ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

عــێـراق لەلێواری داڕمــانی ئابوریـــدا

 ســـەرکـــۆ یونس*

حکومەتی عێراقی بۆ مووچەی مانگی ئەیلولی مووچەخۆران و فەرمانبەرانی زیاتر لە دوو هەفتە لەوادەی دیاری کراوی خۆی دواکەوت ، گومان دەکرێت بۆ مانگەکانی داهاتوو توشی ئاستەنگی نەختینەیی و دارایی قورستر ببێتەوە و لەئێستادا حکومەت خاوەنی نزیکەی (4.5) ملیۆن فەرمانبەر ودەیان و سەدان فەرمانبەری گرێبەستە .

مانگانە عێراق بۆ مووچە پێویستی بە (5) ترلیۆن دینار هەیە لەکاتێکدا مانگانە تەنها (2) ترلیۆن دیناری دەست دەکەوێت واتە نزیکەی (3) ترلیۆن دینار کورتهێنانی مانگانەی هەیە! وەزیری دارایی عێراق هەر زوو هۆشداری داوە بە پەرلەمان و لایەنەکان کە ئەگەر پڕۆژە یاسای قەرز پەسەند نەکەن ئەوا دەبێت بیر لە چارەسەری دیکە بکەینەوە لەوانە سیاسەتی لێ بڕین و پاشەکەوتکردنی ڕێژەیەک لە مووچەی مووچەخۆران و فەرمانبەران جێ بەجێ بکرێت کەلەوانەیە بگاتە ڕێژەی (30%)مووچە بۆ پلەنزمەکان و ڕێژەی (50%) پلەباڵــاکان.

لەهەمانکاتدا پێ دەچێت پلەبەرزکردنەوەی ساڵــانەی فەرمانبەران سڕبکرێت و هەوڵدەدەن خەرجی سەربازی کەمبکەنەوە و پرۆسەی نۆژەنکردنەوەی دامودەزگاکانی حکومی بوەستێنرێت.

یەکێکی تر لەبژاردەکانی بەردەم کازمی و کابینەکەی ئەوەیە کە داوا لەبانکی ناوەندی بکەن دراوێکی ناوخۆیی بۆ پێدانی مووچە دەربکات کەبێ گومان ئەم هەنگاوە پێویست بەبەکارخستنی یەدەگی نەختینەیی بیانی دەبێت بۆ پاڵپشتی نرخی ئاڵووێری دراوە تازەکە بەدۆلار لەبازاڕەکانی ناوخۆی عێراقدا.

وەزارەتی دارایی داوای قەرزکردنی زیاتر لە (35) ملیار دۆلار دەکات لەناوخۆ و ناوەندە داراییەنێودەوڵەتییەکان بەڵــام بەهۆی پەسەندنەکردنی لەلایەن پەرلەمانەوە هێشتا قەرزەکە نەکراوە و هەرچەندە بانکی نێودەوڵەتی تا ئێستا ئامادە نییە بڕی قەرزی داواکراو بدات بە عێراق بەپاساوی ئەوەی پێدانی قەرز بۆ خەرجی بەگەڕ و مووچە لەگەڵ مەرج و ئامانجەکانی بانکەکە یەک ناگرێتەوە.

هەڵکشانی خەرجی بۆ مووچە لەعێراقدا ئاستی پێوانەیی تێپەڕاندووە لەئێستادا (120%) داهاتی نەوت بۆ ئەم بوارە دەڕوات بەهۆی گەندەڵی و دەستێوەردانی لایەنەکان و دامەزراندنی سەدان مووچەخۆری بن دیوار و هەزاران کەس لە ئەندامان و لایەنگرانی لایەنەباڵادەستەکان و خەرجییە زۆرەکانی سوپا و وەزارەتی ناوخۆ و حەشدی شەعبی بارگرانیەکەی قورستر کردوە.

جێگای خۆیەتی ئیشارەت بەدواین ڕاپۆڕتی ڕێکخراوی شەفافیەتی نێیودەوڵەتی بدەین لەسەر عێراق،بەپێ ی ڕاپۆرتەکە دەوڵەتی عێراق ڕیزبەندی (162) دەوڵەتی گرتوە لەلیستی (180) وڵاتی جیهاندا بۆ دیاردەی گەندەڵـــی،لەکۆی (100) نمرەی پێوەرەکانی ڕێکخراوەکە تەنها (20) نمرەی بەدەست هێناوە! لەماوەی ڕابردودا بەهای دۆلاری ئەمەریکی لەبازاڕەکانی عێراقدا بەشێوەیەکی بەرچاو بەرزبونەوەی بەرانبەر دینار تۆمارکرد بەجۆرێک بەهای (100)دۆلار بۆ نزیکەی (129)هەزار دینار بەرزبوویەوە.

هەرچەندە بانکی ناوەندی لە ڕاگەیەندراوێکیدا ڕایگەیاند کە یەدەگی دراوی بیانی زۆر باشە و کەم نی یە بەڵــام وادەردەکەوێت هەندێ هۆکار هەبن بۆ دابەزینی بەهای دیناری عێراقی بەهۆی دابەزینی نرخی نەوت و پابەندبوونی دەوڵەتی عێراق بە بڕیارەکانی ڕێکخراوی ئۆپێک پڵەسەو کەمکردنەوەی هەناردەکردن بەڕێژەی (18%) تاکۆتایی ساڵ پێ دەچێت بانکی ناوەندی دۆلاری کەمتری دەست بکەوێت.

لەبەرئەوەی ئابوری عێراق تاک لایەنە پشت بەتەنها داهاتی نەوتی فرۆشراوی رۆژانە دەبەستێت مەترسییەکان زیاتر ڕووبەرووی دەبێتەوە لەکاتێکدا نرخی بەرمیلی نەوت دەرئەنجانی ڤایرۆسی کۆرۆنا لەدابەزیندایە و خواست لەسەر نەوت کەمبووەتەوە و زۆرێک لەکەرتەئابورییەکانی وڵــاتانی کڕیار وەستاون و کار ناکەن.

هەرچی کەرتەکانی تری ئابوری عێراقە لەنزمترین ئاستی بەرهەمداری و چالاکیدایە بەتایبەتی کەرتی پیشەسازی لەلێواری مەرگێکی پڕ ئازاردایە و ژێرخانی پیشەسازی عێراق داتەپیوەو هەندێ ڕاپۆرتی رۆژنامەوانی باس لە ئاودیوکردن و بەتاڵان بردنی ئامێرو ئامرازەکانی کارگەکانی عێراق دەکەن .

لەکەرتی کشتوکاڵیش کەدوای نەوت عێراقی جارانی پێ دەناسرا لەنزمترین ئاستدایە و بەرهەمی ناوخۆی عێراق ناگاتە ئاستی خۆژێنی و بۆ دابینکردنی پێویستەکانی دانیشتوان راستەوخۆ پشت بە هاوردە دەبەسرێت.

ئەوەی پەیوەندی بە پیشەسازی کشتوکاڵیەوە هەیە وەک بەرهەمهێنانی ئاژەڵداری و کێڵگەی پەلەوەری و بەرهەمی ماسی ئەوا دەتوانین بڵێن بەهەمان شێوە ئەم بەرهەمانەش بەشی پێویستی و خواستی بازاڕی عێراقی ناکات و دیسان بۆ پڕکردنەوەی پێویستیەکان پشت بە هاوردە دەبەسرێت.

بازارەکانی عێراق بووەتە مەیدانی ساغکردنەوەی کاڵــای وڵــاتانی ناوچەکەو جیهان بەگشتی و کاڵــای ئێرانی و تورکی بەتایبەتی. لەگرنگترین تایبەتمەندی ئێستای عێراق بریتییە لەدروست بوونی بۆشاییەکی گەورە لەنێوان چینی سیاسییە حکومدارە گەندەڵەکان و خەڵک،ئەم جیاوازییە لە ئاستی بژێوی نێوانیان وای کردوە بەرپرسەکان مانگانە بەملێونان دیناریان دەست بکەویت و لەبەرامبەردا ڕێژەی (40%) ی دانیشتوانی عێراق بێکارن و کاریان دەستناکەوێت تا بژێوی ماڵ ومناڵیان دابین بکەن.

لەکاتێکدا ڕێژەی هەژاری لەعێراقدا بەردەوام لەبەرزبونەوەدایە و لەئێستادا زیاتر بەهۆی سەرهەڵدانی ڤایرۆسی کۆرۆناوە ڕێژەی (31.7%) دانیشتوانی عێراق هەژارن واتە نزیکەی (11 ملیۆن 400 هەزار کەس) لەکۆی (37) ملیۆن کەس.

لەڕاستیدا دەوڵەتی عێراق لە بازنەی مەترسیداردایە و ئابوری تاکجەمسەری کەتەنها پشت بە داهاتی نەوت دەبەستێت هەمیشە هەڕەشەیە لەسەر داڕمانی دەوڵەتەکان، بودجەی گشتی عێراق بە ڕێژەی (93%) ی پشت بەداهاتی نەوت دەبەستێت و جێگای بیرهێنانەوەیە لەماوەی بیست ساڵی ڕابردودا عێراق تووشی چوار قەیرانی دارایی بووەتەوە کە هۆکارەکانیان پەیوەست بووە بە دابەزینی نرخی نەوتەوە.

باشترین چارەسەر بۆ دۆخی دارایی و ئابوری عێراق بریتییە لەسیاسەتی سک هەڵگوشین(السیاسة التقشفية) پێویستە لەسەر کابینەکەی کازمی پێش ئەوەی پڕۆژە یاسای بودجەی ساڵی دارایی (2020) بنێرێتە پەرلەمان جارێکی تر پێداچوونەیەکی واقعی بۆ بکرێت و خەرجییەکان بەپێی داهاتەکان دیاری بکرێت و هەرچی خەرجی ناپێویست و نایاسایی هەیە ببڕێت و بوەستێنرێت هیچ نەبێت بۆئەوەی بتوانن داهاتی پێویست بۆ مووچە دابین بکەن .

ئەوەشمان لەبیرنەچێت هەر ڕوداوێکی ئابوری ودارایی لەعێراق ڕووبدات ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر هەرێمی کوردستان هەیە بەتایبەت دوای ئەوەی کەڕێکەوتنێکی زارەکی هەبوو بە پێدانی بڕی (320)ملیار دینار مانگانە تاکۆتایی ساڵ بدرێت بە هەرێم و لەبەرامبەردا پێویستە هەرێم نیوەی داهاتی خاڵەسنوریەکان و مەلەفی نەوت تەسلیم بەبەغدا بکات،بەڵام ئاماژەکان ئەوە دەردەخەن کە ئەم ڕێکەتنە لەم باردودۆخەدا ئەستەمە ئیمزا بکرێت لەکاتێكدا هەردوولا بەگومانەوە لەئایندە دەڕوانن.

هەرچۆنێک بێت عێراق دەوڵەتەو ئەندامە لەڕێکخراوی نەتەوەیەکگرتوەکان و لەگەڵ بانکی نێودەوڵەتی و سندوقی دراوی نێودەوڵەتی ڕێکەوتنی هەیە و خاوەنی یەدەگی دراوی بیانییە بەبڕی (60) ملیار دۆلار و توانای قەرزی دەرەکی هەیە و بێ ئومێد نابێت بەڵام لەهەموو بارودۆخێکدا ئابوری عێراق لەژێر هەڕەشەو مەترسی وێڕان بوون و داڕماندایە.

*ئابوریناس

ریکلام

وتار

پرسی گێچەڵی سێکسی

پارێزەر/ لوقمان مصطفی صالح
لە بەر ئەوەی کۆمەڵگەی ئێمە بە قۆناغە ئاساییەکانی گەشەکردنی خۆی تێپەڕ نەبووە و بە شێوەی سستەماتیک نەیبڕیوە، ھەر ئەمەشە وایکردووە تا رادەیەکی زۆر کۆمەڵگەی پیاوسالاری تێدا باڵا دەستبێت، لە کۆمەڵگا بە گشتی و لە بازاڕی کاردا بە تایبەتی ئاستەنگ بۆ کچان و ژنان دروست بکات، پیاوان ھەمیشە وەک بوکەڵە لە رەگەزی بەرامبەری ڕوانیوە، بە جووڵەی دەست و فڕێدانی ووشەی نەشیاو و ھەندێ ئاماژەی چاو ھتد….. بێ ئەوەی ڕێز بۆ
ھەستی بەرامبەرەکەی دابنێ وەڕستیان دەکەن،ھەوڵ دەدەن لەم رێگە ناتەندروستەوە غەریزە سێکسیە چەپێنراوەکانی خۆیان خاڵیبکەنەوە،بۆیە نابێت ژنان و کچان دەستەوسان دانیشن و بێدەنگی ھەڵبژێرن و خۆیان بە پلە دوو ئاژماربکەن، نابێ پاشەکشێ لە بەدەستهێنانی مافی ئابوری خۆیان بکەن و دەبێ پێداگربن لەسەر مافەکانیان تادەیانگەیەنێتە ئامانجەکانیان، بۆ ئەوەی لەناو کۆمەڵگە و بە تایبەت لە بازاڕی کاردا، پێگەو شوێنی شایستەی خۆیان هەبێت و ئاستەنگەکان تێپەڕێنن دەبێت بە ردەوام بێت لە ھەوڵ و تێکۆشان، بۆ بەرگریکردن لە خۆیان دەتوانن پەنا بۆ یاسا ببەن. هەرچەندە گێچەڵپێکردن له‌ دەزگا تایبەتمەندەکانی هه‌رێمی كوردستاندا لای ھەندێ لە ژنان و کچان بە یەکێک لە جۆرەکانی توندوتیژیی هەژماری دەکەن،گوایەکەمترین کات باس ده‌كرێت و ده‌بیندرێت. له‌به‌ر هۆکاری شه‌رم و ترس لە کۆمەڵگا و کەسوکار، بەشێکی کەمیان ئامادەن لەوبارەیەوە سکاڵا تۆمار بکەن،زۆرجاریش كه‌ سکاڵا تۆمار دەکەن، دەڵێن پۆلیس لەجیاتی دادگا، دەیاندادەتە دەست “سوڵحی عەشایەریی”.
بەڵام مەخابن لەگەڵ ئەوەشدامەترسیەکە لەوەدایە ھەندێ لەژنان وکچان کە گێچەڵی سیکسیان بەمبەر دەکرێ بەنهێنی لای خۆیان دەی ھێڵنەوە، بەو ھۆکارەی کە باسمان کرد،ئەویش بەهۆکاری ئابڕوچون، قوربانیەکە بێدەنگی هەڵدەبژێرێت، بۆیە بکەری کارەکە کەمتر سزای یاسای وەردەگرێت، بگرە بەبێ سزا دەرباز دەبێت.؟
-لە یاسادا چۆن باسی گێچەڵی سێکسی کراوە.؟
لە یاسای سزادانی عێراقی ژمارە/ ١١١ی ساڵی ١٩٦٩-دا، کە لە هەرێمی کوردستان-یش کاری پێدەکرێت، لە ماددەکانی (٤٠٠،٤٠١،٤٠٢)دا باسی گێچەڵی سێکسیی کراوە و سزا بۆ ئەنجامدەرانی دیارییکراوە، بەپێی یاساکەش “دەستبردن بۆ ژنێک یاخود قسەکردن یان ئیشارەتکردن بۆی، کە کار لە ئابڕووی بکات و لەسەری بکەوێت، بە گێچەڵی سێکسیی هەژمار دەکرێت”.
بەپێی یاساکە، ئەگەر کردەوەیەک بەرامبەر کەسێک ئەنجامدرا، کە کار لە ئابڕووی بکات، ئەوا ئەنجامدەری کردەوەکە بۆ ماوەی سێ مانگ سزادەدرێت، غەرامەکەشی لە ٢٠٠هەزار دینارەوە دەستپێدەکات تا ملیۆنێک دینار. ئەگەر هاتوو تاوانبار لەماوەی ساڵێکدا ئەم کارە دووبارە بکاتەوە، ئەوا سزاکەی دەبێت بە دوو هێندە.
ھەروەھا لە یاسای ژمارە ٣٧ی ساڵی ٢٠١٥ی کاری عێراقی لە ماددەی ١١١-دا بە ڕوونی باس لەوە کراوە ئەگەر دەست ببرێت بۆ ژنێک یان منداڵێک، کە لەسەری بکەوێت، ژنەکە یان منداڵەکە ڕەزامەند بێت یاخود نا، دەبێت ئەنجامدەری کردەوەکە سزا بدرێت. سزاکەشی نابێت شەش مانگ زیاتر زیندانیی تێبپه‌ڕێنێت و زیاتر لە ملیۆنێک دینار غه‌رامه‌ بکرێت.
پرسی گێچەڵی سێکسی لەهەرێمی کوردستان لەچوارچێوەی یاساکانی عێراق و هەرێمی کوردستان بەم شێوەیە کاری پێدەکرێت و دەتوانرێت بەپێی ئەو یاسایە رێکاری یاسایی بەرامبەر بگیرێتەبەر. ڕێکارە یاساییەکانیش لەسەر بنەمای بونی داوای یاسای دەبێت، وەک ئاماژەمان بۆ کرد کە بەپێی مادەی (402) لە یاسای سزادانی عێراقی ژمارە 111ی ساڵی 1969. ئەمەش تەنها لەحاڵەتی بێزارکردن، ئەگەر قسەکردن بێت یاخود دەستبردن و بێزارکردنی جەستەیی بێت، بەڵام ئەگەر کارەکە بچێتە خانەی بەزۆرداری و (لاقەکردن) ئەوا دەچێتە چوارچێوەی ماددە یاساییەکانی 395 و 396 هتد، لەحاڵەتی بێزارکردنیش بە ئامێرەکانی پەیوەندی و تۆرە کۆمەڵایەتیەکان ئەوا بەپێی یاسای ژمارە (6)ی ساڵی 2008ی یاسای خراپ بەکارهێنانی ئامێرە پەیوەندییەکان ماددەی (2)ی مامەڵە لەگەڵ ئەنجامدەرانی گێچەڵی سێکسی دەکرێت.
-بەڕێوبەرایەتیی بەرنگاربوونەوەی توند و تیژی دژی ئافرەتان .. ئاماری شەش مانگی یەکەمی ئەمساڵی بڵاوکردووەتەوە و بەپێی ئامارەکە، ٤٧ حاڵەتی توندوتیژیی سێکسیی هەبووە. ئامارەکە دەستنیشانی نەکردووە، کە ئاخۆ ئەو ٤٧ حاڵەتەی تۆمارکراون گێچەڵپێکردن بوون یان دەستدرێژیی؟ بەڵام هەر ژنێکی کۆمەڵگای کوردیی دەدوێنیت، بەجۆرێک لە جۆرەکان ڕووبەڕووی گێچەڵی سێکسیی بۆته‌وه‌ و هەندێکیشیان دەستدرێژیی سێکسییان کراوەتە سەر.
-بەپێی داتاکانی ڕێکخراوی جیهانیی،٥٠٪ی ژنان ڕوو بە ڕووی گێچەڵی سێکسیی بوونەتەوە.
-بە وتەی توێژەرانیش لە هەرێمی کوردستانیش ڕێژەی گێچڵپێکردن ئەگەر لە ڕێژە جیهانییەکە زیاتر نەبێت، ئەوا کەمترنیە.
-بەپێی رێککەوتنامەکانی مافی مرۆڤ و بەتایبەتیش ئەو پەیماننامانەی لە بارەی پارێزراوی ژنانەوە هاتون، گێچەڵی سێکسی بەیەکێک لە پێشێلکارییەکان بەرامبەر بەژنان و کچان دادەنرێت، بۆیە بەردەوام راپۆرت لەم بارەوە ئامادە دەکرێت، ئەویش بەئامانجی دانانی یاسای توندو ڕوو بە ڕووبونەوەی.
-بەشێک لەرێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنیش پرسی گێچەڵکردنی سێکسی بەمەترسی دەزانن لە سەر کۆمەڵگاو بەپێویستی دەزانن کاری زیاتر بۆ روبەروبونەوەی بکرێت.
بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

نوسین بە زمانی کوردی

خالید سلێمان
وەک ڕۆژنامەنوسێکی کورد، ساڵانێکی بەرچاوە، نوسینەکانم بە زمانی عەرەبین و بە دەگمەن بە زمانی دایک دەنوسیم. هۆکارەکەش ئەوە نیە کە ئارەزوی نوسینم بە کوردی نەبێت، بەڵکو ئەوەیە کە میدیای کوردی گرنگی بەو بوارە نادات کە کاری تیا دەکەم و وەک ڕاهێنەرێکی نێودەوڵەتیش پێی ناسراوم: ئەویش کێشەکانی ئایکۆڵۆژی و گۆڕانکارییەکانی ژینگەن. بەدیوێکی تردا نوسین و کاری ڕۆژنامەنوسیی سەرچاوەی داهاتمن؛ میدیای کوردیش ئەوەم بۆ دابین ناکات. بە کورتیەکەی، لەناو میدیای کوردیدا بۆ ئەوەی ڕۆژنامەنوس جێگەی هەبێت، بە پلەی یەکەم دەبێت ڕۆژنامەنوسێکی سیاسی بێت.
بەڵام، کاتێک بە کوردی ئەنوسم، نەک تەنها وشەو ڕستەو بنیادنانی پەرەگرافێک، بەڵکو خاڵ، کۆما، کەوانە، وەگیراو (کۆتەیشن)، ڕستەی ناڕەزایی، خاڵ و کۆما، دوو خاڵی لەسەر یەک و هەرچی سیمبولی تری خاڵبەندی هەن، بەهەند وەریان دەگرم. هەتا وشەی زمانی دایک لە ئارادا بێت، پەنا بۆ وشەی تری عەرەبی و زمانەکانی تر نابەم؛ هەڵبەتە وشەو دەستەواژەو ناوی باو هەن پەیامەکە زوتر دەگەیەنن وەک: قەتڵ و عام. ئەم جۆرە دەربڕین و ناوانە بونەتە هەڵەیەکی باو لە نوسینداو گرفت بۆ خوێنەر دروست ناکەن.
زۆرجار، بەدیار وشەیەکەوە دەوەستم و بەو زمانانەی کە ئەیانزانم و پێیان دەخوێنمەوە قسە دەکەم، وەک عەرەبی، ئینگلیزی و فەرەنسی، بیری لێدەکەمەوە. ئەگەڕێمەوە سەر هەڤپەیڤینێک کە لە مناڵیمدا لە نێوان دایکم و مندا ڕویداوە، چونکە ڕەگی دەستەواژەو وشەکان لە ناو ژیانی ئێمەدان و فەرهەنگیش لەوێوە سەرچاوەی گرتوە. کاتێک گوێ لە نوسەرێکی کورد دەگرم لە بری شانس، (چانش) بەکاردەهێنێت، دەنگی دایکم دێتەوە بەرگوێ کە لە لادێیەکی دورەدەستی گەرمیاندا، ئەگەر گلەیی لە بەختی خۆی بکردایە ئەیوت: شانسم نیە. لێرەدا گوێ لە نوسەرەکە ناگرم و دەچمەوە سەر دەنگی دایکم.
ئەوەی ئەمڕۆ لە ناو میدیاو دیمەنی کولتوریی کوردیدا بەهەند وەرناگیرێت، زمانە. کێشەکەش تەنها خاڵبەندی، یان بەکارهێنانی نیە وەک کەرەستەیەکی سیاسی؛ بەڵکو بڵاوبونەوەی جۆرێکە لە زمان، زیادەڕۆیی نابێت ئەگەر بڵێین لە وەرگێڕانی گوگڵ دەچێت. ئەمە جگە لەوەی هەر نوسەرێکی کورد بەگوێرەی ئەو زمانەی دەیزانێت وشەکان دادەتاشێت.
زمانەوان نیم، بەڵام زمانیش بۆ من تەنها ئامرازێک نیە بۆ گەیاندن و پەیوەندیکردن، بەڵکو ئەو ڕوبەرەیە کە فیکرو کولتورو تەکنۆلۆژیا و زانست و پەیوەندییە مرۆییەکانی تیا بەرهەم دەهێنرێت. تەنانەت لە بواری سیستمی ژینگەیی و گۆڕانکارییەکانیشدا، کە کاریان تیادەکەم، زمان دەگۆڕێت: وەک چۆن بەرزبونەوەی پلەی گەرما یان تێکچونی مۆڵگەی ئاژەڵان دەبنە هۆی لەناوچونی باڵندەیەک، مێرویەک، خشۆکەیەک یان ئاسکێک، بەهەمان شێوە دەبنە هۆی لەناوچونی خەسڵەتەکانی زمان و کولتور. کاتێک پەڕەسێلکە لە ژینگەی کوردستاندا نامێنێت، دوای چەند ساڵێک لە زمانیشدا نامێنێت. لێرەدا باسی ئەوە ناکەم وەک بیرەوەری باسی باڵندەیەک بکەین، بەڵکو وەک بونێک لە ژیانمدا.
میدیا ڕۆڵێکی بەرچاوی لە جوڵەی زماندا هەیە، ئەگەر وشەیەک یان دەستەواژەیەک بەهەڵە لە وتارێکدا تێپەڕێت، پێگەو پلاتفۆرمەکان وەڵامیان هەیەو شەرم لەوە ناکەن پۆزش بۆ خوێنەر بهێننەوە. ئەمە لەناو دیمەنی میدیای کوردیدا نیەو ڕۆژانە هەڵەی زەق و نەشیاو لە ڕاپۆرت و چیرۆک و وتارە ڕۆژنامەوانیەکاندا تێپەڕ دەبن؛ کەسیش لایان لێناکاتەوە. لە لایەکی ترەوە، ئایدیۆلۆژیاو بۆچونی سیاسی لە پشت زمانەوەن؛ زۆرجار هەستی ئەوەم لا دروست دەبێت کە نوسەری ئایدیۆلۆژیست بەسەپاندنی وشەی داتاشراوی سیاسی، مافی من پێشێل دەکات.
هەرچەندە باڵادەستیی وێنە لە برەودا بێت، بەڵام زمان کورەی سەرەکی میدیایە، وەک حەزرەتی مەسیح دەڵێت: لە سەرەتادا وشە هەبو.
بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

بڕیاری 1325و باڵانسی جێندەری لە زانكۆكاندا

كامیل عومەر

بڕیاری ژمارە (1325)ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان لەساڵی (2000) دەرچووە‌و تایبەتە بە بارودۆخی ژنان‌و كاریگەریی شەڕو قەیران‌و ئاڵۆزییەكان لەسەر ژنان. (عیراق)یش یەكەم وڵاتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە كە پلانێكی نیشتیمانی بۆ جێبەجێكردنی ئە م بڕیارە داڕشتووە‌و هەرێمی كوردستانیش تێیدا بەشدارە.

یەكێك لە ئامانجەكانی جێبەجێكردنی ئەم بڕیارە، – لەئاستی حكومەت‌و حزبە سیاسییەكاندا- پرسی زیادكردنی بەشداریپێكردنی ژنانە لە پێگەی دروستكردنی بڕیاردا، بەڵام تاچەند لە واقیعی ناوەند‌و پێگەكانی دەسەڵاتدا لە هەرێمی كوردستان رەنگیداوەتەوە‌و بەشداری راستەقینە بە ژنان كراوە‌و باڵانسی جێندەری راگیراوە؟.

بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە، بەپێویستی دەزانین ناوەندە ئەكادیمیەكان –زانكۆكان- وەك نموونە وەربگرین‌و بزانین تا چ ئاستێك لە پێگەی دەسەڵاتی ئەو ناوەندانەدا، بەشداریی ژنان هەیە‌و دەسەڵاتیان هەیە. بەپێی داتاكانی وەزارەتی خوێندنی باڵا كە لە ماڵپەڕی ئەو وەزارەتە وەرگیراوە، (35) زانكۆی حكومی‌و تایبەت لە هەرێمی كوردستاندا هەیە، كەچی تەنها (یەك ژن) پۆستی سەرۆكی زانكۆی پێدراوە‌و ئەوانی دیكە هەموو (پیاو)ن، سەرباری ئەوەی تێبینیدەكرێت كە زۆرینەی یاریدەدەرو راگر‌و سەرۆكبەش‌و بەڕێوەبەراتیەكانی دیكەی ناو زانكۆكان لە رەگەزی (نێر)ن.

لەناوەندە ئەكادیمی‌و زانستیەكانیشدا، خراپتر لە دەزگاو دامەزراوە حزبی‌و حكومیەكانی دیكە، مامەڵە لەگەڵ ژن كراوە‌و باڵانسی جێندەری بەئاستێكی زۆر، لاسەنگ‌و نابەرامبەرە. لەوەش سەیرتر ئەوەیە لە پەیكەری كارگێری زانكۆكانی هەرێمدا، دامەزراوەیەك بەناوی (سەنتەری جێندەر) هەیە، ئیدی نازانین دەبێت ئەم سەنتەرانە كاریان چی بێ‌‌و بۆ چ مەرام‌و مەبەستێك دامەزرێنرابن؟، لەكاتێكدا نەتوانن باڵانسی جێندەری لە پۆست و پێگە دیارەكانی زانكۆدا دروستبكەن!، یان وەك زۆربەی دامەزراوەكانی تر تەنها بۆ ماكیاژكردنەو ناوێكی بەتاڵە‌و ئیشی بە ناوەرۆكەكەی نییە. ئەدی خۆ لە كۆلێژی كاڕگێڕی‌و بەڕێوەبردنی ئەو زانكۆیانەدا، وانەی ئەوە بە خوێندكاران دەوترێتەوە كە دروستكردن‌و دامەزراندنی هەر شوێنێك لەسەر بنەمای پێویستی‌و بۆ پڕكردنەوەی بۆشایی بێت. بەوپێیەش ئەو سەنتەرانە زیادەن‌و بە نەبوونیشیان هیچ كێشەیەك دروستنابێت.

كەواتە، نەبوونی باڵانسی جێندەری لە زانكۆكاندا، وەك لە كۆی دامەزراوەكانی دیكەدا هەیە، كێشەیەكە كە سەنتەرەكانی جێندەریش نەیانتوانیووە چارەسەریبكەن. هەربۆیە، یان دەبێ‌ كار بۆ پەیڕەوكردنی سیستمی (كۆتا) بۆ ژنان لەناوەندە ئەكادیمیەكاندا بكرێت وەكچۆن لە پارلەمانی كوردستان جێبەجێكراوە، یان بكرێتە مەرج كە (ژنان)یش هاوشێوە‌و هاوژمارەی پیاوان لە هەموو جومگە سەرەكییەكانی زانكۆكاندا دەسەڵاتیان پێبدرێت، لە هەردوو حاڵەتەكەشدا، پێویستی بە هەمواركردنەوەی یاسای خوێندنی باڵا هەیە، تاوەكو یەكێك لەو پێشنیازانە جێگیربكرێت.

قسەكردن لەسەر ئەم بابەتە، بۆ ئەوە نییە كە فۆكسەكە تەنها لەسەر دانانی رەگەزی ژن بێت و بەهۆیەوە رەچاوی باڵانسی جێندەری بكرێت، بەڵكو دەبێت دانانی ژن لە پێگە كارگێڕییە باڵاكاندا لەسەر بنەمای پێوەری توانست و توانا و كەسێتی بێت، ئەوەی پێی دەوترێت (CV)، نەك لەسەر ئەو پێوەرە نادروستانەی كە تا ئێستا حزبە سیاسییەكان لە دانانی ژن لە پۆستەكاندا لەناو زانكۆكان‌و لە دامەزراوەكانی دیكەدا، پەیڕەویانكردووە، هەر ئەمەش خواستی پلانی نیشتیمانی بڕیارە (1325)ی ئەنجومەنی ئاسایشە بۆ بەشداریپێكردنی ژنان..

تێبینی: ئەم وتارە لەژێر رۆشنایی‌و بەشداریكردن لە پرۆژەیەكی رێكخراوی (ئەزموون بۆ گەشەپێدانی مرۆیی‌و مافی مرۆڤ) نوسراوە، كە بەهاوكاری لەگەڵ رێكخراوی ئاسودە جێبەجێدەكرێت و لەلایەن ئاژانسی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ كاروباری خانمان‌و (صندوق المرأە الامن والسلام)ەوە بودجەی بۆ دابینكراوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان