ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

کورد لە هاوکێشەی ئەمریکادا!

کارۆخ خۆشناو

ڕاستیەکی حاشا هەڵنەگرە کەوا گەلی کورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا وەک (ئەکتەرێکی نادەوڵەتی) دۆست و هاوبەشێکی گرنگی ئەمریکایە، واتە کورد لە هاوکێشەی ئەمریکادا (ژمارەیەکی خوێندراوەیە) ئەویش بە هۆی ئەو فاکتەی کەوا کورد پڕۆ ڕۆژئاوا و پڕۆ ئەمریکایە، ئەم فاکتەش لە تێکشاندنی داعش لەسەر دەستی پێشمەرگە و شەڕڤانان سەلمێنرا.

بەمانایەکی تر دەتوانین بڵێین کورد هاوبەشێکی متمانە پێکراوی ئەمریکایە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەڵام لەسەروبەندی نزیک بوونەوەمان لە هەڵبژاردنەکانی ئەمریکادا، دوو پرسیاری گرنگ دێنە پێشەوە:

1- ئایا کورد چۆن بتوانێت درێژە بە بونی خۆی بدات لە ناو هاکێشەی ئەمریکادا؟

2- ئایا کورد چۆن بتوانێت پەیوەندیەکانی لەگەڵ ئەمریکادا لە هاوبەشێکی سەربازی و تاکتیکی و کورت خایەنەوە بگۆڕێت بۆ هاوپەیمانێکی سیاسی و ستراتیژی و درێژخایەن؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارانەی سەرەوە (لە ئەگەری بردنەوەی تڕەمپ یان بایدن)دا پێویستە داڕێژەرانی بڕیار لە کوردستان ئەم شەش خاڵە لەبەرچاو بگرن:

1- پێویستە کورد لە زووترین دەرفەتدا هەوڵی ڕێکخستن و بەهێزکردنی ناو ماڵی خۆی بدات، واتە (بەهێزکردنی بارودۆخی خودی) لەهەمان کاتدا پێویستە کورد خوێندنەوەیەکی لۆژیکی بۆ گۆڕانکاریەکانی ناوچەکە هەبێت، واتە ( تێگەیشتن لە باردۆخی بابەتی).

2- پێویستە کورد هەڵبدات لە پاڵ ڕێکەوتنی سەربازی، ڕێکەوتنی سیاسیش لەگەڵ ئەمریکادا واژوو بکات، بە مەبەستی پاراستن و دەستەبەرکردنی ئاسایش و سەلامەتی کوردستان لە ئەگەری هەر هێرشێک کە لە داهاتوودا ئەنجام بدرێت.

3- گرنگە کورد ئامادەباشی بکات بۆ ئەو گۆڕانکاریانەی کە لە ناوچەکەدا ڕوو دەدەن، لە ئەنجامی جێبەجێکردنی ڕێکەوتنەکانی (گرێبەستی سەدە و ئیبڕاهیمی و شامی نوێ و نیۆم) چونکە کۆی ئەم ڕێکەوتنانە لێکەوتەی (ئەرێنی و نەرێنی) بۆ سەر کوردستان دەبێت، هەروەها گۆڕانکاریەکانی ئەم ناوچەیە کۆمەڵێک (دەرفەت و هەڕەشە) بۆ کوردستان لەخۆ دەگرێت، هەموو ئەم ڕێکەوتنانەش لەژێر چاودێری ڕاستەوخۆی ئەمریکادا ئەنجام دەدرێن و لە دەیەی داهاتوودا (تاکو ساڵی 2030) تەواودەکرێن.

4- ئەگەر کورد بیەوێت هەمیشە پارێزراو بێت لەلایەن ئەمریکا و ئەوڕوپاوە، ئەوا کورد پێویستە لەسەر ئاستی ناوخۆ هەوڵبدات دامەزراوەکانی لەژێر چەتری دەستورێکی مۆدێرندا ڕێک بخات، واتە هەوڵبدات لێژنەی نوسینەوەی دەستور لە پەرلەمانی کوردستان کارا بکاتەوە، تاکو لە ماوەیەکی دیاریکراودا (ڕەش نوسی دەستور بکرێتە سپی نوس) و بخرێتە دەنگدان و پاشانیش جێبەجێکردنەوە.

5- هاوشان لەگەڵ تۆکمەکردنی ڕێزەکانی ناوخۆ، پێویستە کورد لە ئاستی دەرەکیشدا گرنگیەکی تایبەت بە پڕۆسەی (لۆبیکردن) بدات، بەتایبەت لە ئەمریکادا پێویستە هەوڵبدات پشتگیری دامەزراوە جیاوازەکانی ئەمریکا بەدەست بێنێت وەک (کۆنگرێس، کۆشکی سپی، وەزارەتی دەرەوە، پنتاگۆن، ناوەندەکانی توێژینەوە و ثینک تانک) چونکە ئەم دامەزراوانە بەشداری کارایان هەیە لە داڕشتنی ستراتیژیەت و سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا.

6- پێویستە کورد لەسەر بنەمای (بەرژەوەندی هاوبەش) ڕێکەوتنی ئابوری و بازرگانی لەگەڵ ئەمریکادا واژوو بکات، واتە گرنگە کورد بەرژەوەندیەکانی خۆی لەگەڵ بەرژەوەندیەکانی ئەمریکادا هاوتەریب و پاڕاڵێڵ بکات، بۆ ئەوەی کوردیش لە پاڵ پاراستنی بەرژەوەندیەکانی ئەمریکا لەم ناوچەیەدا هەمیشە پارێزراو بێت، بەمانایەکی تر پێویستە کورد لەسەر بنەمای بەرژەوەندی هاوبەش سیاسەت لەگەڵ ئەمریکا بکات، نەک هەوڵبدات لەسەر بنەمای سۆز (دڵداری) لەگەڵ ئەمریکادا بکات، چونکە سیاسەت لە ئەمریکادا لەسەر بنەمای بەرژەوەندی دادەڕێژرێت نەک لەسەر بنەمای سۆزداری! لەگەڵ ڕەچاوکردنی ئەم خاڵانەی سەرەوەدا، پێویستە کورد بەردەوام بێت لە سیاسەتکردن بە ئاراستەی هاوسەنگی ڕاگرتن لە نێوان ئەمریکا و نەیارانیدا (بەتایبەت ئێران)، چونکە بەرژەوەندی کورد لە شێوازێکی سەردەمیانەی سیاسەتکردنە، بە ئاراستەی باڵانس ڕاگرتن.

٭سەرۆکی ئینستیتیۆتی توێژینەوەی ئەمریکی-کوردی

ریکلام

وتار

ئیتر به‌سه‌

 عه‌بدولواحید محه‌مه‌د

بۆ راییكردنى كاروبارى ئیدارى و په‌روه‌رده‌یی وڵات، حكومه‌ت گرێبه‌ستى فه‌رمى له‌گه‌ڵ مامۆستایان و كه‌سانى ئیداری و شاره‌زا ده‌به‌ستێت، له‌ شێوه‌ى دامه‌زراندن كه‌ ده‌بێت مانگانه‌ حكومه‌ت پابه‌ندى پێدانى موچه‌ى دیاریكراو بێت، له‌ به‌رامبه‌ردا مامۆستایان و فه‌رمانبه‌رانیش كارو ئه‌ركه‌كانیان به‌ باشی به‌ڕێوه‌ ببه‌ن، به‌پێی بنه‌ما كارپێكراوه‌كان و یاسا ئیداریه‌كان، له‌وانه‌ یاسای خزمه‌تی شارستانی عێراقی ژماره‌ 24ی ساڵی 1960 و هه‌مواركراوه‌كانی هه‌روه‌ها یاسای به‌رزه‌فتی فه‌رمانبه‌ران، ئه‌و كۆنتراكته‌ و ئیلتزاماتی هه‌ردوو لای دیاریكراوه‌، به‌ شێوه‌یه‌ك حكومه‌ت مانگانه‌ پێدراوه‌كان بدات و فه‌رمانبه‌ران و مامۆستایانیش ئه‌وه‌ى له‌سه‌ریان واجبه‌ جێبه‌جێی بكه‌ن.

له‌ دواى راپه‌ڕینه‌وه‌ ئه‌وه‌ى تێبینى كراوه‌، هه‌ر حكومه‌تى هه‌رێم پابه‌ندى ته‌واوى ئه‌و كۆنتراكته‌ نه‌بووه‌ و پێشێلى كردووه‌ و ماف و ئیمتیازاتى مامۆستایان و فه‌رمانبه‌رانى به‌ كه‌موكوڕییه‌وه‌ داوه‌، زۆربه‌مان له‌بیرمان ماوه‌ له‌ ساڵى 1992 شه‌ش مانگ حكومه‌ت موچه‌كانى نه‌دا ، ئه‌و ده‌م به‌ ئاسایى وه‌رگیرا، چونكه‌ دۆخه‌كه‌ له‌لاى هه‌موو لایه‌ك قابیلى قبوڵ بوو، دواى ئه‌و ساڵه‌ش ناوه‌ ناوه‌ هه‌ر پێشێلی كردووه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌نده‌ كاریگه‌رى و لێكه‌وته‌ى خراپی نه‌بووه.

پێویسته‌ بوترێ له‌ 2008 تا كۆتایی 2013 ده‌كرێ بۆمامۆستایان و فه‌رمانبه‌ران به‌ سه‌رده‌مى زێرین ناو بهێنرێت، له‌و چه‌ند ساڵه‌دا مانگانه‌ له‌ كات و ساتى خۆیدا موچه‌كان ده‌دران، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و ماوه‌یه‌ش جۆرێك غه‌در كردن و جیاوازیه‌كی ئاشكرا له‌ نێوان موچه‌خۆرانى ده‌ڤه‌رى سلێمانى و هه‌ولێردا هه‌بوو، به‌ جۆرێك مامۆستایان و فه‌رمانبه‌ران دوای راستكردنه‌وه‌ی موچه‌كانیان جیاوازیه‌كانیان بۆ هه‌ژماركرا و وه‌ریان گرت، به‌ڵام مامۆستایان و فه‌رمانبه‌رانى هه‌ولێر و دهۆك له‌ كاتى خۆیدا موچه‌كانیان راست نه‌كرایه‌وه‌، كاتێك راستكرایه‌وه‌ دۆخه‌كه‌ له‌ روی داراییه‌وه‌ ئاڵۆزكا و تا هه‌نوكه‌ بۆیان قه‌ره‌بوو نه‌كرایه‌وه‌.

له‌ سه‌ره‌تاى ساڵى 2014 شه‌وه‌ موچه‌ بووه‌ بنیشته‌ خۆشه‌ى سه‌ر زاران له‌ ماف و پێدراوه‌وه‌ بووه‌ موژدانه‌ و مانگانه‌ ببووه‌ سه‌ردێرى باس و خواسی میدیای بیستراو و بینراو و سۆشیال میدیاوه‌، له‌ مانگى ئه‌یلولى 2015ه‌وه‌ به‌ یه‌كجاره‌كى بڕدرا و بووه‌ دیدار حه‌زره‌ت، له‌ مانگى شوباتى 2016 به‌ یه‌كجارى هه‌موو ئه‌و ئاوات و ئامانجانه‌ى بینا كرابوو هێنایانه‌وه‌ سه‌ر سفر، موچه‌كانیان كرده‌ به‌خشینه‌وه‌ى بڕه‌ پاره‌یه‌ك وه‌ك خێر و سه‌ده‌قه‌ به‌ فه‌رمانبه‌ران و مامۆستایان، دووساڵى ره‌به‌ق ئه‌وه‌نده‌ ئه‌زیه‌ت و ئازارى خه‌ڵكیاندا، ته‌نها دڵسۆزی بوو وای كرد ئه‌و خه‌ڵكه‌ وره‌ به‌رنه‌دا و درێژه‌ به‌ راپه‌ڕاندنی ئه‌ركه‌كان بده‌ن.

له‌ مانگى ئادارى 2018وه‌ هه‌ندێك فه‌ره‌حنایی روى له‌ موچه‌خۆران كرد به‌وه‌ى حكومه‌تى مه‌ركه‌زى(( 317 ))ملیار دینارى مانگانه‌ ده‌نارد، ئه‌وه‌ش ساڵێكى خایاند و تا مانگى ئادارى 2019 ، ئیتر ره‌وشه‌كه‌ ئاسایی بۆوه‌ و حكومه‌تى مه‌ركه‌زی ((452 )) ملیار دینارى مانگانه‌ نارد، به‌ڵام خه‌ڵكه‌كه‌ هه‌ر ده‌ستیان له‌سه‌ر دڵیان بوو به‌وه‌ى جار جاره‌ برا عه‌ره‌به‌ چاوڕه‌شه‌كان هه‌ڕه‌شه‌ى بڕینیان ده‌كرد، هه‌رواش ده‌رچوو جارێكیتر له‌ مانگی شوباتی ئه‌مساڵه‌وه‌ ئه‌و پاره‌ی كه‌ دەیاننارد بڕیان له‌وساوه‌ پێنج مانگی تر موچه‌كان حه‌په‌لوش كران و كرایه‌ قوربانی ئه‌و جه‌ده‌له‌ بێمانایه‌ی نێوان حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان و حكومه‌تی مه‌ركه‌زی.

لێره‌وه‌ پێویسته‌ به‌ یه‌كجاره‌كى چاره‌سه‌رى ئه‌و كێشه‌یه‌ بكه‌ن و چیتر نه‌هێلن قوت و رزقی ئه‌و حه‌شاماته‌ بكه‌وێته‌ به‌ر مه‌نگه‌نه‌ی سیاسه‌ت و كێبركێی تایفی و هه‌ڵبژاردن و بوار و بابه‌تیتر كه‌ له‌ دوور و نزیك مامۆستایان و فه‌رمانبه‌ران په‌یوه‌ندیان پێوه‌ نیه‌، ئیتر به‌سسه‌ هوتاف كێشان و هه‌ژمار بۆ موچه‌نه‌كردن و كردنی به‌ كاڵا و دروشم فرۆشتنه‌وه‌ی به‌م و ئه‌و، چونكه‌ زۆربه‌ى خه‌ڵكى ئه‌م هه‌رێمه‌ ژیانیان له‌سه‌ر موچه‌یه‌ ئینجا ئه‌گه‌ر بكه‌وێته‌ به‌ر مه‌ترسی و نه‌درێت هه‌موو جومگه‌كان سه‌ره‌ و ژێر ده‌بێت و ناشبێت موچه‌ به‌ شتێكى لاوه‌كى حساب بكرێت وه‌ك هه‌ندێك به‌رپرس بانگه‌شه‌ ده‌كه‌ن، به‌ راستى ئه‌وه‌ ناحه‌قیه‌كى گه‌وره‌یه‌ ئه‌گه‌ر به‌ جددى خه‌م له‌و بابه‌ته‌ نه‌خورێت و مانگانه‌ دابین نه‌كرێت.

به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌و خه‌ڵكه‌ به‌رگه‌ى له‌وه‌ زیاتر ناگرن و حكومه‌تی هه‌رێمیش به‌ به‌رپرس ده‌زانن، چونكه‌ ئه‌گه‌ر پێشتر پاساو هه‌بوو بێت به‌راستى ئێستا هیچ پاساوێك نه‌ماوه‌ تاوه‌كو ئه‌و حه‌شیمه‌ته‌ له‌و مه‌ینه‌تیه‌ دابن و به‌ به‌رچاویانه‌وه‌ خه‌ڵكانیتر له‌م عێراقه‌ به‌رفاهه‌تیه‌وه‌ ژیان به‌سه‌ر به‌رن ، كه‌چى له‌ هه‌رێمدا هه‌ر به‌ حه‌سره‌ت بۆ ژیانێكى ئاسوده‌ و بێ كه‌مو كوڕیه‌وه‌ بژین، بیانه‌وێ یان نه‌یانه‌وێ خه‌ڵك متمانه‌ى به‌ قسه‌ و دروشمى باق و بریق نه‌ماوه‌ كردارى ده‌وێت، كرداره‌كه‌ش ئه‌وه‌یه‌ موچه‌ له‌ كاتى خۆیدا بێ كه‌موكوڕی بدرێت ئه‌گه‌ر نا پێیان وایه‌ ئه‌وه‌ى تر هه‌مووكات به‌سه‌ر بردنه‌ و ئازاردانى ئه‌م خه‌ڵكه‌یه‌ و هیچیتر.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

دزیی میدیايى و گزیی میدیاوان

د.شوان ئادەم ئەیڤەس
لەپاڵ توێژەران و ئەكادیمیی و نووسەراندا؛ داخوازى دووركەوتنەوەی ميديا و میدیاوانان لەدیاردەی گزییكردن و دزینی بەرهەمی هزریی ئەوانیدیكە، خواستێكی سەرەكیی پێوەرەكانی رێسا پیشەییەكانى راگەياندن و بەند و بڕگەكانی یاسا بەركارەكانی وڵاتانە كە سزای روون و راشكاوى بۆ تاوانبارانی ئەو جۆرە گزیی و دزییە دیارییكردووە و بەدەقی یاساییش پشتڕاستكراوەتەوە.
بەپێی یاسای ژمارە 17ی ساڵی 2012ی مافی دانەر و مافە هاوسێكانی لەهەرێمی كوردستانی عێراقدا؛ بە بەندكردن بۆ ماوەیەك لەیەك مانگ كەمتر نەبێت و لەساڵێك زیاتر نەبێت، بەغەرامەیەك لە پێنج سەد هەزار دينار كەمتر نەبێت و لەیەك ملیۆن و پێنجسەد هەزار دینار زیاتر نەبێت یان بەیەكێك لەم دوو سزایە سزا دەدرێت؛ هەركەسێك مافەكانی ئەو كەسەی كارێك دادەهێنێت یان مافی هونەرمەندی بەجێگەیەنەر، بەرهەمهێنەرانی تۆمارە بیستراوەكان، دامەزراوە و ئێزگە و كۆمپانیا و دەستەكانی پەخشی تەلەڤزیۆنیی و رادیۆیی و خانەكانی بڵاوكردنەوە، پێشێل بكات.
گزییكردن (Plagiarism)؛ پێشلكردنی مافی خاوەندارێتیی و دزينى بەرهەمى هزریی كەسانی دیكە و بەكارهێنانەوەيەتی بەشێوەيەكی زارەكیی یاخود نازارەكیی و دەستنووس، چاپكراو، هێڵكاریی و گرافیك و تۆماركردنی دەنگیی و رەنگیی یاخود دیجیتاڵی، بەبێ وەرگرتنی رەزامەندی یاخود بەبێ پرسكردن و ئاماژەدان بەسەرچاوەی بەدەستهێنان و هەڵهێنجان و لێوەرگرتنی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ؛ جا بەمەبەست بێت یاخود بەبێ مەبەست.
لەرووی ئەكادیمییەوە؛ زانكۆی برادفۆرد-ی بەریتانیایی گزییكردنی زانستیی بە تاوانێكی گەورە داناوەو شەش جۆری جیاوازیشی لێ دەستنیشان كردووە، لەوانە گزییكردن لەرێی: كۆپیكردنی راستەوخۆ، گۆڕینی وشەكان،شاردنەوەی سەرچاوەكان، كاركردن لەگەڵ خوێندكارانی دیكەدا، كڕینی دەقێك یان بەرهەمێكى كەسانی دیكە لەگەڵ گزییكردنی خودی و دووبارە بەكارهێنانەوەی كارێكى پێشتر ئەنجامدراو. هەڵبەتە هۆكارەكانی گزییكردنی زانستيی زۆر و هەمەجۆرن، بەڵام دیارترینیان دەگەڕێنەوە بۆ نەشارەزایی لەبنەماكانی نووسینی ئەكادیمی، بێتوانایی لەرێكخستنی كاتدا، ئارەزووی زوو گەیشتن بەپلە و پایەی بەرز، هەستنەكردن بە بەهای كاری رەسەن، پەروەردەی نادروست و هەڵە، ترسان لەكەوتن و نوشووستهێنان، ئاسانیی دەستگەیشتن بەسەرچاوەی ئەلكترۆنی، هەستكردن بەئازاری قەرەبوونەكردنەوەی رابردوو، پشتگوێخستنی سەرچاوەكان لەگەڵ زۆریی ژمارەی نووسینگە بازرگانییەكانی گزییكردن لەنووسینی راپۆرت و پرۆژەی دەرچوون و تێزەكانی ماستەر و دكتۆرادا (حەسەن، 2020: 146_157).
ئەوەش درووست بەپێچەوانەی هەندێك لەناوەندە ئەكادیمییەكانی هەرێمی كوردستانە كە بەبێ دانانی دەرگاوانێكی تووندی ئەكادیمی؛ رێگە بەتێپەڕین و دەرچوواندنی خوێندكاران و توێژەران دەدرێت و هیچجۆرە پرۆگرامێكی ئەلكترۆنیی هاوشێوەی (Turnitin) نییە بۆ دەستنیشانكردنی ئاست و ئاڕاستە و جۆرەكانی گزییكردن لەراپۆرت و پرۆژە و تێزە ئەكادیمییەكاندا. بگرە هەندێك لەوانەی بە گزییكردن و ساختەكردنی بەڵگەنامە و بڕوانامە و توانستى زانستييان دەگیرێن؛ فەرمانی وەزاریی و زانكۆیی دەركردن و بێبەشكردنيشان لەخوێندن بۆ دەردەچێت، بەڵام لەدوای چەند ساڵێك و بەهۆی واسیتە و مەحسوبییەت و مەنسووبیەت-ەوە، چانسی سەرلەنوێ پێشكەشكردنی خوێندنی دكتۆرا و تەنانەت وەرگرتنی پۆستی كارگێڕیی هاوشێوەی سەرۆك بەش و كارگێڕی كۆلیژ و بەڕێوبەری گشتیی و سەرووتريشیان بۆ دەڕەخسێنرێت!
ئەگەرچی گزییكردن لەبواری راگەیاندن و رۆژنامەگەرییدا؛ هاوشێوەی كایەی ئەكادیمیی و هونەریی و بوارەكانی دیكەیە، بەڵام سێ جۆری سەرەكیی گزییكردن لەبواری رۆژنامەگەرییدا زۆرتر بەرچاو دەكەون، لەوانە: گزییكردن لەزانیارییدا؛ كاتێك زانیارییەكان لەلایەن رۆژنامەوانێكی دیكەوە كۆكرابێتنەوە و بەبێ ئەوەی پشتیان پێبەسترابێت یان بڵاوكرابێتنەوە، بەكاربهێنرێنەوە. گزییكردن لەنووسیندا؛ كاتێك كە رۆژنامەوانێك بەشێك یان چەند بەشێك لەچیرۆكێكی رۆژنامەوانیی رۆژنامەوانێكی دیكە راستەوخۆ كۆپی دەكات و لەوتارێكی خۆیدا بەكاری دەهێنێتەوە. گزییكردن لەبیرۆكەدا؛ كاتێك كە رۆژنامەوانێك بیرۆكەیەك یان تیۆرییەكی لەبارەی پرسێكی هەواڵیی هەیە و رۆژنامەوانێكی دیكە ئەو بیرۆكە و تیۆرییە وەك بەرهەمێكی خۆی پێشكەش دەكات. لەو دۆخەشدا؛ دووبارە داڕشتنەوەی لێدوانەكان وەك باشترین رێگەچارەی دووركەوتنەوە لەگزییكردنی بیرۆكەكان دادەنرێت.
لەو رووەوەو لەمانگی ئایاری 2014دا؛ كەناڵی سی ئێن ئێن-ی ئەمەریكایی بڕیاری دەركردنی ماری گاموشیان-ی نووسەر و پەیامنێری خۆی دا، بەهۆی ئاشكرابوونی 128 جار گزییكردنی لەگواستنەوەو بڵاوكردنەوەی 50 هەواڵدا. جا بۆ نەهێشتن یاخود بەرتەسككردنەوەی ئەو دیاردەیە؛ باشترە بیر لەبەرزكردنەوەی ئاستی هۆشیاریی بكرێتەوە لەرێی پابەندكردنی زیاتری میدیا و میدیاوانان بەپێوەرەكانی رێسا پیشەییەكان و ئاشناكردنیان بەبنەماكانی نووسینی سەنگین و ئەتەكێتی كۆكردنەوە و داڕشتنەوەو بڵاوكردنەوەی زانیاریی لەسەر رووداوەكان. هاوكات بەدواداچوونی ياسايى و كاراكردنى سزاكان ياخود دۆزینەوەی پرۆگرامی ئەلكترۆنیی هاوچەرخ و دابينكردنى؛ بۆ رێگرییكردن لەزۆری ژمارەكانی گزییكردن و دزینی بیرۆكەی وتار و هەواڵ و وێنە و ژانرە رۆژنامەوانییەكانى دیكە.
بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

میدیا و سۆشیالەكەی، گەورەكردنی دابڕاو و بچوكەكان

 كارزان جەرجیس
ڕەنگە زۆربەتان سەبارەت بە میدیا و سۆشیال میدیا زانیاریی تەواوتان هەبێت یان ئەگەر نا بەڕێژەیەكی باش لێی تێگەیشتوون، كەواتە پێویست ناكات زۆر لەسەری بدوێم و ئەو نووسینەی پێ درێژ بكەمەوە.
ئەوەی من مەبەستمە لەو چەند دێڕە نووسینە بیخەمەڕوو:
(گەورەكردنی دابڕاو و بچوكەكان)ە لە میدیا و سۆشیال میدیادا ئەویش لەڕێی چەند كەناڵێكی بەكرێگیراو و چەند لاپەڕەیەكی نافەڕمی نەناسراو كە لەسەرەتای دروستبوونیان بە مشورخواردنی بابەتی كۆمەڵایەتی و بڵاوكردنەوەی بابەتی ڕێنمایی و پێكەوەژیان و پەروەردەكردن خۆیان دەناسێنن، دوای ئەوەی كە ژمارەی بینەر و بەدڵبوون و شوێنكەوتەكان (LIKE. Followers) زیاد دەكات، لە كار و ئاكاری بنەڕەتی خۆیان پەشیمان دەبنەوە و دەبنە دەرچەیەك بۆ بازرگانی كردن و هەوڵدان بۆ پەیداكردنی كڕیار بۆ ئەو خۆفرۆشانەی كە بازاڕیان نییە.
ئەگەر تۆزێك وردببیەوە دەگەیتە ئەو باوەڕەی كە ئەو جۆرە میدیا و ماڵپەڕ و دەرچانەی سۆشیال میدیا ئەوەندەی لە غەمی خۆیاندان بۆ بەدەستهێنانی ناوبانگ تا بە بازاڕكردن (ماركێتینگ)ی خۆیان زیاد بكەن هێندە لە غەمی تاكدا نین، بەوەی هەوڵدەدەن برەو بە بازرگانییەكی نوێ بدەن كە نامۆیە بە كلتوری كوردەواری و كۆمەڵگەی كوردی.
ئەگەر بتەوێت نمونە بۆ ئەو بابەتە بهێنیتەوە، تۆزێك وردبیت، ئەو بابەتە بە ڕوونی دەبینیت، ئەویش لە چوارچێوەی ئەو بۆشاییە میدیاییە یەكگرتووەیە كە لە هەرێمی كوردستاندا دروست بووە و كۆمەڵگەی كوردی بەرەو ئاقارێكی مەترسیدار بردووە و دەبات.
سەبارەت بەو كارەساتەی كە بەهۆی ئەو دەرچە میدیاییە نوێیەی ڕووبەڕووی كۆمەڵگەی كوردی بووەتەوە چەند لایەنێك تۆمەتبارن، لەوانەش:
أ‌- لایەنە سیاسییەكان.
ب‌- كەسایەتییە سیاسییەكان.
ت‌- كۆمپانیاكان كە سەرمایەدارە سیاسییەكان خاوەندارییەتیان دەكەن.
پ‌- ئەو كۆمپانیایانەی كە تایبەتن بە ڕیكلام.
ج‌- ئەو كۆمپانیایانەی كە تایبەتن بە گەورەكردنی كەسانی دابڕاو و بچوك.
ح‌- باندەكانی لەشفرۆشی.
خ‌- باندەكانی بازرگانی كردن لە مرۆڤ.
د‌- كەسانێك كە بۆ خۆشیی خۆیان سەرقاڵی ئەو كارەن.
بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو كارەساتە چی پێویستە؟
1- توندكردنەوەی سانسۆر لەلایەن وەزارەتی ڕۆشنبیری و لاوانەوە.
2- بەدەنگەوەهاتن و ڕووبەڕووبوونەوەی لەلایەن وەزارەتی ئەوقاف و پێكهاتەكانەوە.
3- میدیاییەكی یەكگرتووی گشتگیر.
4- دروستكردنی میدیایەك كە شارەزایی تەواوی هەبێت لە كلتوری كوردی و بە هزری نەتەوایەتییەوە كاربكات و دووربێت لە حزبایەتی.
5- دروستكردنی میدیایەك كە كاربكات بۆ پەروەردەكردنی منداڵ و تاك لەسەر بنەمای نەتەوەیی و ئەخلاقی كۆمەڵایەتی كوردەواری و لە هەمان كاتدا دانەبڕاوبێت لە زانست و مەعریفە.
6- هاندانی مامۆستایانی ئایینی بۆ پێشكەشكردنی وتاری ئایینی لەسەر بنەمای ئاكار و نەتەوە (ئەخلاق و كوردبوون).
ئەنجام:
بە چارەسەركردنی ئەو كارەساتەی كە باسكران، ئەوا ژمارەیەك گەندەڵ و گەندەڵكار ئۆتۆماتیكی لەكاردەكەون دەتوانین بڵێین: (سیحریان بەتاڵ دەبێتەوە) ئەو كاتە بینەر و بەكارهێنەری (میدیای بینراو و سۆشیال) ڕاستی بابەتەكەی بۆ دەردەكەوێت و خۆی بیرێك لە خۆی دەكاتەوە و دەزانێت شێوازی سڕكردنەكەی چۆنە و بۆ دەكرێت…!
بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان