ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

نامەیەكی كراوە بۆ بەرپرسی حیزبەكان: پەرلەمان لەمەش سوكتر دەكەن

عەتا قەرەداخی

بەشێكی زۆری ئێوە لە گەنجیتانەوە خەریكی كاری حیزبی بوون و لە سەنگەری بەرگریدا بوون و بە باش و بەخراپ ئەگەر لە رووكەشەوە سەیر بكەین لە پێناوی مافەكانی كورددا كۆششتان كردووە. بێگومان كەموكورتی و ناپاكیش هەبووەو شەڕی براكوژیش دیاردەیەكی باو بووە لە ماوەی نزیكەی شەست ساڵی رابردووداو لە ماوەی بیست و حەوت ساڵی رابردووشدا سەرباری دەسەڵاتی خۆماڵی كوردی و فەرمانڕەوایی خۆبەخۆ كە ئەوەش بە هەموو كەموكورتیەكانیەوە هەرگیز بەراورد ناكرێت بە دەسەڵاتی داگیركەرانی عەرەب و تورك و فارس، بەڵام وڵاتتان بە دەردێكی خراپ بردووەو لە رووی مەعنەویەوە زیاتر كەسێتی كوردیتان بەرەو شكست بردووەو لەبری رەخساندنی زەمینەی رێنیسانسی نەتەوەی و پرۆژەی سەربەخۆیی و دەوڵەت، مەسەلەی نەتەوایەتیتان تا ئەندازەیەكی زۆر ناشیرین كردووەو ئیرادەی مرۆڤی كوردتان روخاندووە. دیارە ئەوەش دەزانین كە لە ماوەی ئەم بیست و حەوت ساڵەدا چۆن سامانی كوردستان بە فیڕۆدراوەو چۆن گەندەڵی كەڵبەی لە جەستەی حكومەت گیركردووەو چۆن حیزب لە پێناوی بەرژەوەندییەكانی خۆیدا دەستی خستووەتە بینەقاقای حكومەت و وەكو كەلاكێك لە جەستەی حكومەتی روانیووە كە قەلەرەشەكانی حیزب هەریەكەو بەجۆرێك لەو جەستەیە بخۆن كە لە ژیان و خوێنی شەهیدەكان و زەحمەتی جەماوەری زەحمەتكێش پێكهاتووە. ئاگاداری ئەوەشین كە مەنسوبیەت و مەحسوبیەت چۆن بووە بە هۆی ئەوەی دامودەزگاكانی حكومەت و پەرلەمان بە كادیری لاوازو نەزان و بێ تواناو نەشارازا و نادڵسۆز و چاوچنۆك و پارەپەرست و تەنانەت كۆنە بەعسی و ئەنفالچی و ناپاك پڕبكرێتەوە. ئاگاداریشین كە چۆن دامەزراوەكانی خێڵ و عەشیرەت و و تیرەو تایەفەو تەریقەت و مەزهەب و تەنانەت ئیسلامی سیاسی توندڕەو لە ئەنجامی سیاسەتی هەڵەو نەبوونی ستراتیژی نەتەوەیی و نیشتیمانی ئێوەدا زیندوبوونەوەو پەرەیان سەند. ئاگاداریشین لە ئەنجامی بەرژەوەندیە حیزبی و كەسی و بنەماڵەییەكانتاندا چۆن هەرلایەكتان بوونەتە پاشكۆی یەكێك لە داگیركەركان و ئەوەش وایكردووە كوردستان ببێتە جێی تەراتێنی دەوڵەتانی دەوروبەر. من دەزانم كورد بە بێ دەوڵەت ناتوانێت پەیوەندی هاوسەنگ لەگەڵ دراوسێكانیدا درووست بكات، بەڵام ئەگەر ئێوە یەكگرتوو بوونایەو وەكو نوێنەری نەتەوەیەك و یەك حكومەت مامەڵەتان بكردایە، ئەوا بارودۆخەكە بەوجۆرە نەدەبوو. بەهەرحاڵ ژماردنی كەموكورتیەكان بێ كۆتاییەو كە سەیری كاركردنی هەمووتان دەكەین خەریكە وامان لێبێت بڵێین كورد لە مێژوودا هەروەكو ئێوەی كردووە بۆیە وەكو گەوەرەتیرن پێكهاتەی بێ شوناس و بێ دەوڵەت ماوەتەوە. ئەمەوێ‌ تەنیا سەرنجتان بۆ ئەوە رابكێشم ئایا بەراستی ئێوە بڕواتان بە پەرلەمان هەیە؟ ئەگەر بڕواتان پێی هەیە بۆچی خۆتان بۆ ئەو دامەزراوەیە ناپاڵێون؟ بۆچی وەكو دامەزراوەیەك بۆ كۆكردنەوەی كەس و كارو دڵسۆزەكانتان مامەڵەی لەگەڵ دەكەن. تەنیا سەرنجێك لەو ناوانە بدەن كە لە هەڵبژاردنی پێشووی كوردستان و عێراق و هەڵبژاردنی ئەمجارەی عێراق و كوردستاندا پاڵاوتوتانن و لە پەرلەمانی پێشووی عێراق و كوردستانیشادا بوون بە ئەندام.
لە هەڵبژاردنی یەكەمی كوردستاندا كە لە شاخەوە هاتبوون و بەواتا هەڵگری تەواوەتی عەقڵ و كەلتووری شاخ بوون و شارەزایتان تەنیا لە بەرێوەبردنی مەڵبەندو لق و تیپ و لقی پێشمەرگەو كەرت و ناوچەو مەفرەزەو پەلدا هەبوو، زۆرینەی ئەندامانی مەكتەبی سیاسی و سەركردایەتیەكانتان بۆ پەرلەمان پاڵاوت، كە حكومەتیش درووستبوو وەزارەت و پلە باڵاكانی حكومەتتان لە مەكتەبی سیاسی و تاكەتاكەی سەركردایەتی پێكهێنا. نوخبەیەك لە كەسی دیارو ناسراوی دۆست و لایەنگرانی حیزبەكانتان كرد بە ئەندام پەرلەمان. بۆ هەڵبژاردنی دووەم هێشتا لیستەكانی هەڵبژاردن قورسیەكیان هەبوو. لە هەڵبژاردنی 2009 دا، دەرگا بۆ بێژەرو رۆژنامەنووس و گەنجی بێتواناو كەم ئەزموون كرایەوە تا بگەنە پەرلەمان. لە هەلبژاردنی 2013دا ئەو دەرگایە زیاتر كرایەوەو بینیمان پەرلەمانی كوردستان چەند بێ شەخسیەت و لاواز بوو. بێ ئەزموونی و لاوازی و بەجاشبوونی بەشێك لە ئەندام پەرلەمانە كوردەكانیشمان لەبەغدا بینی. بەڵام گوناهباری یەكەم ئێوەی بەرپرسای حیزبەكانن كە ئەم نموونانەتان كردووە بە نوێنەر چ لە پەرلەمانی كوردستان و چ لە پەرلەمانی عێراق. ئێستاش لیستی پاڵێوراوەكان بڵاوكراوەتەوە.. كە مرۆڤ سەیری دەكات بێ ئومێد دەبێت و لەخۆی دەپرسێت ئایا بەراستی كۆمەڵگەی كوردی ئەوەندە وەجاخ كوێرو بێبەرهەمە. من وەكو رووی ئینسانی رێزم بۆ هەموو پاڵێوراوەكان هەیە و رەنگە زۆرینەیان مرۆڤی باش بن، بەڵام مەسەلەی نوێنەرایەتیكردنی خەڵك شتێكی ترەو پەیوەندی بە تواناو پێگەو كەسێتیەوە هەیە. ئایا ئەم ناوانە دەتوانن بەرپرسیارێتی نوێنەرایەتیكردنی دەزگای یاسادانان و چاودێریكردنی حكومەت بگرنە ئەستۆ؟ ئایا بۆچی لە ناو هەموو لیستەكانی كوردستاندا تاكە یەك ئەندام مەكتەب سیاسی حیزبێكی تێدا نیە؟ ئایا ئێوە بڕواتان بە پەرلەمان نیە بۆیە كادیرەكانی سەرەوەتانی بۆ ناپاڵێون؟ كەواتە بۆچی ئەم دەزگایە داناخەن و بۆ ئەوەی ئەو هەموو پارەیەش لە داهاتی گشتی بۆ دەزگایەك خەرج نەكرێت كە بەرپرسانی سەرەوەی حیزبەكانتان ئامادە نین كاری تێدا بكەن؟ بەراستی كە سەیری ناوی پاڵێوراوەكان دەكەیت لە ریزی ناوی ئەو خوێندكارانە دەچێت كە ساڵانە لە ناوەندی تۆماری وەزارەتی خوێندنی باڵاوە بۆ كولێژو پەیمانگاكان دەردەچێت. دەگەڕێیت بۆ ئەوەی منداڵەكەی خۆت یان برازاو خوشكەزاو منداڵی هاوڕێكەت بدۆزیتەوەو هەر ئەوانەشی لێدەناسیت.. ئەمانیش بەوجۆرە نەناسراون.. ئافەرین بۆ حیزبی كوردی، لە سەردەمی پاشایەتیدا ئەمین زەكی بەگ و مەسعود محەمەد ئەندامی پەرلەمانی عێراق بوون و ئیبراهیم ئەحمەد و شێخ مارف یەرزنجی پاڵوراو بوون.. دوای حەفتا ساڵ سەیری نوێنەرەكانی كورد بكەن لە پەرلەمانی عێراق و لە پەرلەمانی كوردستان. ئەگەر واقیعی بین بە داخێكی زۆرەوە دەبێ دان بەوەدا بنێین كە مەجلیسە تەشریعیە كارتۆنیەكەی كە بەعس بە ناوی ئەنجومەنی یاسادانانی ئۆتۆنۆمیەوە درووستی كردبوو لەم لیستانەی ئێستای حیزبە كوردیەكان بۆ پەرلەمان كوردستان بەهێزتر بوو.. عەلادین سەجادی و شاكیر فەتاح و چەندانی تر ئەندامی ئەو ئەنجومەنە بوون.. پێمبڵێن لەم پەرلەمانەی كە هێشتا بەردەوامە و لەم لیستانەی كە ئێستا پاڵێوراون لەگەڵ رێزم بۆ هەموویان لە رووی ئینسانیەوە چەند عەلادین سەجادی و شاكیر فەتاحیان تێدایە؟ دیسان ئەوەش گوناهی نە ئەندام پەرلەمانەكانەو نە گوناهی پاڵێوراوەكانی ئێستایە، بەڵكو گوناهی كەسی یەكەمی حیزبەكان و مەكتەبی سیاسیەكانیانە. مەبەستی من لەم قسانە خوانەخواستە سوكایەتی كردن نیە بە هیچ ئەندام پەرلەمان و پاڵێوراوێك، بەڵكو مەبەستم لە تێڕوانینی هەڵەو ئاواژووی حیزبەكانی كوردستانە بۆ رۆڵی پەرلەمان كە ئەوان ئەم دامەزراوە بە سووك و بێ بەها سەیر دەكەن و تەنیا بۆ ناو دەیانەوێت. ئەمە بێجگە لەوەی لە رێگای ئەم دامەزراوەوە بەشێك لە كادیرەكانیان دەوڵەمەند دەكەن چ بە ئەندام پەرلەمان و چ بە راوێژكار.
ئێستا پرسیار ئەوەیە ئەگەر ئەم حیزبانەی كوردستان بڕوایان بە سیستێمی پەرلەمانی هەبوایە لە كوردستاندا، ئەوا باشترین كادیرەكانی پێشەوەی خۆیان و نوخبەیەك لە هەڵبژاردەی خاوەن لێهاتوویی بوارە جۆراوجۆرەكانیان دەناردە ناو پەرلەمان و پەرلەمانیان دەكرد بەو دامەزراوەی كە نوێنەرایەتی راستەقینەی گەل بكات، نەك پەرلەمان ببێت بە جێگای كەسانێكی بێ ئەزموون و نەشارەزا كە بڵندگۆی بەرژەوەندی ئەو كەسانەبن كە پشتگیریانكردوون تا ببنە ئەندام پەرلەمان. بەڵێ‌ ئەندام پەرلەمانی لاواز و ئەڵقەلەگوێی حیزب، پەرلەمان دەكاتە جێگای ململانێی نامەشروعی حیزبی و رەوایەتی بە كارە نادرووستەكانی حیزب دەدات. هەروەك ئەم شێوە كاركردنەو ئەم جۆرە مامەڵەكردنە لەگەڵ پەرلەمان و هەڵبژاردن ئەوە دەردەخات كە بەرپرسانی سەرەوەی حیزبەكان دەزانن گەندەڵی و كارە نادرووست و ناجۆرەكانیان گەیاندونیەتیە ئاستێك كە متمانەی خەڵكیان دۆڕاندووەو ناوێرن خۆیان بپاڵێون چونكە زۆرینەیان دڵنیان كە بەشی ئەوە دەنگ ناهێنن بچنە پەرلەمان. دیارە هۆكارێكی تریش هەیە زۆرینەی بەرپرسان بە پلەی باڵا خانەنشین بوون هەرچەند زۆریشیان لەو پلەو پێگانەدا كاریان نەكردووە كە پێی خانەنشین بوون، بۆیە ئیتر پێویستیان بەوە نیە بە دوای ئەندام پەرلەمانێتیدا بڕۆن. سەرئەنجام بەم شێوە مامەڵەیەی كە كۆی حیزب و لایەنەكان لەگەڵ هەڵبژاردن و پاڵاوتنی نوێنەرەكانیاندا دەیكەن، دەردەكەوێت كە جار لە دوای جا پێگەی پەرلەمانی كوردستان بچوكترو نزمتر دەكرێتەوەو دەكرێتە دەزگایەك ئەگەر كەسێك شەرمی بەخۆی بێت لە رووی نەیەت خۆی بۆ بپاڵێوێت، یان ببێتە ئەندام پەرلەمان. كەواتە بەرپرسی یەكەم لە سووككردنی پەرلەمان و گاڵتەكردن بە هەڵبژاردن كە بەردی بناغە دیموكراسیە، حیزبەكانی كوردستان و بەرپرسانی یەكەم و مەكتەب سیاسیەكانیانن. بۆیە بۆ ئەوەی ئەم دامەزراوە لەمە سوكتر نەبێت و سوكایەتی بە دەنگدان و بە دەنگی خەڵك نەكرێت، باشتر وایە دەرگای ئەم دامەزراوە قوفڵ بدرێت و چیتر خەڵك بە كارێكەوە سەرقاڵ نەكرێت كە ناوی هەڵبژاردنە، چونكە پەرلەمانی لەم شێوەیە پێویستی بەوە نیە هەڵبژاردنی بۆ بكرێت.

وتار

تەنگژەكانی بەردەم حكومەتی هەرێم

سەروەت تۆفیق

لە رۆژانی رابردوو مانۆڕی دیپلۆماسی لایەنە براوەكانی هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان دەستی پێكردووە، بە ئامانجی ئەوەی پێش قسەو باسكردن لە پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەت، كەشی سیاسی هەرێم بانگەشەی هەڵبژاردنەكانی ماوەی رابردوو تێبپەڕێنێت، تا بەهیوای ئەوەی بتوانن لێكتێگەیشتنێكی نوێ لەنێوان لایەنەكان بێتە ئاراوە.

هەرچەندە بەبڕوای بەشێك لە چاودێرانی سیاسی وایان بە گونجاوتر دەزانی، كە پێكهێنانی حكومەتی نوێ لەبەر ئەنجامی هەڵبژادنی پێشوەختە، یان لەكاتی خۆیدا ئەنجامبدرایە، واتە چاوەڕێی دەرئەنجامی هەڵبژاردنەكانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق نەبوونایە، بەو ماناو دەلیلەی بەشێك لە كێشە ئیدارییەكان كۆتا دەهاتن، ئەم كاری بە وەكالەت كارییە لە وەزارەتەكان و بەرێوەبەرایەتییە گشتییەكان كۆتاییان پێ دەهات، هەم ئەو چەقبەستووی كەمی خزمەتگوزاری و بازاڕ وەستاندنەی بەجۆرێك لە جۆرەكان چارە دەكرد، لەلایەكی ترەوە لانیكەم چاوێك لە حكومەتی ناوەندی كرابایە، كە هەڵبژاردن وەك دیوە دیموكراسییەكەی لەكاتی خۆیدا ئەنجامبدرایە.

لەبەر ئەنجامەكانی هەڵبژاردنەكان و دیفاكتۆی واقعی هەرێمی كوردستانەوە دەردەكەوێت كە حكومەت بە زۆرینە پێكنایەت، بەڵكو دەبێ هێزە ئەساسیەكان پێكەوە حكومەتێكی تاڕادەیەك بنكەفراوان لەو هێزانەی كە مەیلی بەشداری حكومدارێتیان هەیە پێكبهێنن، بۆیە لە ئەگەری بەشداریكردنی (بزووتنەوەی گۆڕان)، ئەوا سێ لایەنەكەی تر (كۆمەڵی ئیسلامی، یەكگرتووی ئیسلامی، نەوەی نوێ) وا پێدەچێ كە ببنە ئۆپۆزسیۆن، بەڵام ئەوەی گرنگە لێرەدا ئەوەیە، كە ئایا ئەو هێزانەی كە بەشدار دەبن لە حكومەت بەكارو فعلی بەشدار دەبن و خاوەن دەسەڵات دەبن؟ یان وەك پێشتر دەبیستراو دەوترا، راستە لە حكومەتین، بەڵام شتێكی ئەوتۆمان دەسەڵات نییە … !
ئەم قسەیە، گەر بۆ پێشتر راست بووبێ، ئەوا لە ئێستادا نەخێر، چونكە فەرموون لە دانوستاندنەكان باسی كێشەوگرفتەكان بكەن، چارەیەكی بنەڕەتی بۆ بەشداربوونی كارا بدۆزنەوە، گریمان گەر وانەبێ و بەشداری كاراو فعلی نەبێ، ئەوا لە خراپترین گریمانەدا دوور نییە سیناریۆكانی ساڵانی رابردوو دوبارە ببنەوە، هەرچەندە پێشتر بەو بێ دەسەڵاتییەش دەستلەكاركێشانەوە رووینەدا، بگرە پاساوی جۆراوجۆریشی بۆ دەهێندرایەوە. بۆیە قسەكە ئەوەیە، كە بێ دەسەڵات بووی لە سنوری دەسەڵاتی ئیدارەی وەزارەت و بەڕێوبەرایەتییەكان، ئیدی بەشداریكردن لە حكومەت هۆكاری چییەو سودی چییە؟ گەر دەسەڵاتی راستەقینە بەپێی سنووری دەسەڵاتدارێتیش درا بەو هێزانەو كاریان نەكرد، ئەوا بەرپرسیارێتی دەكەوێتە سەرشانیان، و بەشێكی گرنگی حوكومداری دەبن. كە ئەوەش رێگە راستەكەیە.
یاخود دەوترا، كە ئەو هێزانەی بەشدارن لە حكومەت نابێ لە لایەكەوە لە دەسەڵاتدا بن، لە لایەكیترەوە وەك ئۆپۆزسیۆن مامەڵە بكەن، بەڵام دەگونجێت، ئەم فكرەیە بۆ بە دامەزراوەكردن بیركردنەوەیەكی هەڵە نەبێ، واتە دەگونجێ بۆ هەموو هێزەكان، كە پەنا ببەنە بەر ئەم جۆرە مامەڵەكردنە، چونكە كاری دەسەڵاتی جێبەجێكردن جیاوازە لە كاری دەسەڵاتی یاسادانان، بەومانایەی ئەندام پەرلەمان تەنها ئەركی دەركردنی یاساو گفتوگۆكردنی بودجەو دەستخۆشی و پێداهەڵدان و چەپڵەلێدان نییە، بۆ دەسەڵاتی جێبەجێكردن بۆ ئەو كارانەی كە كردوویانەو دەیكەن، بەڵكو ئەركێكی گەورەتریان هەیە، كەخۆی دەبینێتەوە لە ئەركی چاودێری كردنێكی تۆكمەو كاریگەر بەسەر دەسەڵاتی جێبەجێكردنەوە، واتە دەبێ كاركردنی حكومەت جیابكرێتەوە، تا باشترین پڕۆژەكان پێشكەش بكات، كە سودی بۆ بەرژەوەندی گشتی و هاووڵاتیان هەبێت و بكرێت.

لەلایەكیترەوە نابێ هێزەكانی ناو دەسەڵات، ئەو هێزانەی دەرەوەی دەسەڵات (ئۆپۆزسیۆن) وەك دوژمن وێنا بكەن و بیانناسن، لەكاتێكدا ئەوانیش دەنگ و رەنگ و متمانەی بەشێك لە هاووڵاتیانیان بەشێوەیەكی شەرعی بەدەستهێناوە، ئەوە جیالەوەی كە لە هەر وڵاتێكدا بوونی ئۆپۆزسیۆن وەك بناغەو كۆڵەكەیەكی گرنگی ئەو كۆمەڵگەو سیستمە حكومداریەتییە دێت، كە لە ژێر سیستمی دیموكراسی گەشەدەكەن و رێز لە راو فكری جیاواز دەگرن، واتە بۆ هاووڵاتی ئەوە گرنگ نییە، كە كێن ئەوانەی لە دەسەڵاتدان، بەڵكو ئەوە گرنگە بۆی كە كێ رێز لە مافەكانیان دەگرێت، كۆمەڵگە بەرەوپێشەوە دەبات، لەبەر رۆشنایی چەمكەكانی مافی مرۆڤ و دیموكراسی و پێشكەوتنی هەمەلایەنەی ئابووری، كۆمەڵایەتی، رۆشنبیری، كولتوری، هێمنی و ئاسایشی گشتی و خزمەتگوزاریە مرۆیی و شارستانییەكانی تر …
پێویستە وردترو باشتر گوێبگرێ لە داخوازی هاووڵاتیان، بەومانایەی چەند ساڵە گەندەڵی هەیەو هەمووان هەواریان لێ بەرزبۆتەوە، كە وانابێ و وا نەكرێ باشە. یان ئەوە رێگە هەڵەكەیەو فەرموون رێگەی دیكەش هەیە …؟! كەچی بەداخەوە گرفتی سەرەكی ئەوەیە، كە ئەو هەموو نوسین، قسەكردن، دیالۆگ، كۆنفراس، دیدار، كۆڕ، كتێب، توێژینەوەی زانستی ئەكادیمیاكان و بڵاوكراوە و كۆبوونەوانەی كەسانی خاوەن ئەزموون و قەڵەمی خەمخۆرو ئەكادیمی دڵسۆزو گەنجانی بەتوانا هەوڵی بۆ دەدەن، تا كۆی پڕۆسەی حكومدارێتی و بەڕێوەبردن دوور لە گەندەڵی و خزم خزمێنەو ناشەفافیەت و بیری تەسكی حزبایەتی لەنێو حكومەت و دەسەڵاتدارێتی مۆدێرن نەهێڵن، كەچی تێبینی دەكرێت كەس و لایەنێك نییە، باش و دڵسۆزانە گوێیان بۆ بگرێت، كە بەرژەوەندی گشتی وادەخوازێت جدی بن لەوكارانە، نەك وانیشان بدرێت كە زۆر سەرسامی ئەم خەڵكە نیەت پاكانە نەبن، چونكە ئەوان جیاوازن بە بەراورد بە كەمینە بەرژەوەندیخوازەكان، كە باكیان بە گوزەران و ژینگەی كۆمەڵایەتی و سیاسی و بەهێزی حكومەت نییە، لەكاتێكدا كەم نین ئەوانەی كە بە دوور لە كینەو بوغزی سیاسی و شەخسی رێگەی دروست نیشان دەدەن. بۆیە كاتی ئەوە هاتووە حكومەت بە ویژدانتر لە خەمی گشتی و بەرژەوەندی گشتی خزمەتگوزاری و پێداویستییە سەرەتایی و سەرەكییەكانی هاووڵاتیاندا بێت، واتە لە دروشمەوە بۆ كرداری راستەقینە هەنگاوەكان خێراتر بكرێت.

بەكورتی دۆخی ناوخۆی هەرێم و بەغداو ناوچەكەش وادەخوازێت، كە هەر دەسەڵاتەو كاری خۆی بكات، تەركیز لەسەر چاكردنەوەی هێڵە گشتییە نیشتیمانییەكان بێت، نەك بە لارێدا بردنی تەركیزەكان بەبیانووی جۆراوجۆر، چونكە دەبێ هەموو هێزەكان بێ جیاوازی لەوە تێبگەن، گەر حكومەتێكی بەهێز لە نیشاندانی هاوكاری و كاری پێكەوەی بۆ بەرەو بەدیهێنانی دادپەروەری كۆمەڵایەتی كۆشش نەكەن، مەسەلەی گەندەڵی و ناعەدالەتی كۆمەڵایەتی چارە نەكرێت، ئەوا ئەم هەڵبژاردنەی تر رێژەی دەنگدان چەندانجار لەوە كەمتر دەبێ، كەبیری لێدەكرێتەوە.

ئەمە خۆی جۆرو وێنەیەكی روونە لەبێ متمانەی نێوان حزبەكان و حكومەت و هاووڵاتیاندا. بۆیە هەلی باش لەبەر دەستدایە، تا كاری پێكەوەی لەنێوان سەرجەم لایەنەكان بكرێت. بۆیە واپێویست دەكات لە راستەوە بۆ چەپ گۆڕانكاری لە كۆی سیستمی ئیدارەداندا بكرێت، بۆ بەرەو باشتربوون و خزمەت لەپێناو گشتی، نەك دەستەو تاقمێكی دیاریكراو، گەر وانەكرێت دوور نییە لە ئایندەدا هاوسەنگی هێز گۆڕانكاری بەسەردا نەیەت، یاخود هێزگەلی نوێی رادیكاڵ و توند لە پەیام ناردن دروست نەبێ، كە دواجار ئەمەش نەك نابێتە هۆی ئەوەی كە كێشەكان چارەسەر بكات، بەڵكو كێشەی گەورەتری لێدێتە بەرهەم. بۆیە پێویستەو گرنگە ئەو نائومێدیەی خەڵك بڕەوێتەوەو هەرچی زووترە پێداچوونەوەیەك بەكۆی كێشە هەنووكەییەكاندا بكرێ، چونكە هەم بۆ هاووڵاتیان، هەم بۆ حكومەت و دەسەڵات و حزبەكانی دیكەش قازانج و پڕ بەرهەم دەبێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

بەڵێنی كەسایەتی سیاسی بۆ گرنگە؟

نیان مەحمود

لە سیاسەت و حزبایەتی کردندا،  خاڵێک کە شارەزاییمان لەسەری کەمە و یاخود لای ئێمەی کورد بە گرنگ نەزانراوە دەروونناسی سیاسیە، کە بڕیار وو شکۆی کەسێتی هەرە گرنگترینیانە، کاتێک کەسێک دەبێتە ڕێبەرو ڕابەر، نەتەوەیەک یان چەند نەتەوەیەک ئیدی ژمارەکە وەک دانیشتوان و وەک شوێنکەوتووان هەر چەندبێت چاو لەدەمی كەسایەتی سیاسین .

بۆ سیاسەت کردن لای ئێمە لە دووڕیان دایە؟ چونکە گرنگی گوفتار و بەڵێن لای کەسایەتی سیاسی کوردی لە نزمترین ئاست و چاوەڕوانی هاووڵاتی و هاونیشتیمانیە، ووتەی ڕابەرێک بەبێ (کردە) واتە شکاندنی بەڵێنەکەی، لەدەستدانی متمانەی کەسێتی خودی کەسایەتیەکەیە پاشان کەسایەتیی لە پێگە سیاسیەکەیدا، بۆ هەر مرۆڤێک وتەو بەڵێنی کەسەکەیە کە لەکەسێکی تر جیای دەکاتەوە، خەڵک یا میللەت کاتێک ناتوانێت جیا کاری لەنێوان کەسێتیە سیاسیەکاندا بکات، تووشی باروودۆخێک دەبێت کە دەگاتە بێ باوەڕی بە دۆخ و وڵات و سیستمەکە.

فەلسەفەی بێ فەلسەفەیی لەجۆری سیاسەت کردندا لای ئەحزابی کوردی بەتەواوی بۆتە مۆدێل و مۆرکی حزبیی نائاگایی وە گەورەکردنی چەند نەوە بەبێ پرەنسیپ و هەڵسەنگاندن و ڕەچاونەکردنی کەسایەتی وەک (کەس، مرۆڤ، عاقڵ)وە پێچەوانەی یاسای دەروونی مرۆیی،کاریان وەک كەسایەتی سیاسی وە بەهەند وەرنەگرتنی شکۆ و کەسێتیان لەسەر حیسابی لایەنە سیاسیەکە.

ئەم باسە دەمانگەیەنێتە خاڵێک کە سیاسیە کانمان کەسێتی خۆیان وون دەبێت و هەموو شکۆ و بەڵێنیان سفر دەبێتەوە کاتێک گرنگی یەکەم دەبێتە پێگە و حزب و دەرخستنی ووڵات یا هەرێمەکە بە بێ جێبەجێ کردنی بەڵێن و ئامانجی دیاری کراو، دواجار ئەم بێ متمانەییە یە کە نائومێدی بۆ میللەتێک بێ بەرهەمی ناوخۆیی دێنێت، نەوەی تەمەڵ و بێ بەرهەم و کۆمەڵگەی بێ ئامانج دێتە بەر، هەمیشە چاو لەدەست بۆ سنوورەکان.

بۆسەی ترسناکیش ئەوەیە کوردستان وەک هەمیشە و بەمۆدێلی ڕۆژ گۆڕەپانی ململانێی سیاسەت و جەنگی دراوسێ یە، ئێستا بۆدەرچوون لەم باروودۆخەی خەڵک پێوویستمان بە سەرکردەیە، سەرکردەی کردە،  سەرکردەیەکی چۆن؟ کە لەووتارەکانی داهاتوو خاڵ بەخاڵی ڕیز دەکەین.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ئایا پەنجا بە پەنجا لەهەرێم ماوە؟

دڵشاد عەبدوڵرەحمان

سەرەتا دەمەوێ لەسەر دەستەواژەی پەنجا بە پەنجا هەڵوەستەیەک بکەم، تەمەنی ئەو دەستەواژەیە بۆ دوای پێکهێنانی کابینەی یەکەمی حکومەتی هەرێم دەگەڕێتەوە، دوای هەڵبژاردنەکانی خولی یەکەمی پەرلەمان (کەڕێژەی لەسەداحەوت دیاری کرابو بۆ ئەوەی هەرحزبێک بتوانێ بچێتە پەرلەمان،دەبوایە ئەو ڕێژەیە تێپەڕێنێ )، تەنها پارتی و یەکێتی توانیان ئەو بەربەستە بشکێنن و دەنگەکانیان زۆر نزیک بوون لەیەکەوە بۆیە پەرلەمان کە لە100 ئەندام پێک هاتبوو (جگەلەئەندامانی کۆتاکان) بەشکرا لەنێوان ئەو دوو حزبە هەریەک پەنجا.

لەسەر هەمان بنەما دەسەڵاتی جێبەجێکردنیش بەشکرا لەنێوان پارتی و یەکێتی، نەک هەر ئەوەندە دادگای تەمیزی هەرێمیش کەبەرزترین دەسەڵاتی دادوەری بو پەنجا پەنجا بەشکرا.

ئەم حاڵەتی دابەشکاریەی سەرجەم دەستگاکانی تەشریعی و جێبەجێکردن و دادوەری لەهەرێم وایکرد شەهید سامی عەبولڕەحمان بە دەستەواژەی فیفتی پێناسی دەسەڵاتی هەرێم بکات، کە تائێستا بەڕاست و هەڵە بۆتەیەکێک لەناسنامە دیارەکانی حکومەتی هەرێم ئەویش فیفتی فیفتی بوو کە لەئێستادا کوردێنراوە و بۆتە پەنجا بە پەنجا.

فیفتی فیفتی واتای دابەشکردنی وەک یەکی دەسەڵات دێ لەنێوان پارتی و یەکێتی وەمەبەستی ڕەحمەتی سامی عەبدولڕەحمان لەو دەستەواژەیە ئەوە بو کە ئەو دوو حزبە دەسەڵاتیان بۆخۆ یان قۆرخ کردوە و لایەنەکانی تریان کردۆتە دەرەوەی دەسەڵات .

لەو ڕۆژگارەدا ئۆباڵی زۆربەی نەهامەتیەکان ،دەگەڕێنرایەوە بۆ سیاسەتی فیفتی فیفتی، هەر دەرەنجامی ئەو جۆرە دابەشکردنەش بوو کەپارتی یەکگرتووی کوردستان، کە سامی عەبدولڕەحمان سەرکردایەتی دەکرد هەڵوەشایەوە زۆربەیان چوونە ناوپارتی و هەندێکشیان بوون بەیەکێتی.

دوای شەڕی ناوخۆو دروست بونی دوو ئیدارەیی فیفتی فیفتی بوو بە دابەشکردنی جوگرافیای کوردستان بۆ دوو دەسەڵاتی وەک یەک هەریەک لەو دو حزبە، دەسەڵاتی ڕەهای بەسەر جوگرافیای خۆیداهەبوو، دوای ڕوخانی ڕژێمی سەدام حسەین هەنگاوی گرنگ بۆ یەکگرتنەوەی ئەو دو ئیدارەیەی کە لەسەر جوگرافیای دابەشکراوی هەرێم دروست ببوو نرا .

دەرەنجامی هەوڵەکان پێکهێنانی کابینەی پێنجی حکومەتی هەرێمی لێکەوتەوە، بنەمای یەکگرتنەوەی حکومەت هەر هەمان بنەمابو  کە کابینەی یەکی لەسەر دامەزرابوو ئەویش فیفتی بە فیفتی بوو .

لەسەرهەمان بنەماش پۆستی سەرۆکی هەرێم و سەرۆک کۆماری عێراق بۆ هەریەک لە ڕەوانشاد تاڵەبانی و بەڕێز بارزانی تەرخانکران، دواتر ئەم دابەشکاریە ڕێکەوتننامەی ستراتیجی نێوان پارتی و یەکێتی لەساڵی ۲٠٠۷ ی لێ لە دایک بوو .

ڕێکەوتننامەی ستراتیجی نێوان یەکێتی و پارتی بریتی بو لەڕێکەوتننامەی دابەشکردنی وەک یەکی دەسەڵات و داهات لەهەرێم بەسەرجەم دەزگا تەنفیزی و تەشریعی و دادوەری و ڕێکخراوە پیشەیی و مەدەنیەکانەوە بەسەر خۆیاندا.

هەروەها هەر لەو ڕێکەوتنە پۆستی سەرۆکی هەرێم بۆ بارزانی و سەرۆک کۆمار بۆتاڵەبانی دیاریکران، هەر لەو ڕوانگەیەشەوە بو کە ڕەوانشاد تاڵەبانی سەرکردایەتی هەڵمەتی بانگەشەکردنی پۆستی سەرۆکی هەرێمی بۆ بارزانی کرد لەساڵی ۲٠٠۹ ، هەر هەمان هۆکاریش بوو وایکرد بەڕێز مەسعود بارزانی سووربێ لەسەر دانانەوەی تاڵەبانی بۆخولی دوەمی سەرۆک کۆماری و شەڕی سەختی لەسەربکات.

ئێستا با ئەو پرسیارە بکەین ،کە ئەم فیفتی فیفتیە تاکەی بەردەوام بوە؟ لەڕاستیدا بەچوونی تاڵەبانی بۆ بەغدا و وەرگرتنی پۆستی هەریەک لەسەرۆکی هەرێم و سەرۆکی حکومەت لەلایەن پارتی یەوە ئەو هاوسەنگیە لاسەنگی تێکەوت لەبەرژەوەندی پارتی، بەتایبەت دوای دروست بوونی بزوتنەوەی گۆڕان، ئەگەرچی بەژمارەی پۆست ئەو دووحزبە وەکو یەک بووبن، بەڵام هەمیشە دەسەڵاتی پارتی زۆر زیاتر بوە لەیەکێتی و ئیدی دەتوانین بڵێین لەکابینەی شەشەوە فیفتی فیفتی نەماو ڕۆڵی سەرۆکایەتی هەرێم زۆر زیاتر بو لەبواری دەسەڵاتی جێبەجێکردندا وەک ئەوەی لەکابینەی پێنج دا هەبوو کە ئەوەش ڕۆڵی پارتی زیاتر دەرخست لەیەکێتی لەبوارەکانی سەربازی و پەیوەندیەکانی دەرەوە و دامەزراندنی ئەو پۆستانەی کەمەرسومی هەرێمی یان دەویست.

کەواتە لەئێستادا بۆ دەگوترێ ئیتر کاتی فیفتی فیفتی نەماوە، کە لەکاتێکدا لەسەر زەمینی واقیع لەو کاتەی یەکێتی بەغدای هەڵبژارد بەرانبەر هەولێر ئیدی فیفتی فیفتی کۆتایی هاتوە بەقازانجی پارتی ئەمەش بەویستی بڕیار بەدەستانی یەکێتی خۆی بوە کە پۆستی سەرۆک کۆماری عێراقیان لا گرنگتربوە لەدەسەڵاتی هەرێم ،ئیتر چەند ئەم هەڵبژاردنە ڕاست  و دروست بوە یان لەقازانجی یەکێتی و جەماوەرەکەی بوە ئەوە قسەی ئەم وتارەنیە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
کام لەم وەزارەتانەی کابینەی ٨ لە ئاست خزمەتکردن بە هاولاتیان جێدەستی دیار بووە؟
  • وه‌زارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەکانی ئاو 84%, 32
    32 84%
    32 - 84% هەموو دەنگەکان
  • وه‌زارەتی دارایی و ئابووری 8%, 3
    3 8%
    3 - 8% هەموو دەنگەکان
  • وه‌زارەتی بازرگانی و پیشه‌سازی 8%, 3
    3 8%
    3 - 8% هەموو دەنگەکان

کوردستان

دوایین