یەكێتی نیشتیمانی كوردستانیش لە كۆنگرەدا یەكلایی دەكرێتەوە، ئەوەش بە هەڵبژاردنی سكرتێر بێت یان دەستەیەك بۆ بەڕێوەبردن و زۆرینەی ئەندامانی كۆنگرە چیان هەڵبژارد، بەو شێوەیە بڕیار لە سكرتایەتی یەكێتی دەدرێت.

هەر لە چاوپێكەوتنەكەدا ناوبراو ئەوەشی وتووە، كە چەند بەرپرسێكی یەكێتی كەوتونەتە ژێر هەژموونی پارتییەوە و بەهۆیەوە زیانی زۆریان لە یەكێتی داوە.

خەڵك: بەشێوەیەكی گشتی دۆخی یەكێتی چۆنە، بەتایبەتی دوای ئەوەی لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراقدا كورسییەكانی زیادی كرد، هەرچەندە دەوترێت بەهۆی چەند هاوكێشەیەكی سیاسی هەرێم و ناوچەكەوە روویداوە؟

پۆڵا تاڵەبانی: یەكێتی لەسەرەتای دروستبوونیەوە، وەك هێزێكی نوێ‌ دەركەوتووە و پێویستی مێژوویی دروستی كردووە، ئەمەش وایكرد یەكێتی رەگ و ریشەیەكی بەهێز لە نێو خەڵكدا دابكوتێت. لە كۆمەڵگە خۆرهەڵاتییەكاندا سەركردەی كاریزما زۆر گرنگە و یەكێتیش سەركردەیەكی كاریزمای هەبووە، كە جەنابی مام جەلال بووە، لەبەر رۆڵی گرنگی توانیویەتی یەكێتی بكاتە هێزێكی گەورە، لەسەر ئاستی ناوخۆ و ناوچەكە و نێودەوڵەتی. دوای نەخۆشكەوتن و پاشانیش كۆچی دوای بەڕێزیان كاریگەری زۆری لەسەر یەكێتی هەبوو”كارەسات” بوو، پرۆسەی بڕیاردانی قورس كرد و كاتی ویست تا یەكێتی دامەزراوەكانی رێكبخاتەوە و بڕیاربدات. ئەو دۆخەشی دواتر دروست بوو، وەك ناوەندی بڕیار و جیابونەوەی كاك بەرهەم، هەموو دەرهاویشەی ئەو بۆشاییە بوو كە مام جەلال دروستی كرد، چونكە تاقم و كوتلەی جیاواز دەركەوتن و دەیانویست پشكیان هەبێت لە بڕیاری یەكێتیدا، ئەوەش نەكرا، چونكە سروشتی یەكێتی ئەوەی تێدا جێنابێتەوە، بەڵكو دەبێت بە هاوبەشی و بە دەستە بەڕێوەببرێت.

 

  “ناوەندی بڕیار و جیابونەوەی كاك بەرهەم، دەرهاویشەی ئەو بۆشاییە بوو كە مام جەلال دروستیكرد “

خەڵك: بە پێچەوانەی ئەو بۆچونانەی بەڕێزتەوە، چەند بەرپرسێكی باڵای یەكێتی پێیانوایە دەسەڵات لە نێو یەكێتیدا قۆرغ كراوە؟

پۆڵا تاڵەبانی: لە نێو یەكێتیدا فرەبڕیاری هەبووە، جۆرێك لە تێكەڵبوونی ئیش هەبووە، دوای مام جەلال ئەوە روویدا. یەكێتی لەسەرەتای دروستبوونییەوە سێ‌ كوتلە بووە”كۆمەڵە، شۆڕشگێڕان و خەتی گشتی” ناوەندی بڕیاری جیاوازیان هەبووە، بەڵام لە چوارچێوەی یەكێتیدا بوون. تا كۆنگرە نەبەسترێت و سەركردایەتی تازە هەڵنەبژێردرێت، یەكێتی ناتوانێت بە مەهامی خۆی هەڵبسێت و ببێتە حزبێكی مۆدێرنە.

 

 “تا كۆنگرە نەبەسترێت و سەركردایەتی تازە هەڵنەبژێردرێت، یەكێتی ناتوانێت بە مەهامی خۆی هەڵبستێت” 

خەڵك: بۆچی گۆنگرە نابەسرێت، لەكاتێكدا هەمووتان تەئكیدی لێدەكەنەوە، یان دەوترێت دەبێت رێكەوتنی پێشوەختەی لەسەر بكرێت؟

پۆڵا تاڵەبانی: زۆر دەمێكە دەبوایە كۆنگرەی بكردایە، پلنیۆممان كرد و ماوەی سەركردایەتی درێژكرایەوە، سەركردایەتی ئێستای یەكێتی ماوەكەی بەسەرچووە و لەبەر هەندێك هۆكار شەرعیەتیان بەخۆیانداوە، وەك شەڕی داعش و خراپی هەندێك شتی تر، بەڵام پێموایە هەموو ئەوانە بەهانەن، یەكێتی لەكاتی شەڕ و بۆردوماندا كۆنگرەی كردووە، ئێستا بۆ ناتوانێت بیكات!، دەبوو دوای هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق كۆنگرەی ببەستایە، بۆ ئەوەی دەموچاوی نوێ‌ و خوێنی تازە بچوینایەتە نێو گۆڕەپانی سیاسی، خۆم لە لیژنەیەكی ئامادەكاری كۆنگرەم، كارەكانمان تەواو كردووە، ئیشی هونەری كراوە، هیچ بەهانەیەك نەماوە، هەندێك خەڵك هەن لە نێو یەكێتیدا لە پێناو مانەوەیان لە ناوەندی بڕیاردا رێگری بۆ كۆنگرە دروست دەكەن، هەندێك خەڵك لەپەنای یەكێتیدا بەرژەوەندییەكی زۆریان كۆكردۆتەوە و پاراستنی ئەو بەرژەوەندییانەش بەوە دەبینن كە لە دەسەڵاتدا بمێننەوە، ئەوان دەیانەوێت وەك كراسێك بەبەری خۆیانی بدورن، باسی تەواوفق و هەندێك شت دەكەن، ئەوەش تەنها بۆ مانەوەی خۆیان و دەوروبەرەكەیانە.

خەڵك: ئەوانە بەرپرسی باڵان؟

پۆڵا تاڵەبانی: بێگومان، بەرپرسی باڵا رێگری لە بەستنی كۆنگرە دەكات.

خەڵك: پێشبینی ئەوە دەكەن، كە هاوشێوەی عێراق دەنگەكانتان زیاد بكەن؟

پۆڵا تاڵەتانی: لە ساڵانی پێشوودا دەنگەكانی یەكێتی دابەزی، بەهۆی چەند هۆكارێكەوە، وەك درێژكردنەوەی ماوەی سەرۆكایەتی هەرێم خەڵك لە یەكێتی دوركەوتەوە، بەڵام هەر یەكێتی بوون. ئێستایش ئەو خەڵكانە گەڕاونەتەوە بۆ نێو یەكێتی، سەرباری ئەوەی یەكێتی خاوەنی هێزێكی سەربازی و ئەمنی تۆكمەیە و رۆڵی گەورەی هەبووە لە پاراستنی كوردستان و لە كۆی 1200 شەهیدی شەڕی داعش زیاد لە 900 شەهیدی هی یەكێتین. ئەگەر خەڵك لە ماوەیەكی دیاریكراویشدا سزای دابێت، بەڵام ئەوانە هەر سەر بە یەكێتین، كاریش زۆر كراوە بۆ گەڕانەوە نێو یەكێتی لە نێو گۆڕان و هاوپەیمانییەوە و سەركردەی گەنجیش هاتونەتە پێشەوە كە لایەنگرانی یەكێتی و خەڵك ئومێدی زۆری پێیان هەیە و لەكەسیش قبوڵناكرێت رێگری لە نوێبونەوەی یەكێتی بكات.

خەڵك: دەنگۆی ئەوە هەبوو، ئەنجومەنێكی باڵا بۆ ئیدارەكردنی یەكێتی دروستبكرێت تا بەستنی كۆنگرە، ئەو بابەتە چی بەسەر هات؟

پۆڵا تاڵەبانی: ئەنجومەنی سەركردایەتی تا كۆنگرە بەردەوام دەبن، هەرچەندە ماوەیەكەیان بەسەرچووە.

خەڵك: هیچ بڕیارێك دراوە بۆ یەكلایكردنەوەی بۆشایی سكرتێری یەكێتی، وەك هەڵبژاردنی سكرتێر یان دەستەیەك بۆ بەڕێوەبردن؟
پۆڵا تاڵەبانی: پێشنیازی جۆراوجۆر دەكرێن، لە كۆنگرە گفتوكۆی لەسەر دەكرێت و ئەو بۆچونە پەسەند دەكرێت كە زۆرترین دەنگی كۆنگرە بەدەست بهێنێت.

خەڵك: لە ماوەی پێشوودا بەرپرسی چەند مەڵبەندێك گۆڕان و دەوترێت بەشێك بووە لە تەسفیەی حسابات؟

پۆڵا تاڵەبانی: نا بڕواناكەم بۆ تەسفیە بێت، تەنها جێگۆڕكێ‌ بووە، بۆ نمونە بەرپرسی مەڵبەندێك گۆڕاوە كەسێكی دیكە دانراوە، ئەو كراوە بە بەرپرسی شوێنێكی تر، ئەوەش بەئاگاداری مەكتەبی سیاسی بووە و هەموو ئەندامانیش بەشداربوون، لە نێویاندا كاك كۆسرەت، هەرچەندە بڕیاربوو گۆڕانكاری بكرایە، بەڵام ئەمە تەنها جێگۆڕكێ‌ بوو.

خەڵك: هەفتەی پێشوو كاندیدەكانی یەكێتی دیاریكران و وابڵاوكراوەتەوە، پرس بە پارتی كراوە، ئەو بابەتە راستی تێدایە.
پۆڵا تاڵەبانی: بڕواناكەم پرس بە پارتی كرابێت، كاندیدەكان بە پرۆسەی هەڵبژاردندا چوون و لە سنورەكانی خۆیان دەنگیان پێدراوە، لەبەرئەوە وانییە، یەكێتیش لەژێر هەژمونی پارتیدا نییە، هەرچەندە لەوانەیە بەرپرس هەبێت نزیك بێت لە پارتییەوە و بەرژەوەندی لەگەڵ ئەو حزبە بێت.

 

“بەرپرسی باڵا هەیە بەرژەوەندی لەگەڵ پارتی هەیە، تا رادەیەك نزیكایەتی ئاساییە، بەڵام نائاساییە بچیتە ژێر هەژمونی ئەو حزبەوە”

خەڵك: ئەوانەیش بەرپرسی باڵان؟

پۆڵا تاڵەبانی: بەڵێ‌ بەرپرسی باڵا هەیە بەرژەوەندی لەگەڵ پارتی هەیە، تا رادەیەك نزیكایەتی ئاساییە، بەڵام نائاساییە بچیتە ژێر هەژمونی ئەو حزبەوە، بۆ نمونە لە بابەتی ریفراندۆمدا 80%ی خەڵكی یەكێتی دژی بوو، بەڵام بەرپرسی یەكێتیش هەبوو لەگەڵی بوو.

خەڵك: بەڵام لە كۆتاییدا هەموو مەكتەبی سیاسی و بەرپرسەكانی یەكێتی لەگەڵی بوون؟

پۆڵا تاڵەتانی: ئەمری واقیعێكی وا دروستكرا، كە هەر كەسێك لەگەڵ ریفراندۆم نەبێت لەگەڵ سەربەخۆیی نییە، سەركردەی یەكێتی هەبوو زۆر توندبوو لەگەڵ ئەوانەی كە پشتیوانی ریفراندۆمیان نەدەكرد، كرایە موزایەدەی سیاسی و كوردیشی گەڕاندنەوە بۆ چوارگۆشەی سفر و هەموو بڕیارەكانی هەرێمی گەڕاندەوە بۆ بەغداد.

خەڵك: كەسوكاری شەهیدان گلەیی زۆر دەكەن لە بەرپرسانی هەرێم، چەند لەو گلەییانە بەر ئێوە دەكەوێت، چونكە بەپێی پۆستەكەت لەو كەسانەوە نزیكیت؟

پۆڵا تاڵەتانی: زۆربەی ئەو گلەییانە بۆ حكومەتە، هەموو گلەییەكان رووبەڕووی حكومەت دەكەینەوە و ئەوان لێیی بەرپرسن و كەمتەرخەمن لە هەموو روویەكەوە.

خەڵك: یەكێتی پێكهێنەرێكی سەرەكی حكومەتە تەنها گلەیی دەكەن یان ئێوەیش بەرپرسن؟

پۆڵا تاڵەبانی: فشارمان كردووە لە حكومەتی هەرێم، لەرێگەی پەرلەمانی كوردستان و عێراقەوە پرۆژەی باشمان پێشنیاز كردووە، حكومەتی هەرێمیش هەندێك شتی كردووە، بەڵام وەك پێویست نییە.

  پۆڵا تاڵەبانی  

  پۆڵا سیروان تاڵەبانی
  1974 لە كەركوك لەدایكبووە
   هەڵگری بڕوانامەی بەكالۆریۆسە لە یاسادا
  سەرپەرشتیاری مەكتەبی مافی مرۆڤی یەكێتی بووە
  ئەندامی یەكەمین خولی ئەنجومەنی ناوەندی یەكێتی بووە
  یاریدەدەری سكرتێری گشتی یەكێتی نیشتیمانی كوردستانە

چاوپێکەوتن

ئالان فەرەیدوون چارەنوسی خوێندنی ئەمساڵی زانکۆ و پەیمانگاکان ئاشکرادەکات


خەڵک – نزار جەزا

سەبارەت بەچارەنووسی خوێندنی زانکۆ و پەیمانگاکان لەهەرێمی کوردستان (خەڵک) گفتوگۆیەکی لەگەڵ سەرۆکی زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی ئەنجامدا، کە تێدا باسی لەئەوەکرد، خوێندنی ئۆنلاین سەرکەوتوونابێت، بۆیە ئەگەر ئەم دۆخە ئاسایی نەبێتەوە بژاردەی خوێندنی ئەلیکترۆنی جێبەجێدەکەن، هاوکات وردەکاری زیاتری لەبارەى گرفی یاسایی خوێندنی ئەلیکترۆنی و چۆنیەتى ئامادەکارییکانی زانکۆ بۆ خوێندنی ئەلیکترۆنی و چەند وردەکارییەکی دیکەوە خستەڕوو.

   هەموو هەوڵێک بۆئەوەیە خوێندنی ئەمساڵی زانکۆ و پەیمانگاکان نەفەوتێت

ئالان فەرەیدوون سەرۆکی زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی بە (خەڵک)ی ڕاگەیاند، هەموو هەوڵێک بۆئەوەیە خوێندنی ئەمساڵی زانکۆ و پەیمانگاکان نەفەوتێت، چونکە نزیکبوونەتەوە لەکۆتایی خوێندن، بۆیە لەکۆبوونەوەى ئەنجومەنى وەزارەتی خوێندنی باڵا بەسەرۆکی زانکۆکان وتراوە، تاکو بەرواری ١٥/٤/٢٠٢٠ ئامادەکاری بۆ خوێندنی ئەلیکترۆنی بکەن، کە ئەم شێوازە لەخوێندنی ئۆنلاین جیاوازە، بەجۆرێک مامۆستاکە وانەکانی بەشێوەى ڤیدیۆ ئامادەدەکات و لەسەر وێبسایەتى زانکۆ یان یوتیوب بڵاویدەکاتەوە، بۆئەوەی خوێندکاران بیبینن.

 

ئاماژەى بەئەوەشدا، لەدوای بڵاوکردنەوەی ئەو وانەیە پەیوەندی ڕاستەوخۆ لەنێوان مامۆستا و خوێندکار لەڕێگەی ئیمەیڵ یان هەر ڕیگەی دیکە دەبێت، بۆئەوەی هەر پرسیارێک هەبێت مامۆستا ڕوونکردنەوەی لەسەر بدات.

ئالان فەرەیدوون، سەرۆکی زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانى

بۆ چارەنوسی خوێندنی ئەمساڵی زانکۆ و پەیمانگاکان سێ بژاردە لەبەردەستە، کە ناوبراو ڕوونکردنەوەی زیاتری لەبارەوەدا و وتی: “بژاردەی یەکەم ئەوەیە کە پاش تەواوبوونی قەدەغەى هاتوچۆ لە١٠ی نیساندا دەست بەخوێندنی ئاسایی بکەینەوە، بژاردەی دووەم ئەوەیە کە ئەگەر دۆخەکە درێژەى کێشا لەمانگی پێنج یان شەش دەست بەدەوامی ئاسایی بکەینەوە، ئەگەر ئەمەش نەکرا، لەبژاردەی سێهەمدا لەپێناو ئەوەی خوێندنی ئەمساڵ نەفەوتێ لەگەڵ چارەسەرکردنی گرفتەکانی کارەبا و ئینتەرنێت، خوێندنی ئەلیکترۆنی پەیڕەودەکەین”.

 

     بۆ چارەنوسی خوێندنی ئەمساڵی زانکۆ و پەیمانگاکان سێ بژاردە لەبەردەستە

 

وتیشی:”ئەگەر بژاردەیەکی دیکەش هەبێت بۆ خزمەتى خوێندکاران لەهاویندا، ئەوا ئامادەن، بەڵام وەک خوێندنی ئەلیکترۆنی کە داوامان لێکراوە ئامادەکاری خۆمان دەکەین و لەماوەی ئەم ١٠ بۆ ١٥ ڕۆژەدا ئامادەکارییەکان ئاڕاستەی وەزارەتى خوێندنی باڵا دەکەن، بۆئەوەی هەر بڕیارێکی پێویست هەبێت لەبارەیەوە بیدەن”.

   خوێندنی ئەلیکترۆنی چارەسەری یاسایی هەیە

ناوبراو لەبارەى گرفتى یاسایی خوێندنی ئەلیکترۆنییەوە ڕوونیکردەوە، ئەم بابەتە لەوەزارەت باسکراوە، بەڵام نابێتە گرفت، چونکە لەڕێگەی ئەنجومەنی وەزیران یاخود سەرۆکایەتی هەرێمەوە دەتوانن بڕیارێکی بۆ دەربکەن و گۆڕانی یاسای پێویست نییە، لەلایەکی دیکەوە ئەم شێوازی خویندنە بەمانای ئەوەنایەت هەموو خوێندن بکرێتە ئەلیکترۆنی، بەڵکو چوار هەفتەى کۆتایی ساڵ دەکرێتە ئەلیکترۆنی وەک پاڵپشتییەک بۆ خوێندنی ئەمساڵ.

ئالان فەرەیدوون، سەرۆکی زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانى

ئالان فەرەیدون، لەبارەى چۆنیەتى ئەنجامدانی تاقیکردنەوەکان ئاماژەى بەئەوەدا، تاکو ئێستا باس لەشێوازی تاقیکردنەوەکان نەکراوە، بەڵکو ئەوەی ئێستا مەبەستیانە تەواوکردنی ئەو وانانەیە کە دیاریکراوە خوێندکار بیانخوێنیت، دواتر گفتوگۆ لەسەر شێوازی تاقیکردنەوەکان دەکرێت.

    چۆن پڕۆژەى کۆتایی قۆناغی چوارهەمی زانکۆ و پەیمانگاکان پێشکەش دەکرێت؟

سەرۆکی زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی ئەوەشی باسکرد، لەمانگی نۆی ساڵی ڕابردووەوە زۆر بەباشی دەست بەخوێندنی کراوە و لەزانکۆکەیان بەڕێژەى لەسەدا ٩٠ خوێندن تەواوکراوە، بۆیە ئەم چوار هەفتەیەش گرفتێکی وا نابێت کە بەئەلیکترۆنی بخوێندرێت.

 

لەبارەى پڕۆژەى قۆناغی کۆتا ساڵی خوێندنی خوێندکارانی زانکۆ و پەیمانگاکانەوە ناوبراو ڕوونیکردەوە، ئەم بابەتە کەمترین گرفتی تێدایە و بەئاسانی چارەسەردەکرێت، چونکە تاقیکردنەوەی تێدانییە، بۆیە لەئەنجومەنى کۆلێژ و پەیمانگاکانیشەوە ڕاپۆرتیان پێگەیشتۆتەوە، کە دەتوانن پڕۆژەکان بکەنە ئەلیکترۆنی، بەجۆرێک مامۆستا و خوێندکار ڕاستەوخۆ ئاگاداری یەکتربن و سیمینارەکەش لەجیاتى ئەوەی پێشکەش بکرێت، سیمینارەکە ئامادەبکرێت و بۆ مامۆستا بنێردرێت.

 

باسی لەئەوەشکرد، وەک زانکۆی پۆلیتەکنیکیش لیژنەیەکی باڵایان بۆ ئامادەکاری ئەم پرسە پێکهێناوە و لەئێستاشدا ڤیدیۆی فێرکاری بۆ مامۆستایان ئامادەکراوە و بڵاوکراوەتەوە، بۆئەوەی هاوکاری مامۆستایان بێت لەچۆنیەتی ئامادەکردنی وانەى ئەلیکترۆنی.

    ڕاپرسی لەناو خوێندکاراندا کراوە

ئەوەشی خستەڕوو، هاوکات ڕاپرسییەکیان ئەنجامداوە، بۆئەوەی ڕای خوێندکاران و مامۆستایان وەربگرن، لەبارەى خوێندنی ئۆنلاین و خوێندنی ئەلیکترۆنییەوە.

 

لەبەرواری ٢٥/٢/٢٠٢٠ەوە دەوامی زانکۆ و پەیمانگاکان ڕاگیراوە، هاوکات لەبەرواری ١٤/٣/٢٠٢٠ەوە قەدەغەى هاتوچۆ لەهەرێمی کوردستان بۆ خۆپارێزی لەڤایرۆسی کۆرۆنای نوێ ڕاگەیەندراوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

چاوپێکەوتن

كۆرۆنا مانای چییە؟
چەند زانیارییەكی ورد و نەبیستراو لەسەر ڤایرۆسی كۆرۆنا


خەڵك-ئارام سەردار
پزیشكێكی شارەزا لەتەندروستی گشتی ئاماژە بەمێژوو و سەرهەڵدانی نەخۆشیە ڤایرۆسیەكان دەكات، دكتۆر فەیسەڵ عارەب، پزیشكی شارەزا لەتەندروستی گشتی لەدیمانەیەكی لەگەڵ (تۆڕی میدیایی خەڵك) دەڵێت، یەكەم بەڵگەی هەبوونی ڤایرۆسیش لەو تاقیكردنەوەیەدا دەركەوت كە زانا (دیمتری ئیڤانۆفسكی 1864 – 1920) لەسەر گەڵای ڕووەكی تووتن كردی، لەبارەی كۆڕۆناش وتی، خێزانی كۆڕۆنا بۆ یەكەمجار لەساڵی 1960 دا دۆزرایەوە و بەدرێژایی لێی كۆڵراوەتەوە.

خەڵك: دۆزینەوە و مێژووی كۆڕۆنا و ڤایرۆسەكان دەگەڕێتەوە بۆ كەی؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: بەهۆی سەرهەڵدان و بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی كۆڕۆنا ترس و دڵەڕاوكێیەكی زۆر لەچین و هەندێك وڵاتی دیكەوە كەوتە ناو هاوڵاتیان. مێژووی دۆزینەوەی میكرۆبی (ڤایرس) Virus زۆر كۆن نیە هەرچەندە ڤایرۆس لەهەموو شوێنێكی سەر ئەم زەویە هەیە و زۆریش بڵاوە. هەردوو زانا (لویس پاستیۆر 1822 – 1895) و (ئیدوارد جینەر 1749 – 1823) بۆ یەكەمجار توانیان لەسەردەمی خۆیان كوتان Vaccine بۆ خۆپاراستن لەنەخۆشیی خوریكە Smallpox دروست بكەن، بەڵام لەڕاستیدا ئەوان نەیاندەزانی كە میكرۆبێك هەیە بەناوی ڤایرۆس كە ئەو نەخۆشیە تووشی منداڵان دەكات، بەڵام یەكەم بەڵگەی هەبوونی ڤایرۆس لەو تاقیكردنەوەیەدا دەركەوت كە زانا (دیمتری ئیڤانۆفسكی 1864 – 1920) لەسەر گەڵای ڕووەكی تووتن كردی، بەوەی گوشراوی ئەو گەڵایانەی كە تووشی نەخۆشیەك ببوون بەناوی Tobacco mosaic disease بەناو پاڵێوەریەكی (فیلتەرێكی) تایبەتدا برد كە نەیدەهێشت بەكتریا بەناو كونیلەكانیدا تێپەڕێ، كاتێك ئەو پاڵاوتەیەی دەستی كەوت بەسەر گەڵای تووتنی بێ نەخۆشی داكرد، بینی گەڵایەكان تووشی هەمان نەخۆشی بوون، بۆیە زانای هاوەڵی (مارتین بێژەرینگ 1851 – 1931) ئەو پاڵاوتەیەی ناونا ڤایرۆس (كە لەزمانی كۆن بەمانای ژەهر یان پاڵاوتە دێ).

خەڵك: لێكۆڵینەوەكان لەسەر ڤایرۆس بەچی گەیشتن؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: ئەم دۆزینەوەیە لەمێژوودا بەسەرەتای پەیدابوونی زانستی خوێندنی ڤایرۆس Virology دادەنرێ. ئەوكات وادەزانرا كە ڤایرۆس مادەیەكی شلە، بەڵام لێكۆڵینەوەكانی دواتر دەریانخست كە میكرۆبەكە لەسەر شێوەی دەنكۆڵەیە، هەروەها لەبەر ئەوەی ڤایرۆس زۆر بچووكە، بۆیە ئەوكات نەتوانرا بەوردبینی رووناكیی ئاسایی ببینرێ Light Microscope. هەتا ساڵی 1931 كە بۆ یەكەمجار وردبینێكی ئەلیكترۆنی Electron Microscope دروستكرا كە دەیتوانی تەنەكان بۆ 400 ئەوەندەی قەبارەی خۆیان گەورە بكا و بەمەش ڤایرۆس بینرا، لەبەر بچووكیی، قەبارەی ڤایرۆس بە (نانۆمەتر) دەپێورێ كە هەر یەك نانۆمەتر یەكسانە بە یەك هەزار ملیۆن بەشی مەترێك (یەك لەملیار بەشی مەتر). زۆربەی ڤایرۆسەكان لەنێوان 20 بۆ 200 نانۆمەتر درێژن.

خەڵك: ڤایرۆسەكان چەند جۆریان هەیە؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: ڤایرۆسەكان زۆر شێوەی جیاوازیان هەیە. هەتا ئەوڕۆ پتر لە 5000 ڤایرۆس دەستنیشان كراون بەڵام باوەڕ وایە ژمارەیان لەیەك ملیۆن جۆر پتر بێ، بەگشتی ڤایرۆس (بەدانەیەك دەگوترێ Virion) لە ناوكێك پێكدێ كە مادەی بۆماوەی تێدا هەڵگیراوە. ئەو ناوكەش بەپەردەیەك دەورە دراوە پێی دەگوترێ قەپێلك Capsid. لەهەندێك ڤایرۆسدا لەدەرەوەی ئەو قەپێلكەش پەردەی دیكەی لەپرۆتین و شەكر و چەوری دروستكراو هەیە كە بەزۆری لەخانەی زیندەوەران وەریگرتووە لەكاتی زۆربوونی لەناو ئەو خانانەدا. ڤایرۆسەكان شێوەشیان جیاوازە، هەیانە خڕ و هەشیانە درێژووكانی و هەیە چەند لایە و چەند رووی هەیە.

خەڵك: چۆن پۆلێن دەكرێن؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: بۆ پۆلێنكردنیان ڤایرۆسەكان دەكرێنە دوو پۆلی سەرەكی بەپێی مادەی بۆماوەی ناو ناوكەكەیان. ڤایرۆسەكان ماددە بۆماوەییەكەیان یان لەجۆری RNA یە یان لەجۆری DNA. ئەوجا ئەو مادە بۆماوەییەش لەهەندێكیان كورت و لەهەندێك درێژترەو لەهەندێكیان ڕستەیەكی ڕێكوڕاستە و لەهەندێكی دیكەیان پێچاوپێچ یان بازنەییە.
بێجگە لەوەش ڤایرۆسەكان لەسەر بنەمای شێوەو قەبارەش پۆلێن دەكرێن و هەندێكجار لەسەر بنەمای ئەو نەخۆشیانەشی كە پەیدای دەكەن دابەش دەكرێن، هەرچەندە بەگشتی زانایان هێشتا لەسەر پۆلێنكردنی تەواوی ڤایرۆسەكان ڕێك نەكەوتوون، چونكە هەر ڕۆژەو شتێكی تازەیان لەبارەوە دەدۆزرێتەوە، بەڵام بەگشتی ڤایرۆسەكانیان دابەش كردووە بۆ چەند خێزانێكFamily و هەر خێزانەی بۆ چەند ڕەگەزێك Genus و هەر ڕەگەزەش بۆ چەند ڕێچكەیەك Species هەر ڕێچكەیەكیش بۆ چەند زنجیرەیەك Strain.

خەڵك: ڤایرۆسەكان لەخانەی زیندوو یان نازیندوو زیاتر دەژین؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: ڤایرۆس لەدەرەوەی خانەی زیندوودا ناژی و هیچ نیشانەیەكی ژیانی لێ نابینرێ وەكو: هەناسەدان و گەشەكردن و زۆربوون…هتد. دەكرێ لەتاقیگەشدا وەكو كریستاڵ هەڵبگیرێ. بۆیە زاناكانی زیندەوەرزانی، بەتایبەتی ئەوانەی بڕوایان بەبیردۆزی گەشەسەندن هەیە، پێیان وایە ڤایرۆسەكان ئەڵقەیەكن لەنێوان مادەی نازیندوو و مادەی زیندوو و زنجیرەی گەشەكردنەكانیان بەیەكەوە دەبەستێتەوە و دەتوانن تووشی هەموو خانەیەكی زیندوو ببن، هەر لەبەكتریاوە بگرە تا دەگاتە زیندەوەرە یەكخانەییەكان و ڕووەك و هەموو گیاندارەكان بەمرۆڤیشەوە. هەروەها ڤایرۆسەكان هەر جۆرەو تایبەتمەندیەكی خۆی هەیە، ئەویش ئەوەیە كە تایبەتە بەجۆرە شانەیەكی لەش Tissue Specific. بۆیە زۆر جۆرە نەخۆشیی ڤایرەسی هەنە، لەوانە: ڤایرەسی تایبەت بەنەخۆشیی پێست (بۆ نموونە: تامیسكە). ڤایرەسی جگەر (بۆ نموونە ڤایرەسەكانی سووتانەوەی جگەر كە چەند جۆرێكی هەیە لەوانە: A، B، C، D..)، ڤایرەسی كۆئەندامی هەناسە و سیپەلاكەكان (بۆ نموونە: ڤایرەسەكانی ئەنفلەوەنزا و كۆڕۆنا)، ڤایرەسی مێشك و دەمارەكان (بۆ نموونە: ڤایرەسی ئیفلیجی منداڵان)… تد. تەنانەت ڤایرەسی تووشبوون بەشێرپەنجەش هەیە (بۆ نموونە: نەخۆشیی لیمفۆما و هەندێك جۆری لوكیمیا).

خەڵك: ڕێگەكانی گواستنەوەی ڤایرۆس بۆ مرۆڤ جیاوازن؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: ڕێگەكانی تووشبوون و گواستنەوەی ڤایرۆسەكان جیاوازن و هەر جۆرەو ڕێگەی تایبەت بەخۆی هەیە. بۆ نموونە، ڤایرۆسی كۆئەندامی هەناسە لەڕێی پڕیشكی دەم و كۆكەوە دەگوازرێتەوە. ڤایرۆسی جگەر هەیە لەڕێی خواردن و خواردنەوە و هەشیانە لەڕێی دەرزی لێدان و خوێن گواستنەوە و نەشتەرگەریی دیكەوە دەگوازرێنەوە، نەخۆشیە سێكسیەكانی ڤایرۆسی وەكو ئایدز لەڕێی كاری سێكسكردنەوە دەگوازرێنەوە.

خەڵك: بنەمای ناونانی ڤایرۆسەكان چین؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: ناونانی زانستیی ڤایرۆسەكان لەسەر بنەمای ئەو مادە پڕۆتینیانەی لەناو خوێندا كاریان تێدەكا ناودەنرێن، بۆ نموونە: ڤایرەسی H1N1 لەوشەكانی Hemagglutinin &Neuraminidase هاتووە كە ژمارەكانیشان دەگۆڕێن بۆ 1و 2و 3 و4…هتد

خەڵك: لەبارەی ڤایرۆسی كۆڕۆنا چی دەڵێن؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: ڤایرۆسی كۆڕۆنا تایبەتە بەتووشكردنی شانەكانی كۆئەندامی هەناسەدان، بەتایبەتیش ئەو خانانەی كە لەڕێبازی هەناسەدانن و مەمیلەیان هەیە بۆ گلدانەوەی هەر شتێك كە لەگەڵ هەناسە وەرگرتن بچێتە ژوورەوە. باوەڕ وایە كە لەسەرەتاوە ئەو ڤایرۆسە هی گیانداران بووە و دوایی بۆ مرۆڤ گواستراوەتەوە و پاشان وای لێهاتووە بتوانێ لەمرۆڤێكەوە بۆ یەكێكی دیكە بگوازرێتەوە، خێزانی كۆڕۆنا بۆ یەكەمجار لەساڵی 1960 دا دۆزرایەوە و بەدرێژیی لێی كۆڵراوەتەوە. ئەو ناوەی كۆڕۆناشی Corona لەوەوە بەسەردا سەپێندراوە چونكە لەپەردەی دەرەوەیدا دڕكی لێ دێتە دەرەوە كە وەكو خەرمانە (جۆخینە)ی خۆر و مانگ وایە. (لەزمانی ئینگلیزیدا كۆڕۆنا واتە ئەوەی دەورەی شتێك دەدا و بۆ تاجی پاشایەتی و دەستوپێوەندەكانی دەوروپشتی بەكارهاتووە).
مادە بۆ ماوەییەكەی ئەم ڤایرۆسە لەجۆری RNAیە و بەدرێژترین رستەی ناو ناوكی ڤایرەسەكان دادەنرێ كە ژمارەی ئەمینەكانی كە پێكی دێنن Amine Bases دەگاتە 26000 هەتا 32000. تا ئێستا چوار رەگەز لەو خێزانە دۆزراونەتەوە كە پیتەكانی ئەلفا و بێتا و گاما و دەلتایان بۆ دانراوە.

خەڵك: جیاوازیان چیە؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: جۆری ئەلفا و بێتا تووشی گیاندارە شیردەرەكان دێن، لەوانە شەمشەمەكوێرە و بەراز و سەگ و مرۆڤیش. جۆری گاما بەزۆری تووشی باڵندەكان دەبن، بەڵام جۆری دەلتا دەتوانی تووشی باڵندە و شیردەرەكانیش ببێ.

خەڵك: نیشانەكان چین؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: نیشانەكانی تووشبوون بەنەخۆشیەكە لەگیانداران و باڵندەكان جیاوازن. هەندێك لەو زنجیرە ڤایرۆسانە بەراز و عەلەشیش (قەل) تووشی زگچوون دەكەن، بەڵام نیشانەكانی لەمرۆیاندا زۆرتر بەهەڵامەت دەچێ و رێبازی هەناسەدان دەسووتێنێتەوە.
چەند زنجیرەیەكی بەترس لەم دواییە لەو ڤایرەس پەیدا بوون، لەوانە: ئەو كۆڕۆنایەی ئەمڕۆ كە ناویان لێناوە Covid-19 كە بۆ یەكەمجار لەوڵاتی چین و لەشاری (وهان) پەیدابوو. دەزگا تەندروستیەكانی ئەو وڵاتانە پێیان وایە ڤایرۆسەكە لەمارەوە بۆ مرۆڤ گواستراوەتەوە، بەڵام هەندێك دەڵێن لەشەمشەمەكوێرەوە بووە، چونكە یەكەمجار لەناو ئەو كەسانە بینرا كە ڕاوی ئەو گیاندارانە دەكەن و دەیانخۆن.
جۆری SARS لەو ڤایرۆسە یەكەمجار لەساڵی 2003 هەر لەوڵاتی چین وەكو پەتا پەیدابوو، كە هەر جۆرە زنجیرەیەكە لە كۆڕۆنا و سەرەتا لەساڵی 2002 لەشاری (كوانگدۆنگ) دەستنیشانكرابوو.
هەروەها جۆری MERS لەساڵی 2012 لەوڵاتی سعوودیە دۆزرایەوەو نیشانەكانی بریتیبوون لەكۆكە و پشمین و هەناسەسواری و هەندێك لەتووشبووان تووشی زگچوونیش دەهاتن. سەرچاوەی ئەو جۆرەیان دیار نەبوو، بەڵام هەندێك پێیان وابوو لەحوشترەوە بۆ مرۆڤ گواستراوەتەوە.

خەڵك: ئەو كێشانە چین لەڤایرۆسەكانەوە تووشمان دەبن؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: كێشەی ئەو نەخۆشیانەی ڤایرۆسەكان تووشمان دەكەن لەوەدایە كە میكڕۆبەكە هەرجارەو بەشێوەیەكی تازە مادە بۆماوەییەكەی خۆی دەگۆڕێ Mutation كە پێشتر جەستەی مرۆڤ نەیبینیووەو نایناسێتەوە بۆ ئەوەی بەرگریی لێبكا. جەستەی مرۆڤ سیستەمی بەرگریی خۆی هەیە كە بێجگە لەپێست و پەردەكانی ناوپۆشی ئەندامەكان، خانە و پڕۆتینیش Antibody دروست دەكا بۆ بەرەنگاربوونەوەی هێرشی میكڕۆب و تەنە نامۆیەكانی كە دێنە ناو لەشەوە. هەر میكڕۆب یان تەنێكی نامۆ بێتە ناو لەشەوە، ئەو سیستەمە خانە و پرۆتینی لەدژ دروست دەكا بۆ لەناوبردنی. ئەو خانە و پرۆتینانە هەر دەمێنن ئەگەر كەسەكە چاك ببێتەوەو ئەگەر جارێكی دیكە هەمان میكرۆب روو لەجەستەی بكەنەوە، ئەوا یەكسەر ئامادەن بۆ بەرگریكردن و لەناو بردنی، بەڵام ڤایرۆسەكان كە خۆیان دەگۆڕن، سیستەمی بەرگریی پێشوو نایاناسێتەوە، بۆیە بەرگریان لێناكا. هەتا بەرگریەكی تازەشیان بۆ ئامادە دەكا، ئەوا میكڕۆبەكە كاری خۆی دەكا، هەر لەبەر ئەوەشە هەتا كوتانێك بۆ نەخۆشیەكی لەوجۆرە دروست دەكرێ و دێتە بەرهەم، جۆرێكی دیكەی ڤایرۆس پەیدا دەبێ كە ئەو كوتانە بۆی هیچ سوودێكی نابێ، بۆیە نەخۆشیەكانی ڤایرۆس زۆرتر لەپیر و بەساڵاچوو و نەخۆش و ئەوانەی بەرگریان كەمە بەترسترە و كوشندەترە.
تا ئێستا چەندان دەرمان و كوتان بۆ ڤایرۆسەكانی پێشتر و ڤایرۆسەكانی ئەنفلەوەنزا بەتایبەتی دروست كراون، بەڵام هێشتا هەر خۆپاراستن لەهەموو ئەو رێگایانە باشترە.

خەڵك: هاووڵاتیان چۆن خۆیان بپارێزن؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: بۆ خۆپاراستن لەهەموو ڤایرۆسەكان و بەڤایرۆسی كۆڕۆناشەوە، پاكوخاوێنی و دووركەوتنەوە لەكەسی تووشبوو و بەكارنەهێنانی كەلوپەلی گومانلێكراو باشترین رێگەیە. هەروەها بۆ ڤایرۆسی كۆڕۆنا، لەبەر ئەوەی تا ئێستا ئەوەی زانرابێ تەنیا لەڕێگەی پڕیشكی دەمولووت و دڵۆپی هەناسە و لیكاو دەگوازرێتەوە، بۆیە دەمامك بۆ دەمولووت گرنگە، پاشان زوو زوو دەستەكانت بشۆی، بەتایبەتی كە دەست دەدەیە شتێك كە ڕەنگە پڕیشكی دەمی كەسێكی تووشبووی لەسەر بێ. باشترە دەست نەدەیە دەمولووت و ناو چاوت پێش ئەوەی بیشۆی چونكە ڤایرۆسەكە بەسەر پەردەی لینجی ئەو شوێنانەوە دەگیرسێتەوەو دەچێتە ناوەوە. دەستگوشین و ماچكردنیش دەبنە هۆی گواستنەوەی ڤایرەسەكە، لەهەمان كاتدا دووركەوتنەوە لەو شوێن و كەسانەی جێی گومانن بۆ مەترێك یان پتر نایەڵێ پڕیشكت بگاتێ، باوەڕ وایە لەڕێی هەواوە ناگوازرێتەوە، واتە لەشوێنێكی دوور بۆ شوێنێكی دیكە بەهەوا ناڕوا.

خەڵك: نیشانەكانی كۆڕۆنا لەماوەی چەند دەردەكەوێت؟

دكتۆر فەیسەڵ عارەب: ڤایرۆسەكە لەو ڕۆژەی كە دەچێتە ناو جەستەوە تا یەكەمین نیشانەی نەخۆشیەكە دەردەكەوێ نزیكەی دوو حەفتەیە (لەزانستی پزیشكی پێی دەڵێن ماوەی هەڵهێنان) Incubation Period. باوەڕ وایە هەر لەیەكدوو ڕۆژی گرتنی ڤایرۆسەكە، ئەو كەسە ڤایرۆسەكە لەپڕیشكی دەمولووتی دەردەچێ و دەگوازرێتەوە. كە نیشانەكانیشی دەردەكەون، سەرەتا وەكو پەسیو (هەڵامەت) وایە، ئاو لەلووت و چاوەكان دێتە خوارێ و كۆكە و پشمین و تا و هەناسەسواری و سینگ ئێشان تا دەبێتە سووتانەوەیەكی تیژی سیەكان و هەناسەدان زەحمەت دەبێ و ئەوجا دەمرێ.
ئەو ئامێرانەی كە بۆ ڕووماڵكردنی خەڵك لەفڕۆكەخانە و شوێنە گشتیەكاندا بەكار دەهێنرێن، ئەوانە جۆرە كامێرایەكن كە بەتیشكی ژێرسوور كاردەكەن و دەتوانن وێنەی كەسێكی كە تای لێبێ لەیەكێكی دیكەی ساغ و بێ تا جودا بكەنەوە، چونكە ڕەنگی كەسی تادار لەسەر شاشەكەی پێشی پشكێنەر جیاواز دەردەكەوێ لەوەی كە تای لێ نیە. ئامێرەكان زۆرجۆر و شێوە و قەبارەیان هەیە و وڵاتی چین هەرخۆی ئێستا كارگەكانی برەویان تێكەوتووە و ڕۆژانە هەزاران لەو ئامێرانە بەرهەم دێنن بۆ خۆیان و وڵاتانی دیكەش. دەڵێن هەستیاریی ئەو ئامێرانە ئەوەندەیە كە بەرزبوونەوەی پلەی گەرمیی لەش بەبڕێكی بچووك وەك 0.07ی پلەیەك دەدۆزێتەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

چاوپێکەوتن

د. محەمەد: تووشبوون بە كۆرۆنا مانای مردن نییە


خەڵك-ئارام سەردار
وتەبێژی وەزارەتی تەندروستی حكومەتی هەرێمی كوردستان ڕایدەگەیەنێت، تووشبون بە كۆرۆنا مانای ئەوە نیە مرۆڤ بەرەو مردن دەچێت، چونكە تائێستاش ڕێژەی مردن بە كۆڕۆنا لە ٤٪ە، د. محەمەد قادر بۆ (خەڵك) وتیشی، “بەدواداچوون بۆ گلەیی و ڕەخنەی هاووڵاتیان لە كەرتی تەندروستی دەكەین”.

خەڵك: دۆخی نەخۆشخانە حكومییەكان لە هەرێم قسەی زۆری لەبارەوە دەكرێ، بەوەی وەك پێویست بەدەم نەخۆشەوە ناچن، پزیشك وەك پێویست ئێشك ناگرێ، سستی و ئیهمالی هەیە، ئاگاداری گلەیی و گازاندەی خەڵكن؟ لەمبارەیە چی دەكەن تا وردتر ئاگاداری كاری نەخۆشخانەكان بن؟

د.محەمەد قادر: دۆخی نەخۆشخانەكان و گلەیی هاووڵاتیان دوو جۆرە، یەكێكیان لێكتێنەگەیشتن هەیە لەنێوان هاووڵاتیان و پزیشكان سەبارەت بەجیاكردنەوەی ئەو نەخۆشانەی حاڵەتی فریاكەوتنن و ئەوانەشی فریاكەوتن نین، بۆیە ئەوانەی فریاكەوتن نین لەڕاوێژكاریەكان دەبینرێن و كاتێك دەگات بەوەی چارەسەری لەوێ نیە ناڕەزایی لێ دەكەوێتەوە، حاڵەتی دووەم ڕەنگە گلەیی و گازاندەكان لەشوێنی خۆی بێت وەك ئەوەی لەهەندێ شوێن پزیشك لەشوێنی خۆی نەبێت، ئێمە لەڕێگای لێژنەكانی پشكنین و بەدواداچوون، بۆ هەموو نەخۆشخانە و دەزگاكانی سەر بەوەزارەتمان بەدواداچوون دەكەین، تەنانەت بۆ نەخۆشخانە ئەهلیەكان و كۆگا و دەرمانخانەكانیش، بۆیە هاووڵاتیان هەر كەمتەرخەمیەكیان بینی لەهەر شوێنێك بەڕێوەبەری ئەو شوێنە ئاگادار بكەنەوە، ڕێكاری یاسایی پێویست بەرامبەر هەر پزیشك و كارمەندێك كەمتەرخەم بێت دەگیرێتەبەر.

خەڵك: پەتایەكی توند و كاریگەر ئێستا لە هەرێم بڵاوە؟ هەر پەتایەكی ئاساییە یان جۆرێكی جیاوازی درم و پەتایە و هاتۆتە هەرێم؟ دەرمان و پێداویستی تایبەت بەم پەتایە بوونی هەیە؟ ئایا وەك وەزارەت هیچ لێكۆڵینەوە و توێژینەوەیەكتان هەیە بۆ ئەم دۆخە؟ بە ئاكامێك گەیشتوون، كە پەتاكە نەخۆشییەكی ئاساییە؟

د.محەمەد قادر: لەدوای مانگی تشرینی یەكەم پەتای ئەنفلۆنزای H1N1 بڵاوبۆوە لەگەڵ پەتای ئەنفلۆنزای وەرزی، كە هەر هەبوو، چەند حاڵەتێك لەهەولێر و سلێمانی و دهۆك تۆماركرا و چارەسەری پێویست كرا و پەتایەكە بەرەو نەمان دەچێت، بۆ كەسانی تووشبوو بەپەتاكەش شوێن و كارمەندی تایبەتیان بۆ دابین كرابوو، هەرچەندە ئەو جۆرە پەتایانە لەم وەرزە بەردەوام دەبن، بەڵام مەرج نیە هەمووی بەم شێوەیە تووند و بەهێزبێت، بەردەوامیش هۆشیاری بڵاودەكەینەوە لەبارەی هەموو پەتا وەرزیەكان بەڕێگەی جیاواز.

خەڵك: لەگەڵ بەغدا هەناهەنگی هەیە بۆ ڕەوانەكردنی دەرمان؟ چونكە پێشتر لە زاری پەڕلەمانتارانی كورد ئەوە ڕاگەیەنرا، كە بەغدا دەرمانی پێویست ڕەوانەی هەرێم ناكات.

د.محەمەد قادر: دەنگۆی نەهاتنی دەرمان لەبەغداوە بەم شێوەیە نیە، بەڵكو پێشتر بەشێوەیەك لەگەڵ بەغداد ڕێككەوتبووین بەڕێژەی لە ۱۷٪ دەرمانمان بۆ دەهات، بەڵام ئێستا ئەوە گۆڕاوە بەپێی پێویستی دەرمان دێت، كە بۆ هەرێم و بەغدادیشش سوودی هەیە، ئێستاش ئاستی دەرمان زۆر باشتر بووە لەپێشووتر، پرسی كەم بوونی هەندێ دەرمان تایبەت بەچەند پسپۆڕیەكیش لەبەغدادیش هەیە، حكومەتی هەرێمیش بەردەوام ئەو دەرمانانەی پێویستن جگە لەوەی لەبەغداد دێت لەڕێگای كۆپانیا ناوخۆیی و بیانیەكان دابینی دەكات.

خەڵك: لە ڕووی بینای نەخۆشخانە هەرێم ژمارەی تەواوی نەخۆشخانەی پێویستی هەیە؟ پلان هەیە بۆ دروستكردنی نەخۆشخانە لە ناوچە دوورە دەستەكان؟ چونكە زۆر شارۆچكە و شارەدێیەكان گیرۆدەی دەستی نەبوونی نەخۆشخانەن؟

د.محەمەد قادر: نەخۆشخانەكانی هەرێمی كوردستان تاڕاددەیەكی باش پێداویستی ناوخۆ پڕدەكەنەوە، بەڵام ئێمە خواستمان هەیە نەخۆشخانەی نوێ دروست بكەین و نەخۆشخانەكانی هەن گەورەتریان بكەین ۆ ڕێژەی كارمەندانیش زیاتر بكەین، بەڵام لەهیچ شوێنێكی جیهان نیە لە هەموو شارۆچكەیەك یان شارە دێیەك پسپۆڕیەكی ورد بەئامێری زۆر پێشكەتوو هەبێت، بەڵكو بەپێی سیستەمی تەندرووستی جیهانی پسپۆڕیە وردەكان لەشارە گەورەكان دەبێت، لە شارۆچكە و شارە دێیەكانیش لەنەخۆشخانەكانی فریاكەوتن باری تەندروستی نەخۆش جێگیر دەكرێت و ئەگەر پێویستی بە پسپۆڕی ورد هەبێت ڕەوانەی شارە گەورەكان دەكرێت.

خەڵك: سەبارەت بە هەوڵەكانی وەزارەت بۆ بە هەمیشەیی كردنی دامەزراوانی گرێبەست چ شتێك لە ئارادایە؟

د.محەمەد قادر: كاتێك گرێبەستەكان دەكرێن بەهەمیشەیی، كە پسپۆڕیەكانی سەرجەم گرێبەستانی وەزارەتی تەندروستی جیابكرێنەوە، بەپێی پسپۆڕیەكانیان، چونكە هەموو كارمەندان ناكرێن بەهەمیشەیی، بەڵكو ڕەنگە ئەو كارمەندانە بكرێن بەهەمیشەیی كەوا پسپۆڕیەكانیان زۆر پێویستن، بەڵام تائێستا هیچ بڕیارێك لەسەر ئەمە نیە.

خەڵك: ئەی سەبارەت بە داوای دەرچووانی بەشە جیاوازەكانی تەندروستی چ هەوڵێك هەیە بۆ دامەزراندنیان؟

د.محەمەد قادر: وەزیری تەندروستی لەگەڵ سەندیكاكانی بەشە جیاوازەكانی تەندروستی و ئەنجوومەنی وەزیرانیش بۆ دامەزراندنی ئەو دەرچووانە كۆمەڵێك پێشنیاری خستۆتەڕوو، كە بەشێوەیەك لەشێوەكان شوێنیان بۆ بكرێتەوە، بەڵام تاوەكو ئێستا پێشنیارەكان لەگفتووگۆدان و بڕیاری لەسەر نەدراوە.

خەڵك: ڕێنماییتان چیە بۆ خۆپاراستن لە ڤایرۆسی كۆرۆنا؟

د.محەمەد قادر: ڕێنماییەكانی خۆپارێزی هەر ئەو ڕێنماییانەن كەوا بۆ خۆپارستن لە ئەنفلۆنزای وەرزی و ئەنفلۆنزای H1N1 بووە، كە ئەویش گرنگیدانە بە پاك و خاوێنی دەست شووشتن لە دوای سەرئاو و پێش نان خواردن و دەستدان لەهەرشتێك، كە هەوای بەردەكەوێت، دووركەوتنەوە لەشوێنی قەرەباڵغ و ئەو كەسانەی كێشەیان لە كۆئەندامی هەناسە هەیە یان كۆكە و پژمینیان هەیە، بەكارهێنانی دەمامك لەشوێنی قەرەباڵغ، لەكاتی بوونی حاڵتی ژانەسەر، كە كۆكە و پژمینی لەگەڵدابێت یاخوود سووتانەوەی قورگ پێوێستە سەردانی پزیشك بكات.

خەڵك: ڕێژەی مردن بەم نەخۆشیە چەندە؟

د.محەمەد قادر: هاووڵاتیان دڵنیا دەكەینەوە، كە تووشبون بە كۆرۆنا مانای ئەوە نیە مرۆڤ بەرەو مردن دەچێت، چونكە تائێستاش ڕێژەی مردن بە كۆڕۆنا لە ٤٪ە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان