ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

توركیا دیمۆگرافیای كوردستانی سور لە قەرەباخ دەگۆڕێت

خەڵك- بەشی هەواڵ

كەناڵی سكاینیوزی عەرەبی لە زاری چەند سەرچاوەیەكی تایبەتەوە بڵاویكردەوە كە حكومەتی توركیا دەیان خێزانی عەرەب و توركمانی لە ناوچەكانی ژێر دەستی خۆی لە باكوری خۆرهەڵاتی سوریای راگواستووە بۆ هەرێمی ناگۆڕنۆ قەرەباخ بۆ ئەو ناوچانەی ئەرمینیا لێی كشاوەتەوە لەپیناو گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچەكە.

سوپای ئازەربایجان پشتیوانیكراو لەلایەن توركیاوە چەند ناوچەیەكی لە هەرێمی ناگۆڕنۆ قەرەباخ دەستبەسەرداگرت و شەڕ كۆتایی هات بە رێككەوتنی كشانەوەی ئەرمینیا لە ناوچەكانی دیكەی هەرێمەكە.

نوێنەری ئیدارەی خۆسەری باكوری خۆرهەڵاتی سوریا شڤان خابووری بە كەناڵەكەی وت: زانیاری دڵنیاكراومان هەیە توركیا خێزانە سوریاییەكان بۆ قەرەباغ رادەگوێزێت.

وتیشی: كۆماری كوردستانی سور حكومی خۆسەری هەبووە سەر بە حكومەتی ئازەربایجان بووە لە سەردەمی لینیندا لە 7ی تەموزی 1923 و كۆتایی هات بە كارەسات لە 7ی نیسانی 1929 و پایتەختەكەی لاچین بووە، شارەكانی كلباغار، قوبادلی بووە كە ئێستا لە سنوری قەرەباخدان و لەلایەن توركیا و هاوپەیمانەكانی دەستیانبەسەردا گیراوە.

لای خۆیەوە لامار ئەركەندی پسپۆڕی بواری گروپە تیرۆرستییەكان وتی: توركیا كار دەكات بۆ گواستنەوەی خێزانە سوریاییەكان لەشارەكانی باكوری خۆرهەڵاتی سوریا بەتایبەت عەفرین بۆ قەرەباخ دوای كشانەوەی ئەرمینیا و رادەستكردنەوەی بە ئازەربایجان.

ئاماژەی بەوەشكرد، ئەم كارەی توركیا بە ئامانجی گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچەكەیە، دوای بەڵێنی ئازەربایجانە بە پێدانی رەگەزنامە بەو خێزانانەی لە سوریاوە دەچنە قەرەباخ.

وتیشی: توركیا دوای گرتنی ناوچەی ئارتساخ، هەنگاوەی دووهەمی ناردن و جێگیركردنی هێزە لەوێ، دوای پەسەندكردنی بڕیاری ناردنی هێز لەلایەن پەرلەمانی توركیاوە، سەربازی توركیا دەچنە ناوچەكە.

ئاماژەی بەوەشكرد هەنگاوی دواتری توركیا نیشتەجێكردنی خێزانە توركمانەكانی راعی و ئەعزاز و ناوچە سنورییەكانی سوریای نزیك توركیایە لە قەرەباخ بە ئامانجی گۆڕینی دیۆگرافیای ناوچەكە هاوشێوەی ئەوەی لە عەفرین كردی و بەردەوامی هەیە تا ئێستا.

راشیگەیاند بە كردار خێزانە توركمانەكان و هەندێك خێزانی عەرەبی لە كەسوكاری چەكدارە سوریایەكانی باكوری سوریا گەیشتونە قەرەباخ.

رونیشیكردەوە دوژمنایەتییەكی مێژووی لەنێوان توركیا و ئەرمینیادا هەیە لەسەر كۆمەڵكوژی ئەرمەن كە تێیدا 1.5 ملیۆن ئەرمەنی كوژران لە جەنگی یەكەمی جیهانی لە ساڵانی 1915 و 1916.

توركیا پشتیوانی ئازەربایجانی كرد لە روبەڕوبونەوەی ئەرمینیا لە شەڕی چەند هەفتەییدا كە لە ئەیلولی رابردوو دەستیپێكرد لە رێگای راگەیاندن و سەربازی و سیاسییەوە و ناردنی چەكەوە و فڕۆكە و هێزی چەكدارەوە.
شەڕ كۆتایی بە رێككەوتن لەسەر كشانەوەی ئەرمینیا لە هەرێمی ناگۆڕنۆ قەرەباخ و دواتر جێگیربوونی هێزی روسیا و توركیا لە نێوان سنوری نوێی ئازەربایجان و ئەرمینیا بۆ رێگرتن لە دووبارە سەرهەڵدانەوەی شەڕ.

راپۆرت

لە عوسمانییەکانەوە تا داعش.. ژنە کوردێکی ١٣٣ ساڵ، نەهەمەتییەکان دەگێڕێتەوە

خەڵک –

لەناو خێمەکەی لە کەمپی ” کەبەرتۆ ” کە بۆ ئاوارە ئێزدییەکان لە دهۆک، لە هەرێمی کوردستان بنیاتنراوە، خانمێکی بەتەمەنی ئێزدی بە ناوی رۆشی قاسم، کە لە دایک بووی ساڵی 1887ە، ڕۆژەکانی بەسەر دەبات.

ئەو دەڵێت؛ کۆمەڵکوژیەکانی عوسمانی و داعش لە دوو گرنگرتین ئەو کارەساتانەن کە لە یادگەیدا ماون و وەک خۆی باسی دەکات، بەردەوام لە دۆخێکی دژواردا ژیاون و هەرکەس ویستویەتی پەلاماری داون.

خێزانەکەی رۆشی دەڵێن، ڕەوشی تەندروستی داپیرەیان باشەو کانگای یادەوەرییەکی پڕ لە چیرۆک و بەسەرهاتەکانی جەنگ و کارەساتە یەکلەدوای یەکەکانە، هەر لە دەمادەمی هاتنی عوسمانییەکان هەتا داعش.

ناسنامەی ڕۆشی کە کۆپییەکی دەست سکای نیوزی عەرەبی کەوتووە، دەریدەخات کە لە 1ی تەمموزی 1887 لەدایک بووە .

نەوەکانی ئەم خانمە کوردە ئێزدییە، لەئامادەکاریدان بۆ ئەوەی لەکتێبی گینسدا تەمەنی تۆمار بکەن، کە پێیان وایە بەتەمەنترین کەسە .

ئەم خانمە ڕۆژانە بەردەوام گوێ لە گۆرانی و مۆسیقای کوردی و هەواڵ و بەرنامە هونەرییەکانی ڕادیۆ ناوخۆییەکان بە زمانی کوردی دەگرێت، بەڵام لاوازیی بینایی چاوەکانی ڕێگای نادات بەبێ دارشەقەکانی لەنێوان چادرەکاندا هاتوچۆ بکات، کاتێک بەنیازی سەردانی نەوەکانی یەتی.

ڕۆشی، کە داپیرەی 150 ناوەیە، دەڵێت، مانەوەی بەم جۆرە بۆ جۆری ئەو خواردنانە دەگەڕێتەوە کە دەیانخوات کە خۆی لە خواردنی باش و سروشتیدا دەبینێتەوە، تامەزرۆی خواردنی هەنگوین و هێلکە و شیر و سەوزە و میوەیە، بەتایبەت میوەی وشککراوە، هەروەها گۆشتی ماسیی وەک ژەمی سەرەکی دەخوات لەبری گۆشتی سوور و سپی.

داپیرە ڕۆشی و باو باپیرانی ئێزدیی، لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا ژیاون، بەتایبەتی لە کۆتاییەکانی سەدەی 16دا، کە ئەو سەردەمە تائێستاش لە بیرەوەریدا ماوە کە عوسمانییەکان بە یاساو ڕێساکانیان چ ئازارێکیان داون، هەر لە ئاوارەیی و ماڵوێرانی و  کوشتوبڕیان ئەو دەڵێت؛ عوسمانییەکان بە یاسا فەرمانی لەناوبردنی ئێزدییەکانیان دەرکرد و خوێنی ئێمەیان حەڵاڵ کردبوو.

توێژەرەوانی ئێزدی دەڵێن؛ زیاتر لە 100 کردەی کۆمەڵکوژی ئێزدیەکان لەلایەن عوسمانییەکانەوە دژیان ئەنجامدراوە، بە تایبەتی هەوڵەکانیان لە چارەکی کۆتایی سەدەی 19 دا فراوانتر بووە، بە دیاریکراوی لە سەردەمی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم، کە کەمینە ئەتنی و ئاینییەکانی لە وڵاتەکەی دا چەوساندووەتەوە و زۆرترین تاوانی ئەنجام داوە.

ڕۆشی ڕەنگە بەبەخترینی ئێزدییەکان بێت کە لەو هەموو کوشتارەی عوسمانییەکان دەربازی بووە و هێشتا لەبیرییەتی، کە چۆن هێزەکانی سوپای عوسمانی هەڵیاندەکوتایە سەر گوند و کۆمەڵگاکەیان و ئەوانەی لەناویاندا بوون دەیان کوشتن و دەیانبردن.

 

رۆشی وردەکاری چەند کوشتار و کۆمەڵکوژییەکی لەیادەک لەوانە:

  • کۆمەڵکوژی ساڵی 1891 کەو ئەوکاتە تەمەنی 5 ساڵ بووە، لە لایەن( ئەیوب بەگ ئەلعوسمانی) ئەنجامدراوە .
  • کۆمەڵکوژی عومەر وەهبی پاشا لە ساڵی 1892.
  • کۆمەڵکوژی بەکر پاشا لە ساڵی 1894 .

ئەو داپیرەیە دەڵێت؛ ئەوەی لەو کۆمەڵکوژیانەدا کرا هەرگیز بیر ناچنەوە، بێ هیچ بەزەییەک منداڵ و گەنج و پیر دەکوژرا و خوێن جۆگەلەی دەبەست.

ڕۆشی دەڵێت، 7 کۆمەڵکوژی عوسمانییەکانم بە تەواوی لەبیرە، عوسمانییەکان هەزاران ئێزدییان کوشت و لە کاتی کۆمەڵکوژییەکانی سەدەی ڕابردووشدا کە دژی ئەرمەنەکان ئەنجامیان دەدا، زۆرێک لە ئەرمەنەکان پەنایان چیای شنگال بوو، ئێمە ئەوانمان ڕادەستی عوسمانییەکان نەکرد تا بەرەنجام هێرشیان کردە سەرمان و ئێزدی و ئەرمەنیان پێکەوە قەتڵ و عام کرد لە چیاکە، وەک رق و کینێکیش بەرامبەر بەو هەڵوێستەمان، پاش 3 ساڵ لە کوشتاری ئەرمەن، ڕووبەڕووی کارەساتێکی دیکە بووینەوە لەسەر دەستی ئیبراهیم پاشا.

لە عوسمانییەکان دڕندەتر دەرهەق بە ئێزدییەکان چەکدارانی داعش بوون، لە مانگی ئابی 2014 دا موسڵ و دەوروبەریی کەوتە دەست دەوڵەتی ئیسلامی لەعیراق و شام(داعش)، لەو دەمەدا، ئێزدییەکان ڕووبەڕووی خوێناویترین کوشتار و فڕاندن بوونەوە و بەهەزاران کچ و ژن وەک کەنیزەک بران و هەزارانی دیکەش کوژران، کە ئەم دۆخە دژوارە بە وتەی داپیرەکەمان خوێناویترین و دڕندانەترین بووە.

بەپێی راپۆرتەکانی ڕێکخراوی UN، داعش زیاتر لە 6500 ژن و منداڵی ئێزدی دەستبەسەر کردووە، زیاتر لە 350 هەزار کەس لە کامپەکانی پەنابەران لەهەرێمی کوردستان ئاوارە بوون، کە زیاتر لە 120 هەزار کەسیان لە ئێستادا  گەڕاونەتەوە بۆ سەر ماڵەوە ڕوخاو وێرانەکانیان .

لە ئەنجامی کۆمەڵکوژیەکانی چەتەکانی داعش لە چیای شنگال، لانی کەم 5هەزار کەس کوژران، و ژمارەیەکی زۆریش بێ سەروشوێنن.

 

سەرچاوە؛ سای نیوز

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

فەخری زادە كێیە؟

خەڵك- بەشی هەواڵ

خۆرئاوا دەڵێت زانای ناوەكی ئێرانی ناسراو موحسین فەخری زادە كە لە رۆژی هەینی لە هێرشێكدا لە تاران كوژرا، كەسێكی سەركردە بوو لە بەرنامەی ناوەكی كۆماری ئیسلامی ئێران.

بەرپرسان و پسپۆڕانی خۆرئاوایی رونیانكردەوە فەخری زادە رۆڵێكی زیندووی هەبووە لە هەوڵە گوماناوییەكانی ئێران لە پێشوودا بۆ بەرەوپێشبردن و دروستكردنی كڵاوەی ناوەكی لە دوای بەرنامەی ناوەكی مەدەنی راگەیەنراو بۆ پیتاندنی یۆرانیۆم.

حكومەتی ئێران رەتیكردەوە هەوڵی دابێت بۆ بەرەوپێشبردنی چەكی ناوەكی لە هەر كاتێكدا.

بەپێی راپۆرتی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ناوەكی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان لە 2011 فەخری زادە كەسێتییەكی گرنگ بووە لە چالاكی گومانلێكراوی ئێراندا بۆ بەرەوپێشبردنی تەكنۆلۆژیا و ئەزموونی پێویست بۆ دروستكردنی بۆمبی ناوەكی.

فەخری تاكە ئێرانی بووە لە راپۆرتی رێكخراوەكەدا باسیكراوە و ئاماژە بەوەش دەكرێت كە ئەفسەرێكی باڵای سوپای پاسداران بووە.

پێشتریش ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ناوەكی فەخری زادەی ویستبوو بۆ لێكۆڵینەوە لە چوارچێوەی رێوشوێنە نارەوانەكانی چەكی ناوەكی.

سەرچاوەیەكی دبلۆماسی وتی: ئێران دانی ناوە بە بوونی فەخری زادە پێش چەند ساڵێك، بەڵام رەتیكردبووەوە ئەفسەرێكی سوپا لە بەرنامەی ناوەكی بەشداربووبێت وەك وەڵامێك بۆ رازی نەبوون بە خواستەكەی ئاژانسی وزە.

هاوكات ناوی هاتووە لە راپۆرتی ئاژانسی وزە لە 2007 بە سیفەتی بەشداریكردن لە چالاكی ناوەكی و بالیستی.

ئەنجومەنی نیشتمانی بەرگری ئێران كە گرووپێكی ئۆپۆزسیۆنی ئێرانییە لە دەرەوەی وڵات لە 2011 لە راپۆرتی خۆیدا وێنەیەكی فەخری بڵاوكردووەتەوە، بەڵام بەشێوەی سەربەخۆ لێكۆڵینەوە لەراستی ئەو وێنەیە نەكراوە.

رۆژی هەینی موحسین فەخری زادە زانای گەورەی ئێران لە بواری ناوەكی لە هێرشێكی چەكداریدا لە رۆژهەڵاتی تارانی پایتەختی ئێران كوژرا.

محەمەد جەواد زەریف وەزیری دەرەوەی ئێران لە پەیامێكدا كە لە تویتەر بڵاویكردەوە، ئیسرائیلی تۆمەتبار كرد بە كوشتنی فەخری زادە.

لای خۆیانەوە گەورە بەرپرسانی ئێران هەڕەشەی توند و وەڵامدانەوەی كوشتنی فەخری زادەیان لە ئیسرائیل كردووە.

لای خۆیەوە ئەمریكا بێدەنگی هەڵبژاردووە لە كوشتنی فەخری زادە و هیچ لێدوانێكی فەڕمی نەداوە.

چاودێرانی سیاسی ئەو تیرۆركردنە بە كاری ئیسرائیل دەزانن، چونكە پێشتریش بنیامین ناتانیاهۆ سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل لە بەڵگەكانی خۆیدا كە لەسەر بەرنامەی ناوەكی ئێران بڵاویكردبوونەوە ناوی فەخری زادەی هێنابوو.

چاودێران دەشڵێن ئامانج لەم هەنگاوەش راكێشانی تارانە بۆ نێو جەنگێك كە دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا خوازیارێیتی لە رۆژانی كۆتایی دەسەڵاتەكەیدا لە كۆشكی سپی تا چەند گورزێكی سەربازی لە ئێران بوەشێنێت.

میدیاكانی ئەمریكا هەفتەی رابردوو بڵاویانكردەوە كە ترەمپ لەگەڵ گەورە راوێژكارەكانی باسی لە بوونی پلانێك بۆ وەشاندنی گورزی سەربازی لە ئێران كردووە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

توركیا شانۆگەرییەكی كوردی لە ئیستەنبوڵ قەدەغەكرد

خەڵك- بەشی هەواڵ

ئەو شەڕەی حكومەتی توركیا بە سەرۆكایەتی رەجەب تەیب ئەردۆغان دەستیپێكردووە لە دژی كوردەكان، گەیشتە قەدەغەكردنی شانۆگەرییەك بە زمانی كوردی بەناونیشانی پیرۆ بە پاساوی هاندانی فكری پەكەكە ئەوەش كاردانەوەی لێكەوتەوە.

شانۆگەرییەكە وەرگێڕانی كوردییە لە نوسەری ئیتالی داریۆ فو كە بۆ ژمارەیەك زمانی دیكەش وەرگێڕدراوە لەوانە زمانی توركی و لە كۆمەڵێك وڵات لە جیهاندا نمایشكراوە.

شانۆگەرییەكە خرایە بەرنامەی شارەوانی ئیستەنبوڵەوە لە مانگی رابردوو كە دەیان هۆڵ لە خۆی دەگرێت لە سەرانسەری شارەكە و دامەزراوە لە 1914.

بڕیاربوو شانۆگەریەكە بە زمانی كوردی بۆ یەكەم جار لە مێژووی نوێی توركیادا نمایشبكرێت لە ئیستەنبوڵ لە گەڕەكی غازی عوسمان پاشا.

لای خۆیەوە ئەكرەم ئیمام ئۆغلۆ سەرۆكی شارەوانی ئیستەنبوڵ رەخنەی لە بڕیاری قەدەغەكردنەكە گرت و ئاماژەی بەوەكرد كە حكومەت رێگەی داوە بە عوسمان ئۆجەلان برای عەبدوڵڵا ئۆجەلان رێبەری دەستگیركراوی پەكەكە لە كەناڵی فەڕمییەوە قسەبكات.

وتیشی: رێگە دراوە بە ئەندامی گروپێكی تیرۆرستی داواكراو لە لیستی سوردا بە قسەكردن لە رێگای كەناڵەكانەوە، بەڵام رێگا دەگیرێت لە نمیاشكردنی شانۆگەرییەك بە زمانی كوردی ئەمە جێگەی قەبوڵكردن نییە.

ئاماژەی بەوەشكرد ئەم شانۆگەرییە لە چەند شوێنێكی ئیستەنبوڵ 20 بۆ 30 جار نمایشكراوە ئەی حكومەت تا ئەمڕۆ لەكوێ بوو؟

لەلایەكی دیكەوە وتەبێژی لیژنەی سیاسەتی فێركردن و وەرزش و رۆشنبیری و هونەر لە هەدەپە سفتان هانلی وتی: بڕیاری قەدەغەكردنی شانۆگەرییەكە ناتوانێت رێگری لە زمانی كوردی و شانۆگەری كوردی بكات.

دەرهێنەری شانۆگەرییەكە نەزمی كرمان لە توێتەر داوای لە هونەرمەندانی تورك كرد پشتیوانی لەو تیپە هونەرییە بكەن كە شانۆگەرییەكەیان ئامادە كردووە.

كرمان وتی: قەدەغەكردنی داریو فو لەم سەردەمەدا شەرمەزارییە بۆ هەموو نێوەندەكانی شانۆ و هونەر، داوا لە هەموو تیپە شانۆییەكان لە توركیا دەكەین پشتیوانی هونەر بكەن، چاوەڕێ دەكەین دەنگیان بەرز بكەنەوە لە دژی ئەم بڕیارە.

عومەر شاهین ئەكتۆر رایگەیاند ئەم بڕیارانە لە نەوەدەكاندا هەبوون، بەڵام ئێستا چاوەڕێی نەبووین دەمانوت بەسەرچووە ئەو سەردەمەی رابردوو.

جیهاد ئەكنجی ئەكتۆر وتی: دوو جار شانۆگەریەكەیان قەدەغەكراوە، شانۆگەری دیكەشمان هەبوو قەدەغەكراون.

وتیشی: دوای ئەوەی شارەوانی مۆڵەتی پێداین كراینە ئامانج لەلایەن هەندێك مێدیاوە و دواتر قەدەغەكرا.

راشیگەیاند حكومەت دژی هەموو ئەوانەیە كە لەگەڵ بیری ئەودا نین، نەك تەنها كورد، هەندێك لە توركیا شانۆ سەركوت دەكەن.

ئاماژەی بەوەشكرد بڕیارەكە لە چوارچێوەی ئۆپەراسیۆنی بەرفراوانی سەركوتكردنی زمان و كەلتوری كوردییە.

هۆشیار ئۆزسوی ئەندامی پەرلەمانی توركیا ئاماژە بەوە دەكات، بڕیاری قەدەغەكردنی شانۆگەرییەكە بابەتێكی گاڵتەجاڕییە بەتایبەت كە پێشتر لە ژمارەیەك شانۆی توركیا لە 2018 نمایشكراوە بەڵام ئەمە قەدەغەكراوە لەبەر ئەوەی بە زمانی كوردییە.

وتیشی: ئێستا پاشەكشە لە مافە كەلتورییەكان دەبینین لەگەڵ زیادبوونی ئاوازەكانی رەگەزپەرستی و نەتەوەیی ئەمە نەك تەنها لە دژی كوردە بە تەنها.

زەینەب محەمەد دەرهێنەر و ئەكتۆر دەڵێت: حكومەتی توركیا شانۆگەریەكی ئیتاڵی قەدەغە دەكات بە پاساوی هاندان بۆ پەكەكە، لەكاتێكدا ئەو شانۆگەرییە لە 1970 بەرلە دروستبونی پەكەكە نوسراوە.

وتیشی: بابەتەكە بیركردنەوە نییە، بەڵكو زمانی كوردییە.

لە دوای هەوڵی كودێتاكەی 2016وە حكومەتی توركیا ئۆپەراسیۆنی سەركوتكردنی ناوەندە سیاسی و كەلتورییەكانی كوردی دەستپێكردووە و پرۆسەی ئاشتی شكستی هێنا و شەڕ لەنێوان سوپای توركیا و پەكەكە دەستیپێكردەوە و ئەنقەرە هەوڵەكانی دژی كورد چڕتر كردەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان